ଋଷିଭିଃ କଥ୍ଯମାନା ସା ମଯା ଜ୍ଞାତାମ୍ବିକା ଶିଵା । ସ୍ମରାମି ତାଂ ଦିଵାରାତ୍ରଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ପରାମ୍
ଋଷିମାନେ ଶିଖାଇଥିଲେ, ମୁଁ ଅମ୍ବିକା ଶିବାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିଥିଲି। ମୁଁ ସେଉଁଠି ଦିନ ରାତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ରାଜାନୋ ଭକ୍ତିତତ୍ପରାଃ । ତାଂ ମତ୍ଵା ପରମାଂ ଶକ୍ତିଂ ନିର୍ଯଯୁଃ ସ୍ଵଗୃହାନ୍ପ୍ରତି
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସୁଦର୍ଶନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜାମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଲଗି ଗଲେ। ସେ ଦେବୀକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ଭାବି, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ସୁବାହୁରଗମତ୍କାଶ୍ଯାଂ ତମାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ସୁଦର୍ଶନମ୍ । ସୁଦର୍ଶନୋଽପି ଧର୍ମାତ୍ମା ନିର୍ଜ୍ଜଗାମ ସୁକୋସଲାନ୍
ସୁବାହୁ କାଶୀକୁ ଯାଇଲେ, ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ। ସୁଦର୍ଶନ ଧର୍ମପରାୟଣ ହୋଇ, ସୁକୋଶଳକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତୁ ନୃପଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହତଂ ଶତ୍ରୁଜିତଂ ମୃଧେ । ଜିତଂ ସୁଦର୍ଶନଞ୍ଚୈଵ ବଭୂଵୁଃ ପ୍ରେମସଂଯୁତାଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୁଣିଲେ ଯେ, ଶତ୍ରୁଜିତ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଗଲେ ଏବଂ ସୁଦର୍ଶନ ଜିତିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରେମରେ ଭରିଗଲେ।
ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ନୃପଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ ସାକେତନିଵାସିନଃ । ଉପାଯନାନ୍ଯୁପାଦାଯ ପ୍ରଯଯୁଃ ସମ୍ମୁଖେ ଜନାଃ
ସାକେତର ଲୋକମାନେ ଶୁଣିଲେ ଯେ ରାଜା ଆସୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପହାର ନେଇ, ସାମ୍ନାକୁ ଯାଇ ମିଶିଲେ।
ତଥା ପ୍ରକୃତଯଃ ସର୍ଵେ ନାନୋପାଯନପାଣଯଃ । ଧ୍ରୁଵସନ୍ଧିସୁତଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ମୁଦିତାଃ ପ୍ରଯଯୁଃ ପ୍ରଜାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ନାନା ଉପହାର ହାତରେ ନେଇ, ଧ୍ରୁବସନ୍ଧିଙ୍କର ପୁଅକୁ ଦେଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଆଗକୁ ଯାଇଲେ।
ସ୍ତ୍ରିଯୋପସଂଯୁତଃ ସୋଽଥ ପ୍ରାପ୍ଯାଯୋଧ୍ଯାଂ ସୁଦର୍ଶନଃ । ସମ୍ମାନ୍ଯ ସର୍ଵଲୋକାଂଶ୍ଚ ଯଯୌ ରାଜା ନିଵେଶନମ୍
ସୁଦର୍ଶନ ଜନାନୀମାନେ ସହ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ରାଜା ନିବେଶନକୁ ଗଲେ।
ଵନ୍ଦିଭିଃ ସ୍ତୂଯମାନସ୍ତୁ ଵନ୍ଦ୍ଯମାନଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ । କନ୍ଯାଭିଃ କୀର୍ଯମାଣଶ୍ଚ ଲାଜୈଃ ସୁମନସୈସ୍ତଥା
ବାଦୀମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, କନ୍ୟାମାନେ ଲାଜ ଓ ଫୁଲ ଛିଁଟି ଦେଉଥିଲେ।
ଦେଵୀସ୍ଥାପନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଗତ୍ଵାଽଯୋଧ୍ଯାଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଗୃହଂ ରାଜ୍ଞଃ ସୁହୃଦ୍ଵୃତଃ । ଶତ୍ରୁଜିନ୍ମାତରଂ ପ୍ରାହ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶୋକସଙ୍କୁଲାମ୍
ଦେବୀ ସ୍ଥାପନାର ବର୍ଣ୍ନନା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାଜା ସହ ମିତ୍ରମାନେ ଘରକୁ ଗଲେ। ଶତ୍ରୁଜିତଙ୍କର ମାତା, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ କଥା କହିଲେ।
ମାତର୍ନ ତେ ମଯା ପୁତ୍ରଃ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ନିହତଃ କିଲ । ନ ପିତା ତେ ଯୁଧାଜିଚ୍ଚ ଶପେ ତେ ଚରଣୌ ତଥା
ମା, ତୁମର ପୁଅ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ମାରାଯାଇନି, ତୁମର ପତି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ମରିନି। ମୁଁ ତୁମର ପାଦରେ ଶପଥ କରେ।
ଦୁର୍ଗଯା ତୌ ହତୌ ସଂଖ୍ଯେ ନାପରାଧୋ ମମାତ୍ର ଵୈ । ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିଭାଵେଷୁ ପ୍ରତୀକାରୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଦୁର୍ଗା ଦେବୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁଇଜଣକୁ ମାରିଥିଲେ, ଏଠାରେ ମୋର କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ। ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ଘଟିବା, ସେଥିରେ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ନ ଶୋକୋଽତ୍ର ତ୍ଵଯା କାର୍ଯୋ ମୃତପୁତ୍ରସ୍ଯ ମାନିନି । ସ୍ଵକର୍ମଵଶଗୋ ଜୀଵୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଭୋଗାନ୍ସୁଖାସୁଖାନ୍
ମୃତ ପୁଅ ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମାନିନୀ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିଥାଏ, ସୁଖ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଥାଏ।
ଦାସୋଽସ୍ମି ତଵ ଭୋ ମାତର୍ଯଥା ମମ ମନୋରମା । ତଥା ତ୍ଵମପି ଧର୍ମଜ୍ଞେ ନ ଭେଦୋଽସ୍ତି ମନାଗପି
ମା, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ, ମୋ ମନ ଯେପରି ତୁମେ ମନୋରମା, ସେପରି ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞା, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ।
ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ କୃତଂ କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ତସ୍ମାନ୍ନ ଶୋଚିତଵ୍ଯଂ ତେ ସୁଖେ ଦୁଃଖେ କଦାଚନ
ସୁଭ ଅଶୁଭ କର୍ମର ଫଳ ଅବଶ୍ୟ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ତେଣୁ, ତୁମେ କଦାଚିତ୍ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଦୁଃଖେ ଦୁଃଖାଧିକାନ୍ପଶ୍ଯେତ୍ସୁଖେ ପଶ୍ଯେତ୍ସୁଖାଧିକମ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ଶୋକହର୍ଷାଭ୍ଯାଂ ଶତ୍ରୁଭ୍ଯାମିଵ ନାର୍ପଯେତ୍
ଦୁଃଖରେ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ଯେଉଁମାନେ ଆମେଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ସୁଖରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ଯେଉଁମାନେ ଆମେଠାରୁ ଅଧିକ ସୁଖୀ। ନିଜକୁ ଶୋକ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦରେ ଏପରି ଭାବରେ ଦେଇ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦେଇ ଦେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦୈଵାଧୀନମିଦଂ ସର୍ଵଂ ନାତ୍ମାଧୀନଂ କଦାଚନ । ନ ଶୋକେନ ତଦାଽଽତ୍ମାନଂ ଶୋଷଯେନ୍ମତିମାନ୍ନରଃ
ମାନ୍ୟତା, ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନ; କେବେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନୁହେଁ। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଶୋକରେ ନିଜକୁ ଶୁଷ୍କ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଥା ଦାରୁମଯୀ ଯୋଷା ନଟାଦୀନାଂ ପ୍ରଚେଷ୍ଟତେ । ତଥା ସ୍ଵକର୍ମଵଶଗୋ ଦେହୀ ସର୍ଵତ୍ର ଵର୍ତତେ
ଯେପରି କଠର ପୁତଳି ନାଟକ ଆଦିରେ ଅଭିନୟ କରେ, ସେପରି ଦେହୀ ନିଜ କର୍ମର ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଚାଲିଥାଏ।
ଅହଂ ଵନଗତୋ ମାତର୍ନାଭଵଂ ଦୁଃଖମାନସଃ । ଚିନ୍ତଯନ୍ସ୍ଵକୃତଂ କର୍ମ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯମିତି ଵେଦ୍ମି ଚ
ମା, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲି, ମୋ ମନରେ କେହି ଦୁଃଖ ଥିଲା ନାହିଁ; ନିଜ କର୍ମ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଜାଣିଥିଲି ଯେ ଏହାର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡିବ।
ମୃତୋ ମାତାମହୋଽତ୍ରୈଵ ଵିଧୁରା ଜନନୀ ମମ । ଭଯାତୁରା ଗୃହୀତ୍ଵା ମାଂ ନିର୍ଯଯୌ ଗହନଂ ଵନମ୍
ଏଠାରେ ମୋ ମାତାମହ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ମୋ ମା ଏକା ହେଲେ; ଭୟରେ, ସେ ମୋତେ ନେଇ ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଲୁଣ୍ଠିତା ତସ୍କରୈର୍ମାର୍ଗେ ଵସ୍ତ୍ରହୀନା ତଥା କୃତା । ପାଥେଯଞ୍ଚ ହୃତଂ ସର୍ଵଂ ବାଲପୁତ୍ରା ନିରାଶ୍ରଯା
ପଥରେ ଚୋରମାନେ ଆମେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ନେଇଗଲେ, ଆମେ ଅପରିଚ୍ଛଦ ହେଲୁ; ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ଦେଲେ, ମୋ ମା ତାଙ୍କ ଛୋଟ ପୁଅ ସହିତ ଅନାଶ୍ରୟ ହେଲେ।
ମାତା ଗୃହୀତ୍ଵା ମାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଭାରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି । ଵିଦଲ୍ଲୋଽଯଂ ସମାଯାତସ୍ତଥା ଧାତ୍ରେଯିକାଽବଲା
ମୋ ମା ମୋତେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଗଲେ; ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ମୁନିଭିର୍ମୁନିପତ୍ନୀଭିର୍ଦଯାଯୁକ୍ତୈଃ ସମନ୍ତତଃ । ପୋଷିତାଃ ଫଲନୀଵାରୈର୍ଵଯଂ ତତ୍ର ସ୍ଥିତାସ୍ତ୍ରଯଃ
ସେଠାରେ, ଆମେ ତିନିଜଣାକୁ ଦୟାଳୁ ଋଷିମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଗୃହଣୀମାନେ ଫଳ ଓ ନୀବାର ଦେଇ ପୋଷଣ କରିଥିଲେ।
ଦୁଃଖଂ ନମେ ତଦା ହ୍ଯାସୀତ୍ସୁଖଂ ନାଦ୍ଯ ଧନାଗମେ । ନ ଵୈରଂ ନ ଚ ମାତ୍ସର୍ଯଂ ମମ ଚିତ୍ତେ ତୁ କର୍ହିଚିତ୍
ସେ ସମୟରେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଥିଲା, ସୁଖ ଥିଲା ନାହିଁ; ଏବେ ଧନ ଆସିଲା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ। ମୋ ମନରେ କେବେ ବିରୋଧ କିମ୍ବା ଇର୍ଷ୍ୟା ଆସିନାହିଁ।
ନୀଵାରଭକ୍ଷଣଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ରାଜଭୋଗାତ୍ପରନ୍ତପେ । ତଦାଶୀ ନରକଂ ଯାତି ନ ନୀଵାରାଶନଃ କ୍ଵଚିତ୍
ନୀବାର ଖାଇବା ରାଜାର ଭୋଗ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ହେ ପରନ୍ତପ। ଏହି ଭୋଗ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ନରକକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ନୀବାର ଖାଇବା ଲୋକ କେବେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
ଧର୍ମସ୍ଯାଚରଣଂ କାର୍ଯଂ ପୁରୁଷେଣ ଵିଜାନତା । ସଞ୍ଜିତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଵର୍ଗଂ ଵୈ ଯଥା ନ ନରକଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପରେ ଜୟ କରି, ଏପରି ଭାବରେ ଯେ ସେ ନରକକୁ ଯାଇବା ନାହିଁ।
ମାନୁଷ୍ଯଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ମାତଃ ଖଣ୍ଡେଽସ୍ମିନ୍ଭାରତେ ଶୁଭେ । ଆହାରାଦି ସୁଖଂ ନୂନଂ ଭଵେତ୍ସର୍ଵାସୁ ଯୋନିଷୁ
ମା, ଏହି ଭାରତ ଦେଶରେ ମାନବ ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଖ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳିଥାଏ।
ପ୍ରାପ୍ଯ ତଂ ମାନୁଷଂ ଦେହଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମସାଧନମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରଦଂ ନୄଣାଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ଚାନ୍ଯଯୋନିଷୁ
ଏହି ମାନବ ଦେହ ପାଇଁ, ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହା ଲୋକମାନେକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ସା ତଦା ତେନ ଲୀଲାଵତ୍ଯତିଲଜ୍ଜିତା । ପୁତ୍ରଶୋକଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତମାହାଶ୍ରୁଵିଲୋଚନା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେ ଏପରି ଭାବରେ କହିବା ପରେ, ଲୀଳାବତୀ ଅତି ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ; ପୁଅ ନିମିତ୍ତରେ ଶୋକ ଛାଡି, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସାପରାଧାଽସ୍ମି ପୁତ୍ରାହଂ କୃତା ପିତ୍ରା ଯୁଧାଜିତା । ହତ୍ଯା ମାତାମହଂ ତେଽତ୍ର ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ତୁ ଯେନ ଵୈ
ପୁଅ, ମୁଁ ଅପରାଧିନୀ; ତୋର ବାପା ଯୁଧାଜିତ ଏଠାରେ ତୋର ମାତାମହଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ, ରାଜ୍ୟ ନେଇଗଲେ।
ନ ତଂ ଵାରଯିତୁଂ ଶକ୍ତା ତଦାଽହଂ ନ ସୁତଂ ମମ । ଯତ୍କୃତଂ କର୍ମ ତେନୈଵ ନାପରାଧୋଽସ୍ତି ମେ ସୁତ
ସେତେବେଳେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରିଲି ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ପୁଅ ଭାବିଲି ନାହିଁ। ଯେ କର୍ମ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା; ଏଥିରେ ମୋର ଅପରାଧ ନାହିଁ, ପୁଅ।