ଦୈତ୍ଯାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତିସମ୍ପୁଷ୍ଟାଂଶ୍ଚୁକୋପ ମଘଵା ତଦା । ଶିରାଂସି ତସ୍ଯ ଵଜ୍ରେଣ ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସା ହରିଃ
ଦାଇତ୍ୟମାନେ ବହୁତ ଉନ୍ନତି କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ମଘବାନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର) କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଳପୂର୍ବକ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ମୁଣ୍ଡମାନେ କାଟିଦେଲେ।
କ୍ରିଯାଵୈଗୁଣ୍ଯମତ୍ରୈଵ କର୍ତୃଭେଦାଦସଂଶଯମ୍ । ନୋଚେତ୍ପଞ୍ଚାଲରାଜେନ ରୋଷେଣାପି କୃତା କ୍ରିଯା
ଏଠାରେ କ୍ରିୟାର ଦୋଷ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କର୍ତ୍ତାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା; ନହେଲେ, ପଞ୍ଚାଳରାଜ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ ଫଳ ମିଳିଥାନ୍ତା।
ଭାରଦ୍ଵାଜଵିନାଶାଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯୋତ୍ପାଦନାଯ ଚ । ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଵେଦିମଧ୍ଯାଚ୍ଚ ଦ୍ରୌପଦୀ
ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନାଶ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀ ମଧ୍ୟ ବେଦିର ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ପୁରା ଦଶରଥେନାପି ପୁତ୍ରେଷ୍ଟିସ୍ତୁ କୃତା ଯଦା । ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ସୁତାସ୍ତସ୍ଯ ଚତ୍ଵାରଃ ସମ୍ପ୍ରଜଜ୍ଞିରେ
ପୂର୍ବେ ଦଶରଥ ଯେତେବେଳେ ପୁଅ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ସେ ନିଜେ ନିରସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଅତଃ କ୍ରିଯା କୃତା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ସିଦ୍ଧିଦା ସର୍ଵଥା ଭଵେତ୍ । ଅଯୁକ୍ତ୍ଯା ଵିପରିତା ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଥା ନୃପସତ୍ତମ
ସେହିପରି, ଯଦି କୌଣସି କ୍ରିୟା ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ସେ ସବୁବେଳେ ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ; ଯଦି ଭୁଲ୍ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହାର ଫଳ ବିପରୀତ ହୁଏ, ରାଜାମାନ୍ୟ।
ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଯଥା ଯଜ୍ଞେ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵୈଗୁଣ୍ଯଯୋଗତଃ । ଵିପରୀତଂ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନିର୍ଜିତାସ୍ତେ ଦୁରୋଦରେ
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ କିଛି ଦୋଷ ହୋଇଥିବାରୁ, ତାହାର ଫଳ ବିପରୀତ ହେଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ଦ୍ୟୂତକ୍ରୀଡ଼ାରେ ପରାଜିତ ହେଲେ।
ସତ୍ଯଵାଦୀ ତଥା ରାଜନ୍ ଧର୍ମପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ଦ୍ରୌପଦୀ ଚ ତଥା ସାଧ୍ଵୀ ତଥାନ୍ଯେପ୍ଯନୁଜାଃ ଶୁଭାଃ
ଧର୍ମର ପୁଅ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସତ୍ୟବାଦୀ ଥିଲେ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର ଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଥିଲେ।
କୁଦ୍ରଵ୍ଯଯୋଗାଦ୍ଵୈଗୁଣ୍ଯଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ମଖେଽଥଵା । ସାଭିମାନୈଃ କୃତାଦ୍ଵାପି ଦୂଷଣଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍
ଅଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞରେ କୌଣସି ଦୋଷ, କିମ୍ବା ଅଭିମାନ ସହ କରାଯାଇଥିବାରୁ ତାହାର ଦୁଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଖାଦେଲା।
ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ତୁ ମହାରାଜ ଦୁର୍ଲଭୋ ଵୈ ମଖଃ ସ୍ମୃତଃ । ଵୈଖାନସମୁନୀନାଂ ହି ଵିହିତୋଽସୌ ମହାମଖଃ
ହେ ରାଜା, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଏହି ମହାଯଜ୍ଞକୁ ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ନିୟମ କରିଛନ୍ତି।
ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ଭୋଜନଂ ଯେ ଵୈ ନିତ୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ତାପସାଃ । ନ୍ଯାଯାର୍ଜିତଞ୍ଚ ଵନ୍ଯଞ୍ଚ ତଥା ଋଷ୍ଯଂ ସୁସଂସ୍କୃତମ୍
ଯେ ସନ୍ତମାନେ ସଦା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତି—ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆଣା, ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କଠୁ ମିଳିଥିବା, ସୁସ୍ଥ ଭାବରେ ପକାଯାଇଥିବା—
ପୁରୋଡାଶପରା ନିତ୍ଯଂ ଵିଯୂପା ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଵକାଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଧିକା ମଖା ରାଜନ୍ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ ପରମାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେମାନେ ସଦା ପୁରୋଡାଶ ନିବେଦନରେ ଲିନ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ବିୟୂପ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଏମିତି ଯଜ୍ଞମାନେ, ହେ ରାଜା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ରାଜସା ଦ୍ରଵ୍ଯବହୁଲାଃ ସଯୂପାଶ୍ଚ ସୁସଂସ୍କୃତାଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଵିଶାଞ୍ଚୈଵ ସାଭିମାନାଶ୍ଚ ଵୈ ମଖାଃ
ରାଜସିକ ଯଜ୍ଞମାନେ ବହୁତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଯୂପ ଖୁଟି ସହିତ ଏବଂ ଭଲ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହିଯଜ୍ଞ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଗୃହସ୍ଥମାନେ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏଥିରେ ଅଭିମାନ ଥାଏ।
ତାମସା ଦାନଵାନାଂ ଵୈ ସକ୍ରୋଧା ମଦଵର୍ଧକାଃ । ସାମର୍ଷାଃ ସଂସ୍କୃତାଃ କ୍ରୂରା ମଖାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମହାତ୍ମଭିଃ
ତାମସିକ ଯଜ୍ଞ ଦାନବମାନଙ୍କର, ରୋଷ ସହିତ କରାଯାଏ, ମଦ ଆସକ୍ତି ବଢ଼ାଏ, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କ୍ରୂର ସ୍ୱଭାବର—ଏହିପରି ମହାତ୍ମାମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ମୁନୀନାଂ ମୋକ୍ଷକାମାନାଂ ଵିରକ୍ତାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ମାନସସ୍ତୁ ସ୍ମୃତୋ ଯାଗଃ ସର୍ଵସାଧନସଂଯୁତଃ
ଯେ ମୁନିମାନେ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରନ୍ତି, ବିରକ୍ତ ଏବଂ ମହାତ୍ମା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାନସିକ ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ସାଧନା ସହିତ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଅନ୍ଯେଷୁ ସର୍ଵଯଜ୍ଞେଷୁ କିଞ୍ଚିନ୍ନ୍ଯୂନଂ ଭଵେଦପି । ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଵାଽପି କ୍ରିଯଯା ବ୍ରାହ୍ମଣୈସ୍ତଥା
ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ କିଛି ଅଭାବ ଥାଇପାରେ—ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ—ଯଦିଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରନ୍ତି।
ଦେଶକାଲପୃଥଗ୍ଦ୍ରଵ୍ଯସାଧନୈଃ ସକଲୈସ୍ତଥା । ନାନ୍ଯୋ ଭଵତି ପୂର୍ଣେ ଵୈ ତଥା ଭଵତି ମାନସଃ
ଦେଶ, କାଳ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସାଧନାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କେବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ମାନସିକ ଯଜ୍ଞ ଏହିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ପ୍ରଥମଂ ତୁ ମନଃ ଶୋଧ୍ଯଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଗୁଣଵର୍ଜିତମ୍ । ଶୁଦ୍ଧେ ମନସି ଦେହୋ ଵୈ ଶୁଦ୍ଧ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ
ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଦରକାର, ଗୁଣ ରହିତ କରିବା ଉଚିତ; ଶୁଧ୍ଧ ମନ ହେଲେ ଦେହ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ଯଦା ଜାତଂ ମନଃ ଶୁଚି । ତଦା ତସ୍ଯ ମଖସ୍ଯାସୌ ପ୍ରଭଵେଦଧିକାରଵାନ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ତଦାଽସୌ ମଣ୍ଡପଂ କୃତ୍ଵା ବହୁଯୋଜନଵିସ୍ତୃତମ୍ । ସ୍ତମ୍ଭୈଶ୍ଚ ଵିପୁଲୈଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣୈର୍ଯଜ୍ଞିଯଦ୍ରୁମସମ୍ଭଵୈଃ
ତାପରେ, ମନରେ ଅନେକ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଏକ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଯଜ୍ଞ ଗଛର ମଜବୁତ ଏବଂ ମସ୍ତ ଖୁଟି ଦ୍ୱାରା।
ଵେଦୀଂ ଚ ଵିଶଦାଂ ତତ୍ର ମନସା ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । ଅଗ୍ନଯୋଽପି ତଥା ସ୍ଥାପ୍ଯା ଵିଧିଵନ୍ମନସା କିଲ
ସେଠାରେ ମନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବେଦି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ଦରକାର।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଞ୍ଚ ଵରଣଂ ତଥୈଵ ପ୍ରତିପାଦ୍ଯ ଚ । ବ୍ରହ୍ମାଧ୍ଵର୍ଯୁସ୍ତଥା ହୋତା ପ୍ରସ୍ତୋତା ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ମନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବାଛିବା, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ, ହୋତା ଓ ପ୍ରସ୍ତୋତାଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
ଉଦ୍ଗାତା ପ୍ରତିହର୍ତା ଚ ସଭ୍ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଯଥାଵିଧି । ପୂଜନୀଯାଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ମନସୈଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଉଦ୍ଗାତା, ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟମାନେ, ଯେପରି ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇବା ଉଚିତ—ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମନରେ।
ପ୍ରାଣୋଽପାନସ୍ତଥା ଵ୍ଯାନଃ ସମାନୋଦାନ ଏଵ ଚ । ପାଵକାଃ ପଞ୍ଚ ଏଵୈତେ ସ୍ଥାପ୍ଯା ଵେଦ୍ଯାଂ ଵିଧାନତଃ
ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ ଓ ଉଦାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବେଦିରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ଗାର୍ହପତ୍ଯସ୍ତଦା ପ୍ରାଣୋଽପାନଶ୍ଚାହଵନୀଯକଃ । ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିସ୍ତଥା ଵ୍ଯାନଃ ସମାନଶ୍ଚାଵସଥ୍ଯକଃ
ସେ ସମୟରେ ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଅପାନ ହେଉଛି ଆହବନୀୟ, ବ୍ୟାନ ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ସମାନ ହେଉଛି ଆବସଥ୍ୟ ଅଗ୍ନି।
ସଭ୍ଯୋଦାନଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ପାଵକାଃ ପରମୋତ୍କଟାଃ । ଦ୍ରଵ୍ଯଞ୍ଚ ମନସା ଭାଵ୍ଯଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ପରମଂ ଶୁଚି
ଉଦାନକୁ ସଭାର ଅଗ୍ନି ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ନିବେଦନ ମଧ୍ୟ ମନରେ ନିର୍ଗୁଣ, ପରମ ଏବଂ ଶୁଧ୍ଧ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ମନ ଏଵ ତଦା ହୋତା ଯଜମାନସ୍ତଥୈଵ ତତ୍ । ଯଜ୍ଞାଧିଦେଵତା ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚ ସନାତନମ୍
ସେ ସମୟରେ ମନ ନିଜେ ହୋତା ଏବଂ ଯଜମାନ ହୁଏ; ଯଜ୍ଞର ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ, ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ସନାତନ।
ଫଲଦା ନିର୍ଗୁଣା ଶକ୍ତିଃ ସଦା ନିର୍ଵେଦଦା ଶିଵା । ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାଖିଲାଧାରା ଵ୍ଯାପ୍ଯ ସର୍ଵତ୍ର ସଂସ୍ଥିତା
ଫଳଦାୟିନୀ, ଗୁଣହୀନ ଶକ୍ତି ସଦା ବିରାଗ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ । ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି ।
ତଦୁଦ୍ଦେଶେନ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ହୁନେତ୍ପ୍ରାଣାଗ୍ନିଷୁ ଦ୍ଵିଜଃ । ପଶ୍ଚାଚ୍ଚିତ୍ତଂ ନିରାଲମ୍ବଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାଣାନପି ପ୍ରଭୋ
ସେଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପ୍ରାଣାଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିବେ । ପରେ, ଚିତ୍ତକୁ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରୟରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରାଣମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବେ ।
କୁଣ୍ଡଲୀମୁଖମାର୍ଗେଣ ହୁନେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣି ଶାଶ୍ଵତେ । ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯା ସ୍ଵଯଂ ସାକ୍ଷାତ୍ସ୍ଵାତ୍ମଭୂତାଂ ମହେଶ୍ଵରୀମ୍
କୁଣ୍ଡଳିନୀର ମୁଖପଥ ଦ୍ୱାରା, ସେ ନିଜ ଅନୁଭବରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରିବେ ।
ସମାଧିନୈଵ ଯୋଗେନ ଧ୍ଯାଯେଚ୍ଚେତସ୍ଯନାକୁଲଃ । ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥମାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଚାତ୍ମନି
ସମାଧି ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଅଚଞ୍ଚଳ ମନରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।