ରାଜଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଯୁତାଞ୍ଛୂରାନ୍ଵଶୀକୃତଜନାନଥ । ସ୍ଵଜନୈରଵିଯୁକ୍ତାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତାନ୍
ରାଜ୍ୟ ଶ୍ରୀରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବୀର, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଶ କରିଥିବା, ନିଜ ଲୋକମାନେ ସହ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଵ୍ଯତିରେକାନ୍ଵଯାଭ୍ଯାଂ ଚ ଵିଚେତଵ୍ଯଂ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ । ଏଭିର୍ନ ପୂଜିତା ଦେଵୀ ସର୍ଵାର୍ଥଫଲଦା ଶିଵା
ବିବେକୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ଶିବା, ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥିବା, ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
ସମାରାଧିତା ଚ ତଥା ନୃଭିରେଭିଃ ସଦାମ୍ବିକା । ଯତୋଽମୀ ସୁଖିନଃ ସର୍ଵେ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଏଭଳି ଲୋକମାନେ ସଦା ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରିଥିବାରୁ, ସେ ମାଆ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ସଂସାରରେ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ରାଜଞ୍ଛ୍ରୁତଂ ତତ୍ର ମଯା ମୁନିସମାଗମେ । ଲୋମଶସ୍ଯ ମୁଖାତ୍କାମଂ ଦେଵୀମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ମୁଁ ମୁନିମାନଙ୍କର ସଭାରେ ଲୋମଶଙ୍କ ମୁଖରୁ ମାଆଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିଥିଲି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ସଦାର୍ଚନମ୍ । ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ଏଭଳି ଭାବି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଦା ମାଆଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଅମ୍ବାଯଜ୍ଞଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ ଵଦ ଯଜ୍ଞଵିଧିଂ ସମ୍ଯଗ୍ଦେଵ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯାଃ ସମନ୍ତତଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା କରୋମ୍ଯହଂ ସ୍ଵାମିନ୍ଯଥାଶକ୍ତି ହ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ମାଆଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣୀ। ରାଜା କହିଲେ: ମୋତେ ମାଆଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଯଜ୍ଞ କିପରି କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ସେଥିର ସମସ୍ତ ବିଧି ଠିକ୍ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ। ଶୁଣିବା ପରେ, ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା କରିବି, ଏବଂ କୌଣସି ଅଲସତା କରିବି ନାହିଁ।
ପୂଜାଵିଧିଂ ଚ ମନ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ହୋମଦ୍ରଵ୍ଯମସଂଶଯମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କତିସଂଖ୍ଯାଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାଶ୍ଚତଥା ପୁନଃ
ପୂଜା ବିଧି, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମରେ ଦେବା ଜିନିଷ, କେତେ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦରକାର, ଏବଂ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ—ସେସବୁ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେଵ୍ଯା ଯଜ୍ଞଂ ଵିଧାନତଃ । ତ୍ରିଵିଧଂ ତୁ ସଦା ଜ୍ଞେଯଂ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ ମାଆଙ୍କ ଯଜ୍ଞ କିପରି କରିବା ଉଚିତ ସେଥିର ସଠିକ୍ ବିଧି କହିବି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ତିନି ପ୍ରକାରର ଥାଏ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ରାଜସଂ ଚୈଵ ତାମସଂ ଚ ତଥାପରମ୍ । ମୁନୀନାଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନୃପାଣାଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି ଯଜ୍ଞ ତିନି ପ୍ରକାରର—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ। ମୁନିମାନେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ରାଜସିକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।
ତାମସଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଵୈ ଜ୍ଞାନିନାଂ ତୁ ଗୁଣୋଜ୍ଝିତମ୍ । ଵିମୁକ୍ତାନାଂ ଜ୍ଞାନମଯଂ ଵିସ୍ତରାତ୍ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ତେ
ତାମସିକ ଯଜ୍ଞ ରାକ୍ଷସମାନେ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଗୁଣରୁ ଅତିତ, ମୁକ୍ତମନ୍ଦିରେ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପ। ଏହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।
ଦେଶଃ କାଲସ୍ତଥା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ମନ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତଥା । ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚ ସାତ୍ଵକୀ ଯତ୍ର ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ଜିନିଷ, ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମସ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ଥାଏ, ସେଠି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଃ କ୍ରିଯାଶୁଦ୍ଧିର୍ମନ୍ତ୍ରଶୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଭୂମିପ । ଭଵେଦ୍ଯଦି ତଦା ପୂର୍ଣଂ ଫଲଂ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ହେ ରାଜା, ଯଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ, କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଥାଏ, ତେବେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ; ନାହିଁହେଲେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯାଯୋପାର୍ଜିତେନୈଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁକୃତଂ କୃତମ୍ । ନ କୀର୍ତିରିହ ଲୋକେ ଚ ପରଲୋକେ ନ ତତ୍ଫଲମ୍
ଯଦି ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନରେ ଭଲ କାମ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କୌଣସି ମହିମା କିମ୍ବା ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ନ୍ଯାଯାର୍ଜିତେନୈଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁକୃତଂ ସଦା । ଯଶସେ ପରଲୋକାଯ ଭଵତ୍ଯେଵ ସୁଖାଯ ଚ
ସେଥିପାଇଁ, ସଦା ନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନରେ ଭଲ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଯଶ, ସୁଖ ଓ ପରଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପାଣ୍ଡଵୈସ୍ତୁ ମଖଃ କୃତଃ । ରାଜସୂଯଃ କ୍ରତୁଵରଃ ସମାପ୍ତଵରଦକ୍ଷିଣଃ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଛ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେଉଁ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ସେଠି ଉତ୍ତମ ଦାନ ଦେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।
ଯତ୍ର ସାକ୍ଷାଦ୍ଧରିଃ କୃଷ୍ଣୋ ଯାଦଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମହାମନାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପୂର୍ଣଵିଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଭାରଦ୍ଵାଜାଦଯସ୍ତଥା
ସେଠି ନିଜେ ହରି, ଯାଦବମାନଙ୍କ ମହାନ ନାୟକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆଦି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
କୃତ୍ଵା ଯଜ୍ଞଂ ସୁସମ୍ପୂର୍ଣଂ ମାସମାତ୍ରେଣ ପାଣ୍ଡଵୈଃ । ପ୍ରାପ୍ତଂ ମହତ୍ତରଂ କଷ୍ଟଂ ଵନଵାସଶ୍ଚ ଦାରୁଣଃ
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାତ୍ର ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖଦ ଅରଣ୍ୟବାସ ଭୋଗିଲେ।
ପୀଡନଞ୍ଚୈଵ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯାସ୍ତଥା ଦ୍ଯୂତେ ପରାଜଯଃ । ଵନଵାସୋ ମହତ୍କଷ୍ଟଂ କ୍ଵ ଗତଂ ମଖଜଂ ଫଲମ୍
ପାଞ୍ଚାଳୀଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ, ଜୁଆରେ ପରାଜୟ, ଓ ଅରଣ୍ୟବାସର ମହା କଷ୍ଟ—ଏସବୁ ହେଲା, ତେବେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ କେଉଁଠି ଗଲା?
ଦାସତ୍ଵଞ୍ଚ ଵିରାଟସ୍ଯ କୃତଂ ସର୍ଵମହାତ୍ମଭିଃ । କୀଚକେନ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟା ଦ୍ରୌପଦୀ ଚ ପ୍ରମଦ୍ଵରା
ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମାମାନେ ବିରାଟଙ୍କ ଘରେ ଦାସ ହେଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ ପାଞ୍ଚାଳୀ କିଚକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ।
ଆଶୀର୍ଵାଦା ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ କ୍ଵ ଗତାଃ ଶୁଦ୍ଧଚେତସାମ୍ । ଭକ୍ତିର୍ଵା ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ କ୍ଵ ଗତା ତତ୍ର ସଂକଟେ
ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ କେଉଁଠି ଗଲା? ସେ ସମୟରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଥିବା ଭକ୍ତି କେଉଁଠି ହେଲା?
ନ ରକ୍ଷିତା ତଦା ବାଲା କେନାପି ଦ୍ରୁପଦାତ୍ମଜା । ପ୍ରାପ୍ତକେଶଗ୍ରହା କାଲେ ସାଧ୍ଵୀ ଚ ଵରଵର୍ଣିନୀ
ସେ ସମୟରେ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ କନ୍ୟା, ଯେଉଁଠି ଏକ ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ମାଲିକା ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ କେହି ରକ୍ଷା କରିଲେ ନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର କେଶ ଧରାଯାଇଥିଲା।
କିମତ୍ର ଚିନ୍ତନୀଯଂ ଵୈ ଧର୍ମଵୈଗୁଣ୍ଯକାରଣମ୍ । କେଶଵେ ସତି ଦେଵେଶେ ଧର୍ମପୁତ୍ରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରେ
ଏଠାରେ ଧର୍ମର ଅଭାବର କାରଣ ବିଷୟରେ କଣ ଚିନ୍ତା କରିବା? ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଶବ ଓ ଧର୍ମର ପୁଅ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଭଵିତଵ୍ଯମିତି ପ୍ରୋକ୍ତେ ନିଷ୍ଫଲଃ ସ୍ଯାତ୍ତଦାଗମଃ । ଵେଦମନ୍ତ୍ରାସ୍ତଥାନ୍ଯେ ଚ ଵିତଥାଃ ସ୍ଯୁରସଂଶଯମ୍
ଯଦି କୁହାଯାଏ—'ଭାଗ୍ୟରେ ଯାହା ଲିଖାଯାଇଛି, ସେହି ହେବାକୁ ହିଁ', ତେବେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିୟମ ଅର୍ଥହୀନ ହେଇଯିବ, ଏବଂ ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମିଥ୍ୟା ହେବେ।
ସାଧନଂ ନିଷ୍ଫଲଂ ସର୍ଵମୁପାଯଶ୍ଚ ନିରର୍ଥକଃ । ଭଵିତଵ୍ଯଂ ଭଵତ୍ଯେଵ ଵଚନେ ପ୍ରତିପାଦକେ
ଯଦି କେବଳ ଭାଗ୍ୟକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟକାରୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଓ ଉପାୟ ଅର୍ଥହୀନ ହେଇଯିବ।
ଆଗମୋଽପ୍ଯର୍ଥଵାଦଃ ସ୍ଯାତ୍କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵା ନିରର୍ଥକାଃ । ସ୍ଵର୍ଗାର୍ଥଞ୍ଚ ତପୋ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଵର୍ଣଧର୍ମଶ୍ଚ ଵୈ ତଥା
ଏଭଳି ହେଲେ, ଶାସ୍ତ୍ର ମାନେ କେବଳ ପ୍ରଶଂସା ମାତ୍ର ହେବ, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଅର୍ଥହୀନ ହେବ, ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା ତପସ୍ୟା ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅର୍ଥହୀନ ହେଇଯିବ।
ସର୍ଵଂ ପ୍ରମାଣଂ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ଭଵିତଵ୍ଯେ କୃତେ ହୃଦି । ଉଭଯଞ୍ଚାପି ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ଦୈଵଂ ଚୋପାଯ ଏଵ ଚ
ଯଦି ଭାଗ୍ୟକୁ ମନରେ ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରମାଣ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ; କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଦୁଇଟି ଜିନିଷ—ଭାଗ୍ୟ ଓ ଉପାୟ—ଦୁହିଁକୁ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ।
କୃତେ କର୍ମଣି ଚେତ୍ସିଦ୍ଧିର୍ଵିପରିତା ଯଦା ଭଵେତ୍ । ଵୈଗୁଣ୍ଯଂ କଲ୍ପନୀଯଂ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ପଣ୍ଡିତମୌଲିଭିଃ
ଯଦି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରେ ତାହାର ଫଳ ବିପରୀତ ଆସେ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ କୌଣସି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେବା ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।
ତତ୍କର୍ମ ବହୁଧା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ କର୍ମକାରିଭିଃ । କର୍ତୃଭେଦାନ୍ମନ୍ତ୍ରଭେଦାଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଭେଦାତ୍ତଥା ପୁନଃ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାମାନେ ବହୁଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, କାରଣ କର୍ତ୍ତା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦ୍ରବ୍ୟର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ ହୁଏ।
ଯଥା ମଘଵତା ପୂର୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଵୃତୋ ଗୁରୁଃ । ଵିପରୀତଂ କୃତଂ ତେନ କର୍ମ ମାତୃହିତାଯ ଵୈ
ଯେପରି, ପୁରୁଣା ଦିନରେ ମଘବାନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର) ନିଜ ଗୁରୁ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ଚୟନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ବିପରୀତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ।
ଦେଵେଭ୍ଯୋ ଦାନଵେଭ୍ଯସ୍ତୁ ସ୍ଵସ୍ତୀତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅସୁରା ମାତୃପକ୍ଷୀଯାଃ କୃତଂ ତେଷାଞ୍ଚ ରକ୍ଷଣମ୍
ସେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପାଇଁ ପୁନିପୁନି 'ମଙ୍ଗଳ' କୁହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅସୁରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ସେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।