ସମାହୂଯ ତମେକାନ୍ତେ ପ୍ରୋଵାଚ ବହୁଦୁଃଖିତା । ଗୃହୀତ୍ଵା ବାଲକଂ ହସ୍ତେ ରୁଦତୀ ଦୀନମାନସା
ସେ ତାଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତରେ ଡାକି, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ହାତରେ ପୁଅକୁ ଧରି, କାନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଦୁଃଖିତ ମନରେ କଥା କହିଲେ।
ପିତା ମେ ନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ପୁତ୍ରୋଽଯଂ ବାଲକସ୍ତଥା । ଯୁଧାଜିଦ୍ବଲଵାନ୍ ରାଜା କିଂ ଵିଧେଯଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ମୋ ପିତା ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ, ଏହି ପୁଅ ମୋର ଜନ୍ମ; ରାଜା ଯୁଧାଜିତ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ — ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ମୋତେ କହ।
ତାମୁଵାଚ ଵିଦଲ୍ଲୋଽସୌ ନାତ୍ର ସ୍ଥାତଵ୍ଯମେଵ ଚ । ଗମିଷ୍ଯାମୋ ଵନେ କାମଂ ଵାରାଣସ୍ଯାଃ ପୁନଃ କିଲ
ବିଦଲ୍ଲ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ; ଆମେ ଏବେ ବନକୁ, ବାରାଣସୀ ନିକଟକୁ ଯିବା ଦରକାର।'
ତତ୍ର ମେ ମାତୁଲଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଵର୍ତତେ ବଲଵତ୍ତରଃ । ସୁବାହୁରିତି ଵିଖ୍ଯାତୋ ରକ୍ଷିତା ସ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ସେଠାରେ ମୋର ମାମା ସୁବାହୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଛନ୍ତି; ସେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ।'
ଯୁଧାଜିଦ୍ଦର୍ଶନୋତ୍କଣ୍ଠମନସା ନଗରାଦ୍ବହିଃ । ନିର୍ଗତ୍ଯ ରଥମାରୁହ୍ଯ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
'ଯୁଧାଜିତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା ରଖି, ତୁମେ ସହର ଛାଡ଼ି, ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଯିବା ଦରକାର — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ତେନ ସା ରାଜ୍ଞୀ ଗତ୍ଵା ଲୀଲାଵତୀଂ ପ୍ରତି । ଉଵାଚ ପିତରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯଦ୍ଯ ସୁଲୋଚନେ
ଏଭଳି ବିଦଲ୍ଲଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ରାଣୀ ଲୀଳାବତୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ, 'ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁଅଳି, ଆଜି ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରଥମାରୁହ୍ଯ ସୈରନ୍ଧ୍ରୀସଂଯୁତା ତଦା । ଵିଦଲ୍ଲେନ ଚ ସଂଯୁକ୍ତା ନିଃସୃତା ନଗରାଦ୍ବହିଃ
ଏଭଳି କହି, ସେ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସେଇ ସେବିକା ଓ ବିଦଲ୍ଲ ସହିତ, ସହର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ତ୍ରସ୍ତା ହ୍ଯାର୍ତାତିକୃପଣା ପିତୁଃ ଶୋକସମାକୁଲା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୁଧାଜିତଂ ଭୂପଂ ପିତରଂ ଗତଜୀଵିତମ୍
ଭୟଭୀତ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ପିତାଙ୍କ ଶୋକରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ, ସେ ରାଜା ଯୁଧାଜିତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଓ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ।
ସଂସ୍କାର୍ଯ ଚ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତା ଵେପମାନା ଭଯାକୁଲା । ଦିନଦ୍ଵଯେନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ରାଜ୍ଞୀ ଭାଗୀରଥୀତଟମ୍
ତ୍ୱରାରେ ଶବ ସଂସ୍କାର କରି, ଭୟରେ କାପି, ଦୁଇ ଦିନରେ ରାଣୀ ଭାଗୀରଥୀ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ନିଷାଦୈଲୁଣ୍ଠିତା ତତ୍ର ଗୃହୀତଂ ସକଲଂ ଵସୁ । ରଥଞ୍ଚାପି ଗୃହୀତ୍ଵା ତେ ନିର୍ଗତା ଦସ୍ଯଵଃ ଶଠାଃ
ସେଠାରେ ନିଷାଦ ଜାତିର ଦୁଷ୍ଟ ଚୋରମାନେ ସମସ୍ତ ଧନ ଓ ରଥ ନେଇ ନିଅନ୍ତି।
ରୁଦତୀ ସୁତମାଦାଯ ଚାରୁଵସ୍ତ୍ରା ମନୋରମା । ନିର୍ଯଯୌ ଜାହ୍ନଵୀତୀରେ ସୈରନ୍ଧ୍ରୀକରଲମ୍ବିତା
କାନ୍ଦୁଥିବା, ପୁଅକୁ ନେଇ, ସୁନ୍ଦର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ସେ ସେବିକାଙ୍କ ହାତ ଧରି, ଜାହ୍ନବୀ ତଟରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଆରୁହ୍ଯ ଚ ଭଯାଚ୍ଛୀଘ୍ରମୁଡୁପଂ ସା ଭଯାକୁଲା । ତୀର୍ତ୍ଵା ଭାଗୀରଥୀଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ଯଯୌ ତ୍ରିକୂଟପର୍ଵତମ୍
ଭୟରେ ଶୀଘ୍ର ଏକ ନାଉକାରେ ଚଢ଼ି, ପବିତ୍ର ଭାଗୀରଥୀ କଟି ଯାଇ, ତିନି କୁଟ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ।
ଭାରଦ୍ଵାଜାଶ୍ରମଂ ପ୍ରାପ୍ତା ତ୍ଵରଯା ଚ ଭଯାକୁଲା । ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତାପସାଂସ୍ତତ୍ର ସଞ୍ଜାତା ନିର୍ଭଯା ତଦା
ତ୍ୱରାରେ ଭୟଭୀତ ହେଇ, ସେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେଠାରେ ତାପସମାନେ ଦେଖି, ସେ ଭୟ ହରାଇଲେ।
ମୁନିନା ସା ତତଃ ପୃଷ୍ଟା କାଽସି କସ୍ଯ ପରିଗ୍ରହଃ । କଷ୍ଟେନାତ୍ର କଥଂ ପ୍ରାପ୍ତା ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ଶୁଚିସ୍ମିତେ
ତାପସ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ? କାହାର ଜୀବନସଂଗିନୀ? ଏତେ କଷ୍ଟରେ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଲା? ସତ୍ୟ କହ, ଶୁଚିମୁଖୀ।'
ଦେଵୀ ଵା ମାନୁଷୀ ଵାସି ବାଲପୁତ୍ରା ଵନେ କଥମ୍ । ରାଜ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟେଵ ଵାମୋରୁ ଭାସି ତ୍ଵଂ କମଲେକ୍ଷଣେ
ତୁମେ ଦେବୀ କିମ୍ବା ମାନୁଷୀ, ଏଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ତୁମର ଛୋଟ ପୁଅ ସହିତ ବସୁଛ? ମନୋହର ଦେହ ଓ ପଦ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ମହିଳା, ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପରି କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉଛ?
ଏଵଂ ସା ମୁନିନା ପୃଷ୍ଟା ନୋଵାଚ ଵରଵର୍ଣିନୀ । ରୁଦତୀ ଦୁଃଖସନ୍ତପ୍ତା ଵିଦଲ୍ଲଂ ଚ ସମାଦିଶତ୍
ମୁନି ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଶୋଭାମୟୀ ସ୍ତ୍ରୀ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ, ସେ କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ବିଦଲ୍ଲାକୁ ସଙ୍କେତ କଲେ।
ଵିଦଲ୍ଲସ୍ତମୁଵାଚେଦଂ ଧ୍ରୁଵସନ୍ଧିର୍ନୃପୋତ୍ତମଃ । ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଧର୍ମପତ୍ନୀ ନାମ୍ନା ଚେଯଂ ମନୋରମା
ବିଦଲ୍ଲା କହିଲେ: 'ଏହା ଧ୍ରୁବସନ୍ଧି ରାଜା, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏହି ତାଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ମନୋରମା।'
ସିଂହେନ ନିହତୋ ରାଜା ସୂର୍ଯଵଂଶୀ ମହାବଲଃ । ପୁତ୍ରୋଽଯଂ ନୃପତେସ୍ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ଚୈଵ ସୁଦର୍ଶନଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାକୁ ଏକ ସିଂହ ମାରିଦେଇଥିଲା; ଏହି ଛୋଟ ପିଲା ତାଙ୍କର ପୁଅ, ତାହାର ନାମ ସୁଦର୍ଶନ।
ଅସ୍ଯାଃ ପିତାତିଧର୍ମାତ୍ମା ଦୌହିତ୍ରାର୍ଥଂ ମୃତୋ ରଣେ । ଯୁଧାଜିଦ୍ଭଯସନ୍ତ୍ରସ୍ତା ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ଵିଜନେ ଵନେ
ଏହି ସ୍ତ୍ରୀର ପିତା, ଅତି ଧର୍ମିକ, ତାଙ୍କର ନାତି ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ; ଯୁଧାଜିତଙ୍କ ଭୟରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ସେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଆସିଛି।
ତ୍ଵାମେଵ ଶରଣଂ ପ୍ରାପ୍ତା ବାଲପୁତ୍ରା ନୃପାତ୍ମଜା । ତ୍ରାତା ଭଵ ମହାଭାଗ ତ୍ଵମସ୍ଯା ମୁନିସତ୍ତମ
ଏହି ରାଜକୁମାରୀ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ପୁଅ ସହିତ ତୁମ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି; ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।
ଆର୍ତସ୍ଯ ରକ୍ଷଣେ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞାଧିକମୁଦାହୃତମ୍ । ଭଯତସ୍ତସ୍ଯ ଦୀନସ୍ଯ ଵିଶେଷଫଲଦଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଯଜ୍ଞରୁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଛିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଲେ ବିଶେଷ ଫଳ ମିଳେ।
ଋଷିରୁଵାଚ ନିର୍ଭଯା ଵସ କଲ୍ଯାଣି ପୁତ୍ରଂ ପାଲଯ ସୁଵ୍ରତେ । ନ ତେ ଭଯଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁସମ୍ଭଵମ୍
ମୁନି କହିଲେ: 'ଭୟ ନ ରଖ, ଶୁଭା, ତୁମ ପୁଅକୁ ଦୟାରେ ରକ୍ଷା କର; ବଡ଼ ଚକୁ ଥିବା ମହିଳା, ଶତ୍ରୁ ଭୟର କିଛି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।'
ପାଲଯସ୍ଵ ସୁତଂ କାନ୍ତଂ ରାଜା ତେଽଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ନାତ୍ର ଦୁଃଖଂ ତଥା ଶୋକଃ କଦାଚିତ୍ସମ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁମ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଲାଡ଼ି ରକ୍ଷା କର; ସେ ଏକ ଦିନ ରାଜା ହେବ। ଏଠି ତୁମେ କେବେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଶୋକରେ ପଡିବ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ମୁନିନା ରାଜ୍ଞୀ ସ୍ଵସ୍ଥା ସା ସମ୍ବଭୂଵ ହ । ଉଟଜେ ମୁନିନା ଦତ୍ତେ ଵୀତଶୋକା ତଦାଵସତ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଣୀ ଆପଣାର ମନ ଶାନ୍ତ କଲେ; ମୁନି ଦିଆ ଉଠରେ ଦୁଃଖ ଭୁଲି ସେ ବସିଲେ।
ସୈରନ୍ଧ୍ରୀସହିତା ତତ୍ର ଵିଦଲ୍ଲେନ ଚ ସଂଯୁତା । ସୁଦର୍ଶନଂ ପାଲଯାନା ନ୍ଯଵସତ୍ସା ମନୋରମା
ସେଠି ସେ ତାଙ୍କ ଦାସୀମାନେ ଓ ବିଦଲ୍ଲା ସହିତ ଏକାଠି ରହିଲେ; ମନୋରମା ସୁଦର୍ଶନକୁ ଲାଡ଼ି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
ଯୁଧାଜିଦ୍ଭାରଦ୍ଵାଜଯୋଃ ସଂଵାଦଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଯୁଧାଜିତ୍ତ୍ଵଥ ସଙ୍ଗ୍ରାମାଦ୍ଗତ୍ଵାଽଯୋଧ୍ଯାଂ ମହାବଲଃ । ମନୋରମାଂ ଚ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସୁଦର୍ଶନଜିଘାଂସଯା
ୟୁଧାଜିତ ଓ ଭାରଦ୍ବାଜଙ୍କ ଆଲୋଚନାର ବର୍ଣ୍ନନା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାପରେ, ଯୁଧାଜିତ ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସୁଦର୍ଶନକୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ମନୋରମା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ସେଵକାନ୍ ପ୍ରେଷଯାମାସ କ୍ଵ ଗତେତି ମୁହୁର୍ଵଦନ୍ । ଶୁଭେ ଦିନେଽଥ ଦୌହିତ୍ରଂ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଚାସନେ
ସେ ବାରମ୍ବାର ଦାସମାନେ ପଠାଇ, 'ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ?' ଭାବି ପଚାରିଲେ; ପରେ ଏକ ଶୁଭ ଦିନରେ ତାଙ୍କର ନାତିକୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇଲେ।
ମନ୍ତ୍ରିଭିଶ୍ଚ ଵସିଷ୍ଠେନ ମନ୍ତ୍ରୈରାଥର୍ଵଣୈଃ ଶୁଭୈଃ । ଅଭିଷିକ୍ତଶ୍ଚ ସମ୍ପୂର୍ଣୈଃ କଲଶୈର୍ଜଲପୂରିତୈଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ବସିଷ୍ଠ, ଶୁଭ ଅଥର୍ବ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ାରେ ଜଳ ଭରି ଅଭିଷେକ କଲେ।
ଭେରୀଶଙ୍ଖନିନାଦୈଶ୍ଚ ତୂର୍ଯାଣାଂ ଚାଥ ନିଃସ୍ଵନୈଃ । ଉତ୍ସଵସ୍ତୁ ନଗର୍ଯା ଵୈ ସମ୍ବଭୂଵ କୁରୂଦ୍ଵହ
ଢୋଲ ଓ ଶଂଖର ଶବ୍ଦ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଗଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ନଗରରେ ଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵିପ୍ରାଣାଂ ଵେଦପାଠୈଶ୍ଚ ବନ୍ଦିନାଂ ସ୍ତୁତିଭିସ୍ତଥା । ଅଯୋଧ୍ଯା ମୁଦିତେଵାସୀଜ୍ଜଯଶବ୍ଦୈଃ ସୁମଙ୍ଗଲୈଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ପାଠ କରି, ବନ୍ଦିମାନେ ସ୍ତୁତି କରି, ଆୟୋଧ୍ୟା ଜୟ ଓ ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।