ତତ୍ର ଭାଗଵତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପଞ୍ଚମଂ ଵେଦସମ୍ମିତମ୍ । କଥିତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପୂର୍ଵଂ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭାଗବତ ପଞ୍ଚମ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ବେଦସମାନ ମନାଯାଏ; ଏହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ କହିଥିଲ।
ଉଦ୍ଦେଶମତ୍ରେଣ ତଦା କୀର୍ତିତଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ କାମଦଂ ଧର୍ମଦଂ ତଥା
ସେତବେଳେ ଏହାକୁ କେବଳ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଥିଲ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ; ଏହା ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ଓ ଧର୍ମ ବି ଦେଇଥାଏ।
ଵିସ୍ତରେଣ ତଦାଖ୍ଯାହି ପୁରାଣୋତ୍ତମମାଦରାତ୍ । ଶ୍ରୋତୁକାମା ଦ୍ଵିଜାଃ ସର୍ଵେ ଦିଵ୍ଯଂ ଭାଗଵତଂ ଶୁଭମ୍
ଏବେ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରାଣକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଆଦର ସହିତ କହ; ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ୍ର ଭାଗବତ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ।
ତ୍ଵଂ ତୁ ଜାନାସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ପୌରାଣୀଂ ସଂହିତାଂ କିଲ । କୃଷ୍ଣୋକ୍ତାଂ ଗୁରୁଭକ୍ତତ୍ଵାତ୍ ସମ୍ଯକ୍ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣାଶ୍ରଯଃ
ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ପୌରାଣିକ ସଂହିତାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣ, ଯାହା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଯାଇଛି, ତୁମର ଗୁରୁଭକ୍ତି ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା।
ଶ୍ରୁତାନ୍ଯନ୍ଯାନି ସର୍ଵଜ୍ଞ ତ୍ଵନ୍ମୁଖାନ୍ନିଃସୃତାନି ଚ । ନୈଵ ତୃପ୍ତିଂ ଵ୍ରଜାମୋଽଦ୍ଯ ସୁଧାପାନେଽମରା ଯଥା
ହେ ସମସ୍ତଜ୍ଞ, ଅନ୍ୟ ଶିକ୍ଷାମାନେ ତୁମ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଛୁ, ତଥାପି ଆଜି ଆମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ଧିକ୍ସୁଧାଂ ପିବତାଂ ସୂତ ମୁକ୍ତିର୍ନୈଵ କଦାଚନ । ପିବନ୍ଭାଗଵତଂ ସଦ୍ଯୋ ନରୋ ମୁଚ୍ଯେତ ସଙ୍କଟାତ୍
ହେ ସୂତ, ଅମୃତ ପିଇଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ, ଏହା ଲାଜ୍ଜାର କଥା; କିନ୍ତୁ ଭାଗବତ ପିଇଲେ ମଣିଷ ତୁରନ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ସୁଧାପାନନିମିତ୍ତଂ ଯତ୍ କୃତା ଯଜ୍ଞାଃ ସହସ୍ରଶଃ । ନ ଶାନ୍ତିମଧିଗଚ୍ଛାମଃ ସୂତ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଵଯମ୍
ହେ ସୂତ, ଅମୃତ ପାଇବା ପାଇଁ ଆମେ ହଜାର ହଜାର ଯଜ୍ଞ କରିଛୁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଆମେ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ।
ମଖାନାଂ ହି ଫଲଂ ସ୍ଵର୍ଗଃ ସ୍ଵର୍ଗାତ୍ପ୍ରଚ୍ଯଵନଂ ପୁନଃ । ଏଵଂ ସଂସାରଚକ୍ରେଽସ୍ମ୍ନିନ୍ ଭ୍ରମଣଂ ଚ ନିରନ୍ତରମ୍
ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୁଣି ପଡ଼ିଯିବାକୁ ପଡ଼େ; ଏଭଳି ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରରେ ଅବିରତ ଭ୍ରମଣ ଚାଲିଥାଏ।
ଵିନା ଜ୍ଞାନେନ ସର୍ଵଜ୍ଞ ନୈଵ ମୁକ୍ତିଃ କଦାଚନ । ଭ୍ରମତାଂ କାଲଚକ୍ରେଽତ୍ର ନରାଣାଂ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକେ
ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା କେବେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ, ଏହି କାଳର ଚକ୍ରରେ ତିନି ପ୍ରକୃତିରେ ଯେଉଁ ଲୋକେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।
ଅତଃ ସର୍ଵରସୋପେତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଭାଗଵତଂ ଵଦ । ପାଵନଂ ମୁକ୍ତିଦଂ ଗୁହ୍ଯଂ ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ ସଦା ପ୍ରିଯମ୍
ତେଣୁ, ଆମକୁ ସମସ୍ତ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପବିତ୍ର, ମୁକ୍ତିଦାୟି, ଗୁପ୍ତ ଓ ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରିୟ ଭାଗବତ କଥା କହ।
ଗ୍ରନ୍ଥସଂଖ୍ଯାଵିଷଯଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ ଧନ୍ଯୋଽହମତିଭାଗ୍ଯୋଽହଂ ପାଵିତୋଽହଂ ମହାତ୍ମଭିଃ । ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ସୁମହତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପୁରାଣଂ ଵେଦଵିଶ୍ରୁତମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଛି; କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ବେଦରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ପୁରାଣ ବିଷୟରେ ପଚାରିଛ।
ତଦହଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସର୍ଵଶ୍ରୁତ୍ଯର୍ଥସମ୍ମତମ୍ । ରହସ୍ଯଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣାମାଗମାନାମନୁତ୍ତମମ୍
ମୁଁ ଏବେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୁତିର ଅର୍ଥକୁ ମାନିଥିବା, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଆଗମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ନତ୍ଵା ତତ୍ପଦପଙ୍କଜଂ ସୁଲଲିତଂ ମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ଯୋଗିନାଂ ॥ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯୈରପି ସେଵିତଂ ସ୍ତୁତିପରୈର୍ଧ୍ଯେଯଂ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରୈଃ ସଦା । ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ସଵିସ୍ତରଂ ବହୁରସଂ ଶ୍ରୀମତ୍ପୁରାଣୋତ୍ତମଂ
ଯେଉଁ ସୁନ୍ଦର ପଦପଦ୍ମ ଯୋଗୀମାନେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି, ମହାମୁନିମାନେ ସ୍ତୁତି କରି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେହି ପଦକୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ଏବେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଅନେକ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରୀମତ୍ ପୁରାଣ କଥା କହିବି।
ଯା ଵିଦ୍ଯେତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ଶ୍ରୁତିପଥେ ଶକ୍ତିଃ ସଦାଦ୍ଯା ପରା ॥ ସର୍ଵଜ୍ଞା ଭଵବନ୍ଧଛିତ୍ତିନିପୁଣା ସର୍ଵାଶଯେ ସଂସ୍ଥିତା । ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା ସୁଦୁରାତ୍ମଭିଶ୍ଚ ମୁନିଭିର୍ଧ୍ଯାନାସ୍ପଦଂ ପ୍ରାପିତା
ଯାହାକୁ ବେଦର ମାର୍ଗରେ 'ଜ୍ଞାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ଶକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ସଂସାର ବନ୍ଧନ କାଟିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ, କିନ୍ତୁ ମୁନିମାନେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ତାହାକୁ ମୁଁ ଶରଣ ଗଲି।
ସୃଷ୍ଟ୍ଵାଖିଲଂ ଜଗଦିଦଂ ସଦସତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ଶକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵଯା ତ୍ରିଗୁଣଯା ପରିପାତି ଵିଶ୍ଵମ୍ । ସଂହୃତ୍ଯ କଲ୍ପସମଯେ ରମତେ ତଥୈକା ତାଂ ସର୍ଵଵିଶ୍ଵଜନନୀଂ ମନସା ସ୍ମରାମି
ସେ ନିଜ ତିନି ପ୍ରକୃତି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ତିଆରି କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; କଳ୍ପ ସମୟରେ ସମସ୍ତ କୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଏକାକି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ସେହି ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମାଆକୁ ମୁଁ ମନରେ ସ୍ମରଣ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମା ସୃଜତ୍ଯଖିଲମେତଦିତି ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ପୌରାଣିକୈଶ୍ଚ କଥିତଂ ଖଲୁ ଵେଦଵିଦ୍ଭିଃ । ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତୁ ନାଭିକମଲେ କିଲ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ତୈରୁକ୍ତମେଵ ସୃଜତେ ନ ହି ସ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ
ବେଦବିଦ୍ ଓ ପୁରାଣବିଦ୍ମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିର କମଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହଁନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁ ଶେଷଶଯନେ ସ୍ଵପିତୀତି କାଲେ ତନ୍ନାଭିପଦ୍ଯମୁକୁଲେ ଖଲୁ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ । ଆଧାରତାଂ କିଲ ଗତୋଽତ୍ର ସହସ୍ରମୌଲିଃ ସମ୍ବୋଧ୍ଯତାଂ ସ ଭଗଵାନ୍ ହି କଥଂ ମୁରାରିଃ
ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ କାଳସମୟରେ ଶେଷ ଉପରେ ଶୋଇଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ କମଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେହି ହଜାରମୁଣ୍ଡିଆ ନାଗ ଏଠାରେ ଆଧାର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ମୁରାସୁଦନ ଭଗବାନ କିପରି ସଚେତନ ହେଲେ?
ଏକାର୍ଣଵସ୍ଯ ସଲିଲଂ ରସରୂପମେଵ ପାତ୍ରଂ ଵିନା ନ ହି ରସସ୍ଥିତିରସ୍ତି କଚ୍ଚିତ୍ । ଯା ସର୍ଵଭୂତଵିଷଯେ କିଲ ଶକ୍ତିରୂପା ତାଂ ସର୍ଵଭୂତଜନନୀଂ ଶରଣଂ ଗତୋଽସ୍ମି
ଏକ ମହାସାଗରର ଜଳ ରସର ରୂପ, କିନ୍ତୁ ପାତ୍ର ଛଡ଼ା ରସ ରହିପାରେନାହିଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଶକ୍ତି ରୂପେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହି ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମାଆକୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଲି।
ଯୋଗନିଦ୍ରାମୀଲିତାକ୍ଷଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାମ୍ବୁଜେ ସ୍ଥିତଃ । ଅଜସ୍ତୁଷ୍ଟାଵ ଯାଂ ଦେଵୀଂ ତାମହଂ ଶରଣଂ ଗତଃ
ଅମ୍ବୁଜରେ ବସିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁହଁ ଦେଖି, ଅଜ ତାହା ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ସେହି ଦେବୀଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ଗଲି।
ତାଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ସଗୁଣାଂ ମାଯାଂ ମୁକ୍ତିଦାଂ ନିର୍ଗୁଣାଂ ତଥା । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ପୁରାଣମଖିଲଂ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ମୁନଯସ୍ତ୍ଵିହ
ସେହି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟି ମାୟାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ କଥା କହିବି; ଏଠାରେ ମୁନିମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପୁରାଣମୁତ୍ତମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତାଭିଧମ୍ । ଅଷ୍ଟାଦଶ ସହସ୍ରାଣି ଶ୍ଲୋକାସ୍ତତ୍ର ତୁ ସଂସ୍କୃତାଃ
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ନାମକ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଣ୍ୟମୟ ପୁରାଣରେ ଏଠାରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି।
ସ୍କନ୍ଧା ଦ୍ଵାଦଶ ଚୈଵାତ୍ର କୃଷ୍ଣେନ ଵିହିତାଃ ଶୁଭାଃ । ତ୍ରିଶତଂ ପୂର୍ଣମଧ୍ଯାଯା ଅଷ୍ଟାଦଶଯୁତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏହାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଦ୍ୱାଦଶ ଶୁଭ ସ୍କନ୍ଧ ଅଛି; ଏହାର ଅଧ୍ୟାୟ ସଂଖ୍ୟା ତିନି ଶତ, ଏବଂ ଏହା ଅଠର ଦଶର ସମାନ।
ଵିଂଶତିଃ ପ୍ରଥମେ ତତ୍ର ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦ୍ଵାଦଶୈଵ ତୁ । ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚୈଵ ତୃତୀଯେ ତୁ ଚତୁର୍ଥେ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ
ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧରେ କୁଡ଼ିଏ ଅଧ୍ୟାୟ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ବାରଟି, ତୃତୀୟରେ ତିରିଶଟି ଏବଂ ଚତୁର୍ଥରେ ପଚିଶଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତ୍ତଥାଧ୍ଯାଯାଃ ପଞ୍ଚମେ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ଏକତ୍ରିଂଶତ୍ତଥା ଷଷ୍ଠେ ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ଚ ସପ୍ତମେ
ପଞ୍ଚମ ସ୍କନ୍ଧରେ ପଞ୍ଚତିରିଶଟି, ଷଷ୍ଠରେ ଏକତିରିଶଟି ଏବଂ ସପ୍ତମରେ ଚାଳିଶଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଅଷ୍ଟମେ ତତ୍ତ୍ଵସଙ୍ଖ୍ଯାଶ୍ଚ ପଞ୍ଚାଶନ୍ନଵମେ ତଥା । ତ୍ରଯୋଦଶ ତୁ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତା ଦଶମେ ମୁନିନା କିଲ
ଅଷ୍ଟମ ସ୍କନ୍ଧରେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ଗଣନା ଦିଆଯାଇଛି; ନବମରେ ପ୍ରାୟ ପଞ୍ଚାଶିଟି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧରେ ମୁନିଦ୍ୱାରା ତେରଟି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
ତଥା ଚୈକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିରୀରିତାଃ । ଚତୁର୍ଦଶୈଵ ଚାଧ୍ଯାଯା ଦ୍ଵାଦଶେ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ଏଭଳି ଏକାଦଶ ସ୍କନ୍ଧରେ ଚବିଶଟି ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧରେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚୌଦ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଏଵଂ ସଙ୍ଖ୍ଯା ସମାଖ୍ଯାତା ପୁରାଣେଽସ୍ମିନ୍ମହାତ୍ମନା । ଅଷ୍ଟାଦଶସହସ୍ରୀଯା ସଙ୍ଖ୍ଯା ଚ ପରିକୀର୍ତିତା
ଏଭଳି, ଏହି ପୁରାଣରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂଖ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ଏହାର ମୋଟ ସଂଖ୍ୟା ଅଠର ହଜାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ସର୍ଗଶ୍ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵଂଶୋ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ । ଵଂଶାନୁଚରିତଂ ଚୈଵ ପୁରାଣଂ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣମ୍
ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନଙ୍କର ଯୁଗ ଏବଂ ବଂଶର ଚରିତ୍ର — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଲକ୍ଷଣ ପୁରାଣର ଚିହ୍ନ।
ନିର୍ଗୁଣା ଯା ସଦା ନିତ୍ଯା ଵ୍ଯାପିକା ଵିକୃତା ଶିଵା । ଯୋଗଗମ୍ଯାଖିଲାଧାରା ତୁରୀଯା ଯା ଚ ସଂସ୍ଥିତା
ଯିଏ ସଦା ଗୁଣହୀନ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଶୁଭ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଦ୍ୟମାନ — ସେଇ ଦେବୀ।
ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଶକ୍ତୀ ରାଜସୀ ତାମସୀ ତଥା । ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସରସ୍ଵତୀ ମହାକାଲୀତି ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ତିନି ପ୍ରକାର — ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଏବଂ ତାମସିକ; ଏହି ଦେବୀମାନେ ହେଲେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ ଏବଂ ମହାକାଳୀ।