ପୁରୋଡାଶପରା ନିତ୍ଯଂ ଵିଯୂପା ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଵକାଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଧିକା ମଖା ରାଜନ୍ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ ପରମାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେମାନେ ସଦା ପୁରୋଡାଶ ନିବେଦନରେ ଲିନ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ବିୟୂପ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଏମିତି ଯଜ୍ଞମାନେ, ହେ ରାଜା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ରାଜସା ଦ୍ରଵ୍ଯବହୁଲାଃ ସଯୂପାଶ୍ଚ ସୁସଂସ୍କୃତାଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଵିଶାଞ୍ଚୈଵ ସାଭିମାନାଶ୍ଚ ଵୈ ମଖାଃ
ରାଜସିକ ଯଜ୍ଞମାନେ ବହୁତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଯୂପ ଖୁଟି ସହିତ ଏବଂ ଭଲ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହିଯଜ୍ଞ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଗୃହସ୍ଥମାନେ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏଥିରେ ଅଭିମାନ ଥାଏ।
ତାମସା ଦାନଵାନାଂ ଵୈ ସକ୍ରୋଧା ମଦଵର୍ଧକାଃ । ସାମର୍ଷାଃ ସଂସ୍କୃତାଃ କ୍ରୂରା ମଖାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମହାତ୍ମଭିଃ
ତାମସିକ ଯଜ୍ଞ ଦାନବମାନଙ୍କର, ରୋଷ ସହିତ କରାଯାଏ, ମଦ ଆସକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କ୍ରୂର ସ୍ୱଭାବର—ଏହିପରି ମହାତ୍ମାମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ମୁନୀନାଂ ମୋକ୍ଷକାମାନାଂ ଵିରକ୍ତାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ମାନସସ୍ତୁ ସ୍ମୃତୋ ଯାଗଃ ସର୍ଵସାଧନସଂଯୁତଃ
ଯେ ମୁନିମାନେ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରନ୍ତି, ବିରକ୍ତ ଏବଂ ମହାତ୍ମା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାନସିକ ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ସାଧନା ସହିତ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଅନ୍ଯେଷୁ ସର୍ଵଯଜ୍ଞେଷୁ କିଞ୍ଚିନ୍ନ୍ଯୂନଂ ଭଵେଦପି । ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଵାଽପି କ୍ରିଯଯା ବ୍ରାହ୍ମଣୈସ୍ତଥା
ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ କିଛି ଅଭାବ ଥାଇପାରେ—ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ—ଯଦିଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରନ୍ତି।
ଦେଶକାଲପୃଥଗ୍ଦ୍ରଵ୍ଯସାଧନୈଃ ସକଲୈସ୍ତଥା । ନାନ୍ଯୋ ଭଵତି ପୂର୍ଣେ ଵୈ ତଥା ଭଵତି ମାନସଃ
ଦେଶ, କାଳ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସାଧନାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କେବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ମାନସିକ ଯଜ୍ଞ ଏହିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ପ୍ରଥମଂ ତୁ ମନଃ ଶୋଧ୍ଯଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଗୁଣଵର୍ଜିତମ୍ । ଶୁଦ୍ଧେ ମନସି ଦେହୋ ଵୈ ଶୁଦ୍ଧ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ
ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଦରକାର, ଗୁଣ ରହିତ କରିବା ଉଚିତ; ଶୁଧ୍ଧ ମନ ହେଲେ ଦେହ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ଯଦା ଜାତଂ ମନଃ ଶୁଚି । ତଦା ତସ୍ଯ ମଖସ୍ଯାସୌ ପ୍ରଭଵେଦଧିକାରଵାନ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ତଦାଽସୌ ମଣ୍ଡପଂ କୃତ୍ଵା ବହୁଯୋଜନଵିସ୍ତୃତମ୍ । ସ୍ତମ୍ଭୈଶ୍ଚ ଵିପୁଲୈଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣୈର୍ଯଜ୍ଞିଯଦ୍ରୁମସମ୍ଭଵୈଃ
ତାପରେ, ମନରେ ଅନେକ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଏକ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଯଜ୍ଞ ଗଛର ମଜବୁତ ଏବଂ ମସ୍ତ ଖୁଟି ଦ୍ୱାରା।
ଵେଦୀଂ ଚ ଵିଶଦାଂ ତତ୍ର ମନସା ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । ଅଗ୍ନଯୋଽପି ତଥା ସ୍ଥାପ୍ଯା ଵିଧିଵନ୍ମନସା କିଲ
ସେଠାରେ ମନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବେଦି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ଦରକାର।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଞ୍ଚ ଵରଣଂ ତଥୈଵ ପ୍ରତିପାଦ୍ଯ ଚ । ବ୍ରହ୍ମାଧ୍ଵର୍ଯୁସ୍ତଥା ହୋତା ପ୍ରସ୍ତୋତା ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ମନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବାଛିବା, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ, ହୋତା ଓ ପ୍ରସ୍ତୋତାଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
ଉଦ୍ଗାତା ପ୍ରତିହର୍ତା ଚ ସଭ୍ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଯଥାଵିଧି । ପୂଜନୀଯାଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ମନସୈଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଉଦ୍ଗାତା, ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟମାନେ, ଯେପରି ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇବା ଉଚିତ—ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମନରେ।
ପ୍ରାଣୋଽପାନସ୍ତଥା ଵ୍ଯାନଃ ସମାନୋଦାନ ଏଵ ଚ । ପାଵକାଃ ପଞ୍ଚ ଏଵୈତେ ସ୍ଥାପ୍ଯା ଵେଦ୍ଯାଂ ଵିଧାନତଃ
ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ ଓ ଉଦାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବେଦିରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ଗାର୍ହପତ୍ଯସ୍ତଦା ପ୍ରାଣୋଽପାନଶ୍ଚାହଵନୀଯକଃ । ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିସ୍ତଥା ଵ୍ଯାନଃ ସମାନଶ୍ଚାଵସଥ୍ଯକଃ
ସେ ସମୟରେ ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଅପାନ ହେଉଛି ଆହବନୀୟ, ବ୍ୟାନ ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ସମାନ ହେଉଛି ଆବସଥ୍ୟ ଅଗ୍ନି।
ସଭ୍ଯୋଦାନଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ପାଵକାଃ ପରମୋତ୍କଟାଃ । ଦ୍ରଵ୍ଯଞ୍ଚ ମନସା ଭାଵ୍ଯଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ପରମଂ ଶୁଚି
ଉଦାନକୁ ସଭାର ଅଗ୍ନି ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ନିବେଦନ ମଧ୍ୟ ମନରେ ନିର୍ଗୁଣ, ପରମ ଏବଂ ଶୁଧ୍ଧ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ମନ ଏଵ ତଦା ହୋତା ଯଜମାନସ୍ତଥୈଵ ତତ୍ । ଯଜ୍ଞାଧିଦେଵତା ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚ ସନାତନମ୍
ସେ ସମୟରେ ମନ ନିଜେ ହୋତା ଏବଂ ଯଜମାନ ହୁଏ; ଯଜ୍ଞର ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ, ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ସନାତନ।
ଫଲଦା ନିର୍ଗୁଣା ଶକ୍ତିଃ ସଦା ନିର୍ଵେଦଦା ଶିଵା । ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାଖିଲାଧାରା ଵ୍ଯାପ୍ଯ ସର୍ଵତ୍ର ସଂସ୍ଥିତା
ଫଳଦାୟିନୀ, ଗୁଣହୀନ ଶକ୍ତି ସଦା ବିରାଗ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ । ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି ।
ତଦୁଦ୍ଦେଶେନ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ହୁନେତ୍ପ୍ରାଣାଗ୍ନିଷୁ ଦ୍ଵିଜଃ । ପଶ୍ଚାଚ୍ଚିତ୍ତଂ ନିରାଲମ୍ବଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାଣାନପି ପ୍ରଭୋ
ସେଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପ୍ରାଣାଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବେ । ପରେ, ଚିତ୍ତକୁ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରାଣମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବେ ।
କୁଣ୍ଡଲୀମୁଖମାର୍ଗେଣ ହୁନେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣି ଶାଶ୍ଵତେ । ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯା ସ୍ଵଯଂ ସାକ୍ଷାତ୍ସ୍ଵାତ୍ମଭୂତାଂ ମହେଶ୍ଵରୀମ୍
କୁଣ୍ଡଳିନୀର ମୁଖପଥ ଦ୍ୱାରା, ସେ ନିଜ ଅନୁଭବରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରିବେ ।
ସମାଧିନୈଵ ଯୋଗେନ ଧ୍ଯାଯେଚ୍ଚେତସ୍ଯନାକୁଲଃ । ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି
ସମାଧି ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଅଚଞ୍ଚଳ ମନରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ଯଦା ପଶ୍ଯତି ଭୂତାତ୍ମା ତଦା ପଶ୍ଯତି ତାଂ ଶିଵାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଭୂଯାତ୍ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସେ ମଙ୍ଗଳମୟୀଙ୍କୁ ଦେଖେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ ।
ତଦା ମାଯାଦିକଂ ସର୍ଵଂ ଦଗ୍ଧଂ ଭଵତି ଭୂମିପ । ପ୍ରାରବ୍ଧଂ କର୍ମମାତ୍ରଂ ତୁ ଯାଵଦ୍ଦେହଂ ଚ ତିଷ୍ଠତି
ତାପରେ, ରାଜା, ମାୟା ଆଦି ସମସ୍ତ କିଛି ଦହିଯାଏ; ଶରୀର ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ପୂର୍ବ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କର୍ମ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ତଦା ଜାତୋ ମୃତୋ ମୋକ୍ଷମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । କୃତକୃତ୍ଯୋ ଭଵେତ୍ତାତ ଯୋ ଭଜେଜ୍ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍
ତେବେ ସେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ । ଯିଏ ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କୁ ଭଜେ, ସେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଥାଏ, ବନ୍ଧୁ ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଧ୍ଯେଯା ଶ୍ରୀଭୁଵନେଶ୍ଵରୀ । ଶ୍ରୋତଵ୍ଯା ଚୈଵ ମନ୍ତଵ୍ଯା ଗୁରୁଵାକ୍ଯାନୁସାରତଃ
ସେହିପାଇଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଶ୍ରୀଭୁବନେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା, ଶୁଣିବା ଓ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ରାଜନ୍ନେଵଂ କୃତୋ ଯଜ୍ଞୋ ମୋକ୍ଷଦୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଅନ୍ଯେ ଯଜ୍ଞାଃ ସକାମାସ୍ତୁ ପ୍ରଭଵନ୍ତି କ୍ଷଯୋନ୍ମୁଖାଃ
ରାଜା, ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୁଏ ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମେନ ଵିଧିଵତ୍ସ୍ଵର୍ଗକାମୋ ଯଜେଦିତି । ଵେଦାନୁଶାସନଂ ଚୈତତ୍ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ଏହିପରି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରି ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ବେଦ ଶିଖାଏ; ଏହି କଥା ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ।
କ୍ଷୀଣେ ପୁଣ୍ଯେ ମୃତ୍ଯୁଲୋକଂ ଵିଶନ୍ତି ଚ ଯଥାମତି । ତସ୍ମାତ୍ତୁ ମାନସଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯଜ୍ଞୋଽପ୍ଯକ୍ଷଯ ଏଵ ସଃ
ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ଲୋକେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି । ତେଣୁ ମାନସିକ ଯଜ୍ଞ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅକ୍ଷୟ ।
ନ ରାଜ୍ଞା ସାଧିତୁଂ ଯୋଗ୍ଯୋ ମଖୋଽସୌ ଜଯମିଚ୍ଛତା । ତାମସସ୍ତୁ କୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ସର୍ପଯଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଯାଧୁନା
ଏହି ଯଜ୍ଞ ଜୟ ଆଶା କରୁଥିବା ରାଜା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଯେ ସର୍ପଯଜ୍ଞ କରିଥିଲ, ସେ ତାମସିକ ଥିଲା ।
ଵୈରଂ ନିର୍ଵାହିତଂ ରାଜଂସ୍ତକ୍ଷକସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ । ଯତ୍କୃତେ ନିହତାଃ ସର୍ପାସ୍ତ୍ଵଯାଽଗ୍ନୌ କୋଟିଶଃ ପରେ
ରାଜା, ଦୁଷ୍ଟ ତକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ ତୁମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛ । ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ତୁମେ ଅଗ୍ନିରେ ଅନେକ ସର୍ପକୁ ବଳି ଦେଇଥିଲ ।
ଦେଵୀଯଜ୍ଞଂ କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ଵିତତଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁନା ଯଃ କୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଯାଦୌ ନୃପସତ୍ତମ
ଏବେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭଲଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ଦେବୀଯଜ୍ଞ କର, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ । ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ୍ଣୁଁ ଯେପରି କରିଥିଲେ ।