ପ୍ରଧାନ ଉଵାଚ ସାହସଂ ନ ହି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ରାଜନ୍ ମୁନେର୍ଵଚଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଃ କଥିତସ୍ତେନ ମାରିଷ
ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ: 'ସାହସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଜା, ତୁମେ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛ। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉଦାହରଣ ଦେଇଥିଲେ, ମହାନୁଭାବ।'
ପୁରା ଗାଧିସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽତିଵିଶ୍ରୁତଃ । ଵିଚରନ୍ସ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵସିଷ୍ଠାଶ୍ରମମଭ୍ଯଗାତ୍
ପୁରୁଣା କଥା, ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଥିଲେ।
ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଚ ତଂ ରାଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଉପଵିଷ୍ଟୋ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମୁନିନା ଦତ୍ତଵିଷ୍ଟରଃ
ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସନ ଦିଆଯିବା ପରେ ବସିଲେ।
ନିମନ୍ତ୍ରିତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ଭୋଜନାଯ ମହାତ୍ମନା । ସସୈନ୍ଯଶ୍ଚ ସ୍ଥିତୋ ରାଜା ଗାଧିପୁତ୍ରୋ ମହାଯଶାଃ
ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୋଜନ ପାଇଁ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ, ପ୍ରଶଂସିତ ରାଜା, ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ନନ୍ଦିନ୍ଯାଽଽସାଦିତଂ ସର୍ଵଂ ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାଦିକଂ ଚ ଯତ୍ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜା ସସୈନ୍ଯଶ୍ଚ ଵାଞ୍ଛିତଂ ତତ୍ର ଭୋଜନମ୍
ନନ୍ଦିନୀ ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଆଣାଯାଇଥିଲା, ରାଜା ଏବଂ ତାଙ୍କର ସେନା ସେଠାରେ ଇଚ୍ଛାମତ ଭୋଜନ କଲେ।
ପ୍ରତାପଂ ତଞ୍ଚ ନନ୍ଦିନ୍ଯାଃ ପରିଜ୍ଞାଯ ସ ପାର୍ଥିଵଃ । ଯଯାଚେ ନନ୍ଦିନୀଂ ରାଜା ଵସିଷ୍ଠଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍
ନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ସେ ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ନନ୍ଦିନୀ ଗାଈକୁ ଚାହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ମୁନେ ଧେନୁସହସ୍ରଂ ତେ ଘଟୋଧ୍ନୀନାଂ ଦଦାମ୍ଯହମ୍ । ନନ୍ଦିନୀଂ ଦେହି ମେ ଧେନୁଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାମି ପରନ୍ତପ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: 'ମୁନି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହଜାର ଦୁଧାଳୁ ଗାଈ ଦେବି, ମୋତେ ନନ୍ଦିନୀ ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି।'
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ ହୋମଧେନୁରିଯଂ ରାଜନ୍ନ ଦଦାମି କଥଞ୍ଚନ । ସହସ୍ରଞ୍ଚାପି ଧେନୂନାଂ ତଵେଦଂ ତଵ ତିଷ୍ଠତୁ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: 'ରାଜା, ଏହି ହୋମର ଗାଈ, ମୁଁ କେହି ଦିନ ଏହା ଦେବିନାହିଁ। ହଜାର ଗାଈ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଖରେ ରହିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଗାଈ ମୋ ପାଖରେ ରହିବ।'
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଅଯୁତଂ ଵାଥ ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ଵା ଦଦାମି ମନସେପ୍ସିତମ୍ । ଦ୍ଦେହି ମେ ନନ୍ଦିନୀଂ ସାଧୋ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯାମି ବଲାଦଥ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: 'ମୁଁ ଦଶ ହଜାର କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ ଦେବି, ଯେତେ ଚାହଁନ୍ତି। ନନ୍ଦିନୀ ଦିଅନ୍ତୁ, ନାହିଁଲେ ମୁଁ ଶକ୍ତିବଳେ ନେଇଯିବି।'
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ କାମଂ ଗୃହାଣ ନୃପତେ ବଲାଦଦ୍ଯ ଯଥାରୁଚି । ନାହଂ ଦଦାମି ତେ ରାଜନ୍ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ନନ୍ଦିନୀଂ ଗୃହାତ୍
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: 'ରାଜା, ଚାହିଁଲେ ଆଜି ଶକ୍ତିବଳେ ନେଇଯାଅ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ନନ୍ଦିନୀକୁ ତୁମକୁ ଦେବିନାହିଁ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନୃପତିର୍ଭୃତ୍ଯାନାଦିଦେଶ ମହାବଲାନ୍ । ନଯଧ୍ଵଂ ନନ୍ଦିନୀଂ ଧେନୁଂ ବଲଦର୍ପସୁସଂସ୍ଥିତାଃ
ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାସମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: 'ତମେ ଶକ୍ତି ଓ ଗର୍ବରେ ଭରିଆ, ନନ୍ଦିନୀ ଗାଈକୁ ନେଇଯାଅ।'
ତେ ଭୃତ୍ଯା ଜଗୃହୁସ୍ତାଂ ତୁ ହଠାଦାକ୍ରମ୍ଯ ଯନ୍ତ୍ରିତାମ୍ । ଵେପମାନା ମୁନିଂ ପ୍ରାହ ସୁରଭିଃ ସାଶ୍ରୁଲୋଚନା
ସେ ଦାସମାନେ ଜୋରକରି ତାଙ୍କୁ ଧରି ନେଇଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଥିଲେ। ଭୟରେ କାପୁଥିବା ସୁରଭି ଲୁହା ଆଖିରେ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମୁନେ ତ୍ଯଜସି ମାଂ କସ୍ମାତ୍କର୍ଷଯନ୍ତି ସୁଯନ୍ତ୍ରିତାମ୍ । ମୁନିସ୍ତାଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ତ୍ଯଜେ ନାହଂ ସୁଦୁଗ୍ଧଦେ
'ମୁନି, ଆପଣ କାହିଁକି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଭଳି ଜୋରକରି ମୋତେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି?' ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ମୁଁ ତୁମକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା।'
ବଲାନ୍ନଯତି ରାଜାଽସୌ ପୂଜିତୋଽଦ୍ଯ ମଯା ଶୁଭେ । କିଂ କରୋମି ନ ଚେଚ୍ଛାମି ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ତ୍ଵାଂ ମନସା କିଲ
ରାଜା ଆଜି ତୁମକୁ ଶକ୍ତିବଳେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, ଶୁଭେ, ଯଦ୍ୟପି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଛି। ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋ ମନରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହେଁନି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ମୁନିନା ଧେନୁଃ କ୍ରୋଧଯୁକ୍ତା ବଭୂଵ ହ । ହମ୍ଭାରଵଂ ଚକାରାଶୁ କ୍ରୂରଶବ୍ଦଂ ସୁଦାରୁଣମ୍
ଏହିପରି ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଗାଁଟି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲା; ସେ ତୁରନ୍ତ ଏକ ଭୟାନକ ଦାରୁଣ ରବ କରି ଚିତ୍କାର କଲା।
ଉଦ୍ଗତାସ୍ତତ୍ର ଦେହାତ୍ତୁ ଦୈତ୍ଯା ଘୋରତରାସ୍ତଦା । ସାଯୁଧାସ୍ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତି ବ୍ରୁଵନ୍ତଃ କଵଚାଵୃତାଃ
ତାହା ପରେ ଗାଁଟିର ଶରୀରରୁ ଭୟଙ୍କର ଦେତ୍ୟମାନେ ବାହାରିଲେ; ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ, କବଚ ପିନ୍ଧି, 'ଥମ୍ବି ରହ, ଥମ୍ବି ରହ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ସୈନ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ହତଂ ତୈସ୍ତୁ ନନ୍ଦିନୀ ପ୍ରତିମୋଚିତା । ଏକାକୀ ନିର୍ଗତୋ ରାଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽତିଦୁଃଖିତଃ
ସେ ଦେତ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ, ନନ୍ଦିନୀ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକା ଏକା ଦୁଃଖରେ ଭରି ଚାଲିଗଲେ।
ହନ୍ତ ପାପୋଽତିଦୀନାତ୍ମା ନିନ୍ଦନ୍ କ୍ଷାତ୍ରବଲଂ ମହତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଂ ବଲଂ ଦୁରାରାଧ୍ଯଂ ମତ୍ଵା ତପସି ସଂସ୍ଥିତଃ
ହା ଦୁଃଖ! ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ରାଜା ବଡ଼ କ୍ଷାତ୍ରୀୟ ଶକ୍ତିକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତି ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି ଭାବି, ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ତପ୍ତ୍ଵା ବହୂନି ଵର୍ଷାଣି ତପୋ ଘୋରଂ ମହାଵନେ । ଋଷିତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ ଗାଧେଯସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କ୍ଷାତ୍ରଂ ଵିଧିଂ ପୁନଃ
ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରି, ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନି ହେବା ପଦ ପାଇଲେ; ସେ କ୍ଷାତ୍ରୀୟ ଜୀବନକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମା କୃଥା ଵୈରମଦ୍ଭୁତମ୍ । କୁଲନାଶକରଂ ନୂନଂ ତାପସୈଃ ସହ ସଂଯୁଗମ୍
ତେଣୁ, ରାଜା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅସାଧାରଣ ଶତ୍ରୁତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତପସ୍ୱୀମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୁଳ ନଷ୍ଟ ହେଇଯାଏ।
ମୁନିଵର୍ଯଂ ଵ୍ରଜାଦ୍ଯ ତ୍ଵଂ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ତପୋନିଧିମ୍ । ସୁଦର୍ଶନୋଽପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତିଷ୍ଠତ୍ଵତ୍ର ଯଥାସୁଖମ୍
ଏବେ ତୁମେ ମୁନିବରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତପସ୍ୟାର ଧନକୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କର; ରାଜା ସୁଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ରହିପାରିବେ।
ବାଲୋଽଯଂ ନିର୍ଧନଃ କିଂ ତେ କରିଷ୍ଯତି ନୃପାହିତମ୍ । ଵୃଥା ତେ ଵୈରଭାଵୋଽଯମନାଥେ ଦୁର୍ବଲେ ଶିଶୌ
ଏହି ଶିଶୁ ଗରିବ; ରାଜା, ସେ ତୁମକୁ କଣ କ୍ଷତି କରିପାରିବ? ଏହି ଅସହାୟ, ଦୁର୍ବଳ ଶିଶୁପାଇଁ ତୁମର ଶତ୍ରୁତା ବିନା କାରଣ।
ଦଯା ସର୍ଵତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯା ଦୈଵାଧୀନମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଈର୍ଷ୍ଯଯା କିଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଦ୍ଭାଵ୍ଯଂ ତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ସମସ୍ତଠାରେ ଦୟା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍; ଏହି ଜଗତ୍ ଦେବତାର ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲେ। ରାଜା, ଇର୍ଷ୍ୟା କରିବାର କଣ ଉପକାର? ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହେବ।
ଵଜ୍ରଂ ତୃଣାଯତେ ରାଜନ୍ ଦୈଵଯୋଗାନ୍ନ ସଂଶଯଃ । ତୃଣଂ ଵଜ୍ରାଯତେ କ୍ଵାପି ସମଯେ ଦୈଵଯୋଗତଃ
ରାଜା, ଭାଗ୍ୟର କ୍ରିୟାରେ ବଜ୍ର ତୃଣ ଭଳି ହେଇଯାଏ — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏବଂ କେବେ କେବେ ତୃଣ ବଜ୍ର ଭଳି ହେଇଯାଏ, ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା।
ଶଶକୋ ହନ୍ତି ଶାର୍ଦୂଲଂ ମଶକୋ ଵୈ ତଥା ଗଜମ୍ । ସାହସଂ ମୁଞ୍ଚ ମେଧାଵିନ୍ କୁରୁ ମେ ଵଚନଂ ହିତମ୍
ଏକ ଖରା ଶାର୍ଦୂଳକୁ ମାରିଦେଇପାରେ, ଏକ ମାଛି ମଧ୍ୟ ହାତୀକୁ ମାରିଦେଇପାରେ; ଅତି ଜୋର କାମକୁ ଛାଡ଼, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋର ଉପକୃତ କଥା ଅନୁସରଣ କର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଯୁଧାଜିନ୍ନୃପସତ୍ତମଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ତଂ ମୁନିଂ ମୂର୍ଘ୍ନା ଜଗାମ ସ୍ଵପୁରଂ ନୃପଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଯୁଧାଜିତ୍ ମୁନିଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ମନୋରମାଽପି ସ୍ଵସ୍ଥାଽଭୂଦାଶ୍ରମେ ତତ୍ର ସଂସ୍ଥିତା । ପାଲଯାମାସ ପୁତ୍ରଂ ତଂ ସୁଦର୍ଶନମୃତଵ୍ରତମ୍
ମନୋରମା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ୱସ୍ଥ ରହିଲେ; ସେ ନିଜ ପୁଅ ସୁଦର୍ଶନ, ଯିଏ ନିୟମ ରଖିଥିଲେ, ଦେଖଭାଲ କରିଲେ।
ଦିନେ ଦିନେ କୁମାରୋଽସୌ ଜଗାମୋପଚଯଂ ତତଃ । ମୁନିବାଲଗତଃ କ୍ରୀଡନ୍ନିର୍ଭଯଃ ସର୍ଵତଃ ଶୁଭଃ
ପ୍ରତିଦିନ ଏହି କୁମାର ଶରୀରରେ ବୃଦ୍ଧି ହେଉଥିଲେ; ମୁନିଙ୍କ ପିଲାମାନେ ସହିତ ଖେଳି, ସେ ସବୁଦିନ ନିର୍ଭୟ ଓ ଶୁଭ ଥିଲେ।
ଏକସ୍ମିନ୍ସମଯେ ତତ୍ର ଵିଦଲ୍ଲଂ ସମୁପାଗତମ୍ । କ୍ଲୀବେତି ମୁନିପୁତ୍ରସ୍ତମାମନ୍ତ୍ରଯତ୍ତଦନ୍ତିକେ
ଏକ ସମୟରେ ଏଠାରେ ଏକ ବିଲେଇ ଆସିଗଲା; ମୁନିଙ୍କ ପୁଅ ସେ ବିଲେଇକୁ 'କ୍ଲିବ' ବୋଲି ଡାକିଲେ।
ସୁଦର୍ଶନସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଦଧାରୈକାକ୍ଷରଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଅନୁସ୍ଵାରଯୁତଂ ତଚ୍ଚ ପ୍ରୋଵାଚାପି ପୁନଃ ପୁନଃ
ସୁଦର୍ଶନ ଏହା ଶୁଣି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏକ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ନାସିକା ଧ୍ୱନି ସହିତ, ଏବଂ ପୁନି ପୁନି ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ।