ତଥା ତ୍ଵଂ କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵିଧିଂ ତେ ପ୍ରବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସନ୍ତି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵିଧିଜ୍ଞା ଵେଦଵିତ୍ତମାଃ
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କର; ଏହାର ବିଧି ମୁଁ କହିବି । ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବିଧି ଓ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ।
ଦେଵୀବୀଜଵିଧାନଜ୍ଞା ମନ୍ତ୍ରମାର୍ଗଵିଚକ୍ଷଣାଃ । ଯାଜକାସ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଯଜମାନସ୍ତ୍ଵମେଵ ହି
ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ବୀଜ ବିଧିରେ ଦକ୍ଷ ଓ ମନ୍ତ୍ରମାର୍ଗରେ ପାରଦର୍ଶୀ । ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରାଇବେ, ତୁମେ ହେବ ଯଜମାନ ।
କୃତ୍ଵା ଯଜ୍ଞଂ ଵିଧାନେନ ଦତ୍ତ୍ଵା ପୁଣ୍ୟଂ ମଖାର୍ଜିତମ୍ । ସମୁଦ୍ଧର ମହାରାଜ ପିତରଂ ଦୁର୍ଗତିଙ୍ଗତମ୍
ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କରି, ତାହାର ଉପାର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କରି, ମହାରାଜ, ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡ଼ିଥିବା ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କର ।
ଵିପ୍ରାଵମାନଜଂ ପାପଂ ଦୁର୍ଘଟଂ ନରକପ୍ରଦମ୍ । ତଥୈଵ ଶାପଜୋ ଦୋଷଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପିତ୍ରା ତଵାନଘ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା, ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ନରକକୁ ନେଇଯିବା ପାପ, ଏଭଳି ଶାପ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୋଷ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ଲାଗିଛି, ନିର୍ମଳ ।
ତଥା ଦୁର୍ମରଣଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସର୍ପଦଂଶେନ ଭୂଭୁଜା । ଅନ୍ତରାଲେ ତଥା ମୃତ୍ଯୂର୍ନ ଭୂମୌ କୁଶସଂସ୍ତରେ
ଏଭଳି, ରାଜା ସର୍ପଦଂଶରେ ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିଲେ, ତେବେ ସେ ମୃତ୍ୟୁ ନ ହେଲା ଭୂମିରେ କିମ୍ବା କୁଶ ଛାଡ଼ି ଶୋଇଥିବା ବେଳେ ନୁହେଁ।
ନ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ନ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ସ୍ନାନଦାନାଦିଵର୍ଜିତମ୍ । ମରଣଂ ତେ ପିତୁସ୍ତତ୍ର ସୌଧେ ଜାତଂ କୁରୂଦ୍ଵହ
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନ ମରିଲେ, ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସେଇ ରାଜମହଳରେ ହେଲା, ଏମିତି କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି।
କୃପଣାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ନରକସ୍ଯ ନୃପୋତ୍ତମ । ତତ୍ରୈକଂ କାରଣଂ ତସ୍ଯ ନ ଜାତଂ ଚାତିଦୁର୍ଲଭମ୍
ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନରକର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଏକଟି କାରଣ ଅଛି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ କାରଣ ହେବା ହୋଇନଥିଲା।
ଯତ୍ର ଯତ୍ର ସ୍ଥିତଃପ୍ରାଣୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କାଲଂ ସମାଗତମ୍ । ସାଧନାନାମଭାଵେଽପି ହ୍ଯଵଶଶ୍ଚାତିସଙ୍କଟେ
ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣ ଅଛି, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ସାଧନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଅତି କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଏ।
ଯଦା ନିର୍ଵେଦମାଯାତି ମନସା ନିର୍ମଲେନ ଵୈ । ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକୋ ଦେହୋ ମମ କିଞ୍ଚାତ୍ର ଦୁଃଖଦମ୍
ଯେବେ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ନିର୍ବେଦ ଆସେ, ଏହି ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଦେହ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଦୁଃଖଦାୟକ? ବୋଲି ଭାବିଥାଏ।
ପତତ୍ଵଦ୍ଯ ଯଥାକାମଂ ମୁକ୍ତୋଽହଂ ନିର୍ଗୁଣୋଽଵ୍ଯଯଃ । ନାଶାତ୍ମକାନି ତତ୍ତ୍ଵାନି ତତ୍ର କା ପରିଦେଵନା
ଆଜି ଯେପରି ଦେହ ପଡ଼ୁଛି, ମୁଁ ମୁକ୍ତ, ଗୁଣହୀନ, ଅବିନାଶୀ; ଯେପରି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ୱର, ତେଁ ଏଠାରେ କଣ ଶୋକ କରିବି?
ବ୍ରହ୍ମୈଵାହଂ ନ ସଂସାରୀ ସଦା ମୁକ୍ତଃ ସନାତନଃ । ଦେହେନ ମମ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କର୍ମଣା ପ୍ରତିପାଦିତଃ
ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମ, ସଂସାରରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, ସଦା ମୁକ୍ତ, ଶାଶ୍ୱତ; ମୋର ଦେହ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି।
ତାନି ସର୍ଵାଣି ମୁକ୍ତାନି ଶୁଭାନି ଚେତରାଣି ଚ । ମନୁଷ୍ଯଦେହଯୋଗେନ ସୁଖଦୁଃଖାନୁସାଧନାତ୍
ସେଇ ସମସ୍ତ କଥା, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ମଣିଷ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଏ, କାରଣ ଏହି ଦେହ ଦୁଃଖ ସୁଖ ଅନୁଭବର ଉପାୟ।
ଵିମୁକ୍ତୋଽତିଭଯାଦ୍ଘୋରାଦସ୍ମାତ୍ସଂସାରସଙ୍କଟାତ୍ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତ୍ଯମାନସ୍ତୁ ସ୍ନାନଦାନଵିଵର୍ଜିତଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଯଦି ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ ବିନା ମଧ୍ୟ—
ମରଣଂ ଚେଦଵାପ୍ନୋତି ସ ମୁଚ୍ଚ୍ଯେଜ୍ଜନ୍ମଦୁଃଖତଃ । ଏଷା କାଷ୍ଠା ପରା ପ୍ରୋକ୍ତା ଯୋଗିନାମପି ଦୁର୍ଲଭା
ଏଭଳି ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ, ଜନ୍ମର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
ପିତା ତେ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶାପଂ ଦ୍ଵିଜୋଦିତମ୍ । ଦେହେ ମମତ୍ଵଂ କୃତଵାନ୍ନ ନିର୍ଵେଦମଵାପ୍ତଵାନ୍
ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ବାପା ଋଷିଙ୍କ ଶାପ ଶୁଣି, ଦେହରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଲେ, ନିର୍ବେଦ ପାଇଲେ ନାହିଁ।
ନୀରୋଗୋ ମମ ଦେହୋଽଯଂ ରାଜ୍ଯଂ ନିହତକଣ୍ଟକମ୍ । କଥଂ ଜୀଵାମ୍ଯହଂ କାମଂ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନାନଯନ୍ତୁ ଵୈ
'ମୋ ଦେହ ସୁସ୍ଥ, ରାଜ୍ୟ ଶତ୍ରୁହୀନ; କେମିତି ଇଚ୍ଛାକୃତ ମୃତ୍ୟୁ ହେବି? ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବାମାନେ ଆଣନ୍ତୁ।'
ଔଷଧଂ ମଣିମନ୍ତ୍ରଂ ଚ ଯନ୍ତ୍ରଂ ପରମକଂ ତଥା । ଆରୋହଣଂ ତଥା ସୌଧେ କୃତଵାନ୍ନୃପତିସ୍ତଦା
ତାପରେ ରାଜା ଔଷଧ, ମଣି, ମନ୍ତ୍ର, ଉତ୍ତମ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ରାଜମହଳକୁ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ସବୁ କରିଥିଲେ।
ନ ସ୍ନାନଂ ନ କୃତଂ ଦାନଂ ନ ଦେଵ୍ଯାଃ ସ୍ମରଣଂ କୃତମ୍ । ନ ଭୂମୌ ଶଯନଂ ଚୈଵ ଦୈଵଂ ମତ୍ଵା ପରଂ ତଥା
ସେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ନାହିଁ, ଦାନ ଦେଲେ ନାହିଁ, ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ନାହିଁ, ଭୂମିରେ ଶୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଭାଗ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବି।
ମଗ୍ନୋ ମୋହାର୍ଣଵେ ଘୋରେ ମୃତଃ ସୌଧେଽହିନା ହତଃ । କୃତ୍ଵା ପାପଂ କଲେର୍ଯୋଗାତ୍ତାପସସ୍ଯାଵମାନଜମ୍
ଭୟଙ୍କର ମୋହ ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବି, ସେ ରାଜମହଳରେ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ, କଳିଯୁଗର ପାପ ଓ ତାପସଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିବାରୁ।
ଅଵଶ୍ଯମେଵ ନରକଂ ଏତୈରାଚରଣୈର୍ଭଵେତ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତଂ ପିତରଂ ପାପାତ୍ସମୁଦ୍ଧର ନୃପୋତ୍ତମ
ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ନରକକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ; ତେଣୁ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ ସେଇ ପାପରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଵ୍ଯାସସ୍ଯାମିତତେଜସଃ । ସାଶ୍ରୁକଣ୍ଠୋଽତିଦୁଃଖାର୍ତୋ ବଭୂଵ ଜନମେଜଯଃ
ସୂତ କହିଲେ— ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜନମେଯୟ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠ ହେଲେ।
ଧିଗିଦଂ ଜୀଵିତଂ ମେଽଦ୍ଯ ପିତା ମେ ନରକେ ସ୍ଥିତଃ । ତତ୍କରୋମି ଯଥୈଵାଦ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଯାତ୍ଯୁତ୍ତରାସୁତଃ
'ଆଜି ମୋ ଜୀବନ ଅପମାନ, କାରଣ ମୋ ବାପା ନରକରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏମିତି କରିବି, ଯେପରି ଉତ୍ତରାଙ୍କ ପୁଅ ପରି ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।'
ଵିଷ୍ଣୁନାନୁଷ୍ଠାନଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ ହରିଣା ତୁ କଥଂ ଯଜ୍ଞଃ କୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ପିତାମହ । ଜଗତ୍କାରଣରୂପେଣ ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା
ରାଜା ପଚାରିଲେ, ହେ ପିତାମହ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଳିକ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ?
କେ ସହାଯାସ୍ତୁ ତତ୍ରାସନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କେ ମହାମତେ । ଋତ୍ଵିଜୋ ଵେଦତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାସ୍ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ପରନ୍ତପ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେଠାରେ କିଏ ତାଙ୍କ ସହାୟ ଥିଲେ? କିଏ କିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଋତ୍ବିଜ୍ ଥିଲେ? ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ।
ପଶ୍ଚାତ୍କରୋମ୍ଯହଂ ଯଜ୍ଞଂ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁକୃତଂ ଯାଗମମ୍ବିକାଯାଃ ସମାହିତଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମ୍ବିକାଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ଶୁଣି ସେହି ପ୍ରକାରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରିବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ରାଜଞ୍ଛୃଣୁ ମହାଭାଗ ଵିସ୍ତରଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ଯଥା ଭଗଵତା ଯଜ୍ଞଃ କୃତଶ୍ଚ ଵିଧିପୂର୍ଵକଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ, ହେ ରାଜା, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, କିପରି ଭଗବାନ ବିଧିମତ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ତାହାର ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ କଥା।
ଵିସର୍ଜିତା ଯଦା ଦେଵ୍ଯା ଦତ୍ତ୍ଵା ଶକ୍ତୀଶ୍ଚ ତାସ୍ତ୍ରଯଃ । କାଜେଶାଃ ପୁରୁଷା ଜାତା ଵିମାନଵରମାସ୍ଥିତାଃ
ଯେତେବେଳେ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଛାଡ଼ି ତିନିଟି ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟର ଶ୍ୱାମୀମାନେ ମଣିଷ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିମାନରେ ବସିଥିଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତା ମହାର୍ଣଵଂ ଘୋରଂ ତ୍ରଯସ୍ତେ ଵିବୁଧୋତ୍ତମାଃ । ଚକ୍ରୁଃ ସ୍ଥାନାନି ଵାସାର୍ଥଂ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଧରାଂ ସ୍ଥିତାଃ
ସେଇ ତିନିଜଣ ଦେବତା ଭୟଙ୍କର ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୃଥିବୀ ସୃଷ୍ଟି କରି, ନିଜ ନିଜ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ତିଆରି କରି ରହିଲେ।
ଆଧାରଶକ୍ତିରଚଲା ମୁକ୍ତା ଦେଵ୍ଯା ସ୍ଵଯଂ ତତଃ । ତଦାଧାରା ସ୍ଥିତା ଜାତା ଧରା ମେଦଃସମନ୍ଵିତା
ତାପରେ ଦେବୀ ନିଜେ ଅଚଳ ଆଧାର ଶକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ସେଇ ଆଧାର ମେଦ ଭରିତ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।
ମଧୁକୈଟଭଯୋର୍ମେଦଃ ସଂଯୋଗାନ୍ମେଦିନୀ ସ୍ମୃତା । ଧାରଣାଚ୍ଚ ଧରା ପ୍ରୋକ୍ତା ପୃଥ୍ଵୀ ଵିସ୍ତାରଯୋଗତଃ
ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ମେଦ ମିଶି ଯାଉଥିବାରୁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ 'ମେଦିନୀ' ବୋଲାଯାଏ; ଧାରଣ କରୁଥିବାରୁ 'ଧରା' ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ହେବାରୁ 'ପୃଥ୍ବୀ' କୁହାଯାଏ।