ତଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଂ ଶ୍ଯାମା ବଭାଷେ ମଧୁରଂ ଵଚଃ । କୁତୋ ଦେଶାନ୍ମହାଭାଗ କୃତମାଗମନଂ ତ୍ଵଯା
ସେ ଦ୍ୱିଜକୁ ଶିର ନମାଇ ଶ୍ୟାମା ମିଷ୍ଟି କଥା କହିଲେ, "ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆପଣ କେଉଁ ଦେଶରୁ ଆସିଛନ୍ତି?"
ଦ୍ଵିଜ ଉଵାଚ ଭାରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମାଦ୍ବାଲେ ନୂନମାଗମନଂ ମମ । ଜାତଂ ଵୈ କାର୍ଯଯୋଗେନ କିଂ ପୃଚ୍ଛସି ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଦ୍ୱିଜ କହିଲେ, "ହେ ଝିଅ, ମୁଁ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମରୁ ଆସିଛି। କିଛି କାମରେ ଏହି ଆସିବା ହେଇଛି, କାହିଁକି ପଚାରୁଛ? ମୋତେ କହ।"
ଶଶିକଲୋଵାଚ ତତ୍ରାଶ୍ରମେ ମହାଭାଗ ଵର୍ଣନୀଯଂ କିମସ୍ତି ଵୈ । ଲୋକାତିଗଂ ଵିଶେଷେଣ ପ୍ରେକ୍ଷଣୀଯତମଂ କିଲ
ଶଶିକଳା କହିଲେ, "ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେ ଆଶ୍ରମରେ କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ କିଛି ଅଛି କି? ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ଏମିତି କିଛି ଅଛି କି?"
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ଧ୍ରୁଵସନ୍ଧିସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନାସ୍ତେ ସୁଦର୍ଶନୋ ନୃପଃ । ଯଥାର୍ଥନାମା ସୁଶ୍ରୋଣି ଵର୍ତତେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ଧ୍ରୁବସନ୍ଧିଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୁଦର୍ଶନ ସେଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି, ହେ ସୁନ୍ଦରି, ସେ ନିଜ ନାମ ପରି ସତ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ।"
ତସ୍ଯ ଲୋଚନମତ୍ଯନ୍ତଂ ନିଷ୍ଫଲଂ ପ୍ରତିଭାତି ମେ । ଯେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ ଵାମୋରୁ କୁମାରସ୍ତୁ ସୁଦର୍ଶନଃ
ତାଙ୍କର ଆଖି ମୋତେ ବିନାଫଳ ଲାଗେ, ହେ ସୁନ୍ଦର ଜଂଘାବତୀ, କାରଣ ସେ ଆଖିରେ ତୁମକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।
ଏକତ୍ର ନିହିତା ଧାତ୍ରା ଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ସିସୃକ୍ଷୁଣା । ଗୁଣାନାମାକରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ମନ୍ଯେ ତେନୈଵ କୌତୁକାତ୍
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଏକଠି କରି ସେଠି ରଖିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ଗୁଣର ଖଜାନାକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆସିଛି।
ତଵ ଯୋଗ୍ଯଃ କୁମାରୋଽସୌ ଭର୍ତା ଭଵିତୁମର୍ହତି । ଯୋଗୋଽଯଂ ଵିହିତୋଽପ୍ଯାସୀନ୍ମଣିକାଞ୍ଚନଯୋରିଵ
ସେଇ କୁମାର ତୁମର ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏହି ମିଳନ ମଣି ଓ ସୁନା ମିଶିବା ପରି ଉପଯୁକ୍ତ।
ଶଶିକଲଯା ମାତରଂ ପ୍ରତି ସଂଦେଶପ୍ରେଷଣମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ଯାମା ପ୍ରେମଯୁକ୍ତା ବଭୂଵ ହ । ପ୍ରତସ୍ଥେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାନାଦୁକ୍ତ୍ଵା ସମାହିତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେଇ କଥା ଶୁଣି ଶ୍ୟାମା ପ୍ରେମରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହିପରି କହି ସେଠାରୁ ଶାନ୍ତ ମନେ ଚାଲିଗଲେ।
ସା ତୁ ପୂର୍ଵାନୁରାଗାଦ୍ଵୈ ମଗ୍ନା ପ୍ରେମ୍ଣାଽତିଚଞ୍ଚଲା । କାମବାଣହତେଵାସ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମେ
କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ପ୍ରେମରେ ତିନି ଗଭୀର ଭାବରେ ଡୁବିଗଲେ, ଏବଂ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ ମନ କାମବାଣରେ ବିକଳ ହେଲା।
ଅଥ କାମାର୍ଦିତା ପ୍ରାହ ସଖୀଂ ଛନ୍ଦୋଽନୁଵର୍ତିନୀମ୍ । ଵିକାରଶ୍ଚ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଦେହେ ଯଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦନୁ
ତାପରେ କାମରେ ପିଡିତ ହୋଇ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ମାନିଥିବା ସଖୀକୁ କହିଲେ, "ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣି ମୋ ଦେହରେ ଏକ ଅଜଣା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି।"
ଅଜ୍ଞାତରସଵିଜ୍ଞାନଂ କୁମାରଂ କୁଲସମ୍ଭଵମ୍ । ଦୁନୋତି ମଦନଃ ପାପଃ କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଯାମି ଚ
"ସେଇ କୁମାର ଉତ୍ତମ କୁଳର, ତାଙ୍କର ଭାବ ଓ ଜ୍ଞାନ ମୋତେ ଅଜଣା, ତଥାପି ମୋତେ ମଦନ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି?"
ସ୍ଵପ୍ନେଷୁ ଵା ମଯା ଦୃଷ୍ଟଃ ପଞ୍ଚବାଣ ଇଵାପରଃ । ତପତେ ମେ ମନୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିରହାକୁଲିତଂ ମୃଦୁ
"ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିଲି କି ନାହିଁ, ସେ ପଞ୍ଚବାଣ ପରି ଲାଗେ; ବିରହରେ ବିକଳ ମୋ ମୃଦୁ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଳୁଛି।"
ଚନ୍ଦନଂ ଦେହଲଗ୍ନଂ ମେ ଵିଷଵଦ୍ଭାତି ଭାମିନି । ସ୍ରଗିଯଂ ସର୍ପଵଚ୍ଚୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରପାଦାଶ୍ଚ ଵହ୍ନିଵତ୍
"ହେ ସୁନ୍ଦରି, ଦେହରେ ଲଗାଇଥିବା ଚନ୍ଦନ ବିଷ ପରି ଲାଗେ, ମାଳା ସାପ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଅଗ୍ନି ପରି ଜଳୁଛି।"
ନ ଚ ହର୍ମ୍ଯେ ଵନେ ଶଂ ମେ ଦୀର୍ଘିକାଯାଂ ନ ପର୍ଵତେ । ନ ଦିଵା ନ ନିଶାଯାଂ ଵା ନ ସୁଖଂ ସୁଖସାଧନୈଃ
"ନ ମହଳରେ, ନ ଜଙ୍ଗଲରେ, ନ ପୋଖରୀପାରେ, ନ ପାହାଡ଼ରେ, ଦିନରେ ନ ରାତିରେ, କୌଣସି ସୁଖ ଦେଇଥିବା ଜିନିଷରେ ମୋତେ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ।"
ନ ଶଯ୍ଯା ନ ଚ ତାମ୍ବୂଲଂ ନ ଗୀତଂ ନ ଚ ଵାଦନମ୍ । ପ୍ରୀଣଯନ୍ତି ମନୋ ମେଽଦ୍ଯ ନ ତୃପ୍ତେ ମମ ଲୋଚନେ
"ଶୟ୍ୟା, ପାନ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ—କିଛି ମଧ୍ୟ ଆଜି ମୋ ମନକୁ ଖୁସି କରୁନାହିଁ; ମୋ ଆଖି ତୃପ୍ତି ମାନୁନାହିଁ।"
ପ୍ରଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଵନେ ତତ୍ର ଯତ୍ରାସୌ ଵର୍ତତେ ଶଠଃ । ଭୀତାସ୍ମି କୁଲଲଜ୍ଜାଯାଃ ପରତନ୍ତ୍ରା ପିତୁସ୍ତଥା
"ଆଜି ମୁଁ ସେଠି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠି ସେ ଚତୁର ରହୁଛି; କୁଳର ଲଜ୍ଜାକୁ ଭୟ କରୁଛି, ଏବଂ ବାପାଙ୍କ ଆଧିନ ମଧ୍ୟ।"
ସ୍ଵଯଂଵରଂ ପିତା ମେଽଦ୍ଯ ନ କରୋତି କରୋମି କିମ୍ । ଦାସ୍ଯାମି ରାଜପୁତ୍ରାଯ କାମଂ ସୁଦର୍ଶନାଯ ଵୈ
"ମୋ ବାପା ଯଦି ଆଜି ସ୍ୱୟଂବର କରିନାହାନ୍ତି, ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ରାଜପୁତ୍ର ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ନିଜକୁ ଦେଇଦେବି।"
ସନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ପୃଥିଵୀପାଲାଃ ଶତଶଃ ସମ୍ଭୃତର୍ଦ୍ଧଯଃ । ରମଣୀଯା ନ ମେ ତେଽଦ୍ଯ ରାଜ୍ଯହୀନୋଽପ୍ଯସୌ ମତଃ
"ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ଶତଶଃ ଧନୀ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହାନ୍ତି—ସେଇ, ରାଜ୍ୟ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରିୟ।"
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏକାକୀ ନିର୍ଧନଶ୍ଚୈଵ ବଲହୀନଃ ସୁଦର୍ଶନଃ । ଵନଵାସୀ ଫଲାହାରସ୍ତସ୍ଯାଶ୍ଚିତ୍ତେ ସୁସଂସ୍ଥିତା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ସୁଦର୍ଶନ ଏକାକୀ, ଦରିଦ୍ର ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ, ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଚାଲାଉଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଵାଗ୍ବୀଜସ୍ଯ ଜପାତ୍ସିଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯା ଏଷାପ୍ଯୁପସ୍ଥିତା । ସୋପି ଧ୍ଯାନପରୋଽତ୍ଯନ୍ତଂ ଜଜାପ ମନ୍ତ୍ରମୁତ୍ତମମ୍
ବାଣୀର ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ସେ ସଫଳତା ଲାଭ କଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁଥିଲେ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ପଶ୍ଯତ୍ଯସୌ ଦେଵୀଂ ଵିଷ୍ଣୁମାଯାମଖଣ୍ଡିତାମ୍ । ଵିଶ୍ଵମାତରମଵ୍ଯକ୍ତାଂ ସର୍ଵସମ୍ପତ୍କରାମ୍ବିକାମ୍
ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଲେ — ଅଖଣ୍ଡ ବିଷ୍ଣୁମାୟା ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ମାଆ, ଅଦୃଶ୍ୟା ଏବଂ ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ଅମ୍ବିକା।
ଶୃଙ୍ଗଵେରପୁରାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ନିଷାଦଃ ସମୁପେତ୍ଯ ତମ୍ । ଦଦୌ ରଥଵରଂ ତସ୍ମୈ ସର୍ଵୋପସ୍କରସଂଯୁତମ୍
ଶୃଙ୍ଗବେରପୁରର ନିଷାଦ ମୁଖିଆ ସେଠାକୁ ଆସି, ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସାଜସଜ୍ଜା ସହିତ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଦେଲେ।
ଚତୁର୍ଭିସ୍ତୁରଗୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ପତାକାଵରମଣ୍ଡିତମ୍ । ଜୈତ୍ରଂ ରାଜସୁତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦଦୌ ଚୋପାଯନଂ ତଦା
ସେ ରଥ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚଲିଥିଲା ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପତାକା ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା; ରାଜପୁତ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଉପହାର ଦେଲେ।
ସୋଽପି ଜଗ୍ରାହ ତଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ମିତ୍ରତ୍ଵେନ ସୁସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଵନ୍ଯୈର୍ମୂଲଫଲୈଃ ସମ୍ଯଗର୍ଚଯାମାସ ଶମ୍ବରମ୍
ସୁଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ମିତ୍ରତା ସହିତ ଖୁସି ହୋଇ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲର ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଇ ଶମ୍ବରଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କଲେ।
କୃତାତିଥ୍ଯେ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ନିଷାଦାଧିପତୌ ତଦା । ମୁନଯଃ ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ତମୂଚୁସ୍ତାପସା ମିଥଃ
ନିଷାଦ ମୁଖିଆଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ଆଦର କରି, ସେଉଁଠୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ ପରେ, ତାପସମାନେ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଆପସରେ କଥା ହେଲେ।
ରାଜପୁତ୍ର ଧ୍ରୁଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ଚ ସର୍ଵଥା । ସ୍ଵଲ୍ପୈରହୋଭିରଵ୍ଯଗ୍ରଃ ପ୍ରତାପାନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
‘ରାଜପୁତ୍ର, ନିଶ୍ଚୟ ଅତି ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ପାଇବ; ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରୁହ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’
ପ୍ରସନ୍ନା ତେଽମ୍ବିକା ଦେଵୀ ଵରଦା ଵିଶ୍ଵମୋହିନୀ । ସହାଯସ୍ତୁ ସୁସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଚିନ୍ତାଂ କୁରୁ ସୁଵ୍ରତ
‘ମା ଅମ୍ବିକା ତୁମ ପ୍ରସନ୍ନ, ସେ ଭଲ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିଥିବା; ତୁମ ସହଯୋଗୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହିପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।’
ମନୋରମାଂ ତଥୋଚୁସ୍ତେ ମୁନଯଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ । ପୁତ୍ରସ୍ତେଽଦ୍ଯ ଧରାଧୀଶୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ଶୁଚିସ୍ମିତେ
ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ମୁନିମାନେ ମନୋରମାଙ୍କୁ କହିଲେ — ‘ହସୁଥିବା ମନୋରମେ, ଆଜି ତୁମ ପୁଅ ଭୂମିର ରାଜା ହେବ।’
ସା ତାନୁଵାଚ ତନ୍ଵଙ୍ଗୀ ଵଚନଂ ଵୋଽସ୍ତୁ ସତ୍ଫଲମ୍ । ଦାସୋଽଯଂ ଭଵତାଂ ଵିପ୍ରାଃ କିଂ ଚିତ୍ରଂ ସଦୁପାସନାତ୍
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ — ‘ତୁମେ କହିଥିବା କଥା ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ ଫଳ ଦିଅ। ମୁଁ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଦାସୀ; ଭକ୍ତିରେ କ’ଣ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ?’
ନ ସୈନ୍ଯଂ ସଚିଵାଃ କୋଶୋ ନ ସହାଯଶ୍ଚ କଶ୍ଚନ । କେନ ଯୋଗେନ ପୁତ୍ରୋ ମେ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୁମିହାର୍ହତି
‘ନା ସେନା ଅଛି, ନା ମନ୍ତ୍ରୀ, ନା ଧନ, ନା କୌଣସି ସହଯୋଗୀ — ଏହିଠାରେ କେଉଁ ଉପାୟରେ ମୋର ପୁଅ ରାଜ୍ୟ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ ହେବ?’