ଅନ୍ଯଃ କିଂ ନ କରୋତ୍ଯେଵଂ କୃତଂ ଵୈ ସତ୍ତ୍ଵମୂର୍ତିନା । ଵାମନଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ଯଜ୍ଞପାତଂ ଚିକୀର୍ଷତା
ଯଦି ନୀତିର ମୂର୍ତ୍ତି ବାମନ ରୂପ ଧରି ଯଜ୍ଞର ଦାନ ପାଇଁ ଏପରି କାମ କରିପାରିଲେ, ତେବେ ଅନ୍ୟେ କାହିଁକି ଏପରି କରିବେ ନାହିଁ?
ନ ଚ ଵିଶ୍ଵସିତଵ୍ଯଂ ଵୈ କଦାଚିତ୍କେନଚିତ୍ତଥା । ଲୋଭଶ୍ଚେତସି ଚେତ୍ସ୍ଵାମିନ୍କୀଦୃକ୍ପାପକୃତଂ ଭଯମ୍
ଏହିପରି, କେବେ କାହାପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମନରେ ଲୋଭ ଆସିଲେ, ସ୍ୱାମୀ, ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ କେତେ ଭୟ ହୁଏ!
ଲୋଭାହତାଃ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ପାପାନି ପ୍ରାଣିନଃ କିଲ । ପରଲୋକାଦ୍ଭଯଂ ନାସ୍ତି କସ୍ଯଚିତ୍କର୍ହିଚିନ୍ମୁନେ
ଲୋଭରେ ଆବୃତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରନ୍ତି; ମୁନି, ପରଲୋକର ଭୟ କାହା ପାଖରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ମନସା କର୍ମଣା ଵାଚା ପରସ୍ଵାଦାନହେତୁତଃ । ପ୍ରପତନ୍ତି ନରାଃ ସମ୍ଯଗ୍ଲୋଭୋପହତଚେତସଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମନ ଲୋଭରେ ଆବୃତ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟର ଧନ ନେବା ପାଇଁ ମନେ, କାମରେ ଓ କଥାରେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରି ଅତି ଖରାପ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଦେଵାନାରାଧ୍ଯ ସତତଂ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ଚ ଧନଂ ନରାଃ । ନ ଦେଵାସ୍ତତ୍କରେ କୃତ୍ଵା ସମର୍ଥା ଦାତୁମଞ୍ଜସା
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସବୁବେଳେ ଧନ ଆଶାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ନିଜେ ଏହି ଧନ ସିଧାସଳଖ ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯସ୍ଯାନୀଯତେ ଵିତ୍ତଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ମନୀଷିତମ୍ । ଵାଣିଜ୍ଯେନାଥ ଦାନେନ ଚୌର୍ଯେଣାପି ବଲେନ ଵା
ଅନ୍ୟର ଧନ ବ୍ୟବସାୟ, ଦାନ, ଚୋରି କିମ୍ବା ଜୋରଦରିରେ ନେଇ ଇଚ୍ଛାମତେ ଦିଆଯାଏ।
ଵିକ୍ରଯାର୍ଥଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ଧାନ୍ଯଵସ୍ତ୍ରାଦିକଂ ବହୁ । ଦେଵାନର୍ଚଯତେ ଵୈଶ୍ଯୋ ମହର୍ଦ୍ଧିର୍ମେ ଭଵେଦିତି
ଏକ ବ୍ୟାପାରୀ ବେପାର ପାଇଁ ଅନେକ ଧାନ୍ୟ, କପଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜେ, ଭାବେ—'ମୋତେ ବଡ଼ ଧନ ମିଳୁ'।
ନାତ୍ର କିଂ ପରଵିତ୍ତେଚ୍ଛା ଵାଣିଜ୍ଯେନ ପରନ୍ତପ । ଗ୍ରହଣକାଲେ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ମହର୍ଘଞ୍ଚାପି କାଙ୍କ୍ଷତି
ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ବ୍ୟବସାୟରେ ଅନ୍ୟର ଧନ ଆଶା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କଣ ଅଛି? ନେବା ସମୟ ଆସିଲେ ସେ ଉଚ୍ଚ ଦାମ ମଧ୍ୟ ଚାହେ।
ଏଵଂ ହି ପ୍ରାଣିନଃ ସର୍ଵେ ପରସ୍ଵାଦାନତତ୍ପରାଃ । ଵର୍ତନ୍ତେ ସତତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିଶ୍ଵାସଃ କୀଦୃଶଃ ପୁନଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟର ଧନ ନେବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି; ତେବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁଣି କେମିତି ଭରସା ରହିପାରିବ?
ଵୃଥା ତୀର୍ଥଂ ଵୃଥା ଦାନଂ ଵୃଥାଽଧ୍ଯଯନମେଵ ଚ । ଲୋଭମୋହାଵୃତାନାଂ ଵୈ କୃତଂ ତଦକୃତଂ ଭଵେତ୍
ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା, ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ; ଯାହା କରାଯାଏ, ସେ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦେନଂ ମହାଭାଗ ଵିସର୍ଜଯ ଗୃହଂ ପ୍ରତି । ସପୁତ୍ରାଽହଂ ଵସିଷ୍ଯାମି ଜାନକୀଵଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ତେଣୁ, ମହାଭାଗ, ତାଙ୍କୁ ଘରକୁ ପଠାଇଦିଅ; ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ସହିତ ଏଠାରେ ରହିବି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଜାନକୀ ରହିଥିଲେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋଽସୌ ମୁନିସ୍ତାଵଦ୍ଗତ୍ଵା ଯୁଧାଜିତଂ ନୃପମ୍ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞେ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ମୁନି ଯୁଧାଜିତ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରଦ୍ୱାଜ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ରାଜନ୍ ଯଥାକାମଂ ସ୍ଵପୁରଂ ନୃପସତ୍ତମ । ନେଯଂ ମନୋରମାଭ୍ଯେତି ବାଲପୁତ୍ରା ସୁଦୁଃଖିତା
ଯାଅ, ରାଜା, ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ନିଜ ସହରକୁ ଯାଅ; ଏହି ମନୋରମା ଆସିବେ ନାହାନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଶିଶୁ ପୁଅ ସହିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ।
ଯୁଧାଜିଦୁଵାଚ ମୁନେ ମୁଞ୍ଚ ହଠଂ ସୌମ୍ଯ ଵିସର୍ଜଯ ମନୋରମାମ୍ । ନ ଚ ଯାସ୍ଯାମ୍ଯହଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ନେଷ୍ଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ବଲାତ୍ପୁନଃ
ଯୁଧାଜିତ କହିଲେ: ମୁନି, ଦୟାକରି ଜିଦ୍ ଛାଡ଼ି ମନୋରମାକୁ ପଠାଇଦିଅ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ଆଜି ଜୋରକରି ନେଇଯିବି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଋଷିରୁଵାଚ ନଯସ୍ଵ ଯଦି ଶକ୍ତିସ୍ତେ ବଲେନାଦ୍ଯ ମମାଶ୍ରମାତ୍ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଯଥା ଧେନୁଂ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମୁନେଃ ପୁରା
ଋଷି କହିଲେ: ଯଦି ତୁମେ ସକ୍ଷମ, ତେବେ ଆଜି ମୋ ଆଶ୍ରମରୁ ଶକ୍ତିବଳେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଅ; ଯେପରି ଏକଦା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଗାଈକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରକଥୋତ୍ତରଂ ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ କାମବୀଜପ୍ରାପ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ମୁନେସ୍ତତ୍ରାଵନୀପତିଃ । ମନ୍ତ୍ରିଵୃଦ୍ଧଂ ସମାହୂଯ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତମତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି: ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ରାଜା ତାଙ୍କ ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଡାକି ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ପଚାରିଲେ।
କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁବୁଦ୍ଧେଽତ୍ର ମଯାଽଦ୍ଯ ଵଦ ସୁଵ୍ରତ । ବଲାନ୍ନଯାମି ତାଂ କାମଂ ସପୁତ୍ରାଞ୍ଚ ସୁଭାଷିଣୀମ୍
ବୁଦ୍ଧିମତୀ, ଏଠି ଆଜି ମୁଁ କଣ କରିବି, ମତେ କୁହ। ମୁଁ ଶକ୍ତିବଳେ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସହିତ, ସେଇ ନୀତିବାନ୍ ମହିଳାକୁ ନେଇଯିବି।
ରିପୁରଲ୍ପୋଽପି ନୋପେକ୍ଷ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ଶୁଭମିଚ୍ଛତା । ରାଜଯକ୍ଷ୍ମେଵ ସଂଵୃଦ୍ଧୋ ମୃତ୍ଯଵେ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଭଲ ହେବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅଳ୍ପ ଶତ୍ରୁକୁ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଜଯକ୍ଷ୍ମା ପରି ଶତ୍ରୁ ବଡ଼ ହେଲେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇଯାଏ।
ନାତ୍ର ସୈନ୍ଯଂ ନ ଯୋଦ୍ଧାସ୍ତି ଯୋ ମାମତ୍ର ନିଵାରଯେତ୍ । ଗୃହୀତ୍ଵା ହନ୍ମି ତଂ ତତ୍ର ଦୌହିତ୍ରସ୍ଯ ରିପୁଂ କିଲ
ଏଠି କେହି ସେନା ବା ଯୋଦ୍ଧା ନାହାନ୍ତି ଯେ ମୋତେ ରୋକିପାରିବ। ମୁଁ ସେଠାରେ ମୋ ନାତିଙ୍କର ଶତ୍ରୁକୁ ଧରି ମାରିଦେବି।
ନିଷ୍କଣ୍ଟକଂ ଭଵେଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଯତାମ୍ଯଦ୍ଯ ବଲାଦହମ୍ । ହତେ ସୁଦର୍ଶନେ ନୂନଂ ନିର୍ଭଯୋଽସୌ ଭଵେଦିତି
ମୁଁ ଆଜି ଶକ୍ତିବଳେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ରାଜ୍ୟଟି କଣ୍ଟକମୁକ୍ତ ହେବ। ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭୟହୀନ ହେଇଯିବ।
ପ୍ରଧାନ ଉଵାଚ ସାହସଂ ନ ହି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ରାଜନ୍ ମୁନେର୍ଵଚଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଃ କଥିତସ୍ତେନ ମାରିଷ
ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ: 'ସାହସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଜା, ତୁମେ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛ। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉଦାହରଣ ଦେଇଥିଲେ, ମହାନୁଭାବ।'
ପୁରା ଗାଧିସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽତିଵିଶ୍ରୁତଃ । ଵିଚରନ୍ସ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵସିଷ୍ଠାଶ୍ରମମଭ୍ଯଗାତ୍
ପୁରୁଣା କଥା, ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଥିଲେ।
ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଚ ତଂ ରାଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ଉପଵିଷ୍ଟୋ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମୁନିନା ଦତ୍ତଵିଷ୍ଟରଃ
ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସନ ଦିଆଯିବା ପରେ ବସିଲେ।
ନିମନ୍ତ୍ରିତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ଭୋଜନାଯ ମହାତ୍ମନା । ସସୈନ୍ଯଶ୍ଚ ସ୍ଥିତୋ ରାଜା ଗାଧିପୁତ୍ରୋ ମହାଯଶାଃ
ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୋଜନ ପାଇଁ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ, ପ୍ରଶଂସିତ ରାଜା, ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ନନ୍ଦିନ୍ଯାଽଽସାଦିତଂ ସର୍ଵଂ ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାଦିକଂ ଚ ଯତ୍ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜା ସସୈନ୍ଯଶ୍ଚ ଵାଞ୍ଛିତଂ ତତ୍ର ଭୋଜନମ୍
ନନ୍ଦିନୀ ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଆଣାଯାଇଥିଲା, ରାଜା ଏବଂ ତାଙ୍କର ସେନା ସେଠାରେ ଇଚ୍ଛାମତ ଭୋଜନ କଲେ।
ପ୍ରତାପଂ ତଞ୍ଚ ନନ୍ଦିନ୍ଯାଃ ପରିଜ୍ଞାଯ ସ ପାର୍ଥିଵଃ । ଯଯାଚେ ନନ୍ଦିନୀଂ ରାଜା ଵସିଷ୍ଠଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍
ନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ସେ ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ନନ୍ଦିନୀ ଗାଈକୁ ଚାହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ମୁନେ ଧେନୁସହସ୍ରଂ ତେ ଘଟୋଧ୍ନୀନାଂ ଦଦାମ୍ଯହମ୍ । ନନ୍ଦିନୀଂ ଦେହି ମେ ଧେନୁଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାମି ପରନ୍ତପ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: 'ମୁନି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହଜାର ଦୁଧାଳୁ ଗାଈ ଦେବି, ମୋତେ ନନ୍ଦିନୀ ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି।'
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ ହୋମଧେନୁରିଯଂ ରାଜନ୍ନ ଦଦାମି କଥଞ୍ଚନ । ସହସ୍ରଞ୍ଚାପି ଧେନୂନାଂ ତଵେଦଂ ତଵ ତିଷ୍ଠତୁ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: 'ରାଜା, ଏହି ହୋମର ଗାଈ, ମୁଁ କେହି ଦିନ ଏହା ଦେବିନାହିଁ। ହଜାର ଗାଈ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଖରେ ରହିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଗାଈ ମୋ ପାଖରେ ରହିବ।'
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଅଯୁତଂ ଵାଥ ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ଵା ଦଦାମି ମନସେପ୍ସିତମ୍ । ଦ୍ଦେହି ମେ ନନ୍ଦିନୀଂ ସାଧୋ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯାମି ବଲାଦଥ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: 'ମୁଁ ଦଶ ହଜାର କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ ଦେବି, ଯେତେ ଚାହଁନ୍ତି। ନନ୍ଦିନୀ ଦିଅନ୍ତୁ, ନାହିଁଲେ ମୁଁ ଶକ୍ତିବଳେ ନେଇଯିବି।'
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ କାମଂ ଗୃହାଣ ନୃପତେ ବଲାଦଦ୍ଯ ଯଥାରୁଚି । ନାହଂ ଦଦାମି ତେ ରାଜନ୍ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ନନ୍ଦିନୀଂ ଗୃହାତ୍
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: 'ରାଜା, ଚାହିଁଲେ ଆଜି ଶକ୍ତିବଳେ ନେଇଯାଅ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ନନ୍ଦିନୀକୁ ତୁମକୁ ଦେବିନାହିଁ।'