ସାରସ୍ଵତଂ ତତୋ ବୀଜଂ ଜଜାପ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ପଣ୍ଡିତଶ୍ଚାତିଵିଖ୍ଯାତୋ ଦ୍ଵିଜୋଽସୌ ଧରଣୀତଲେ
ତାପରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସେ ସାରସ୍ୱତ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ; ଏହି ପଣ୍ଡିତ ଦ୍ୱିଜ ଭୂମିରେ ବହୁତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ପ୍ରତିପର୍ଵସୁ ଗାଯନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯଦ୍ଯଶଃ ସଦା । ଆଖ୍ଯାନଂ ଚାତିଵିସ୍ତୀର୍ଣ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ମୁନଯଃ କିଲ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଠି ସେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଗାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଆଖ୍ୟାନକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସଦନଂ ତସ୍ଯ ସମାଗମ୍ଯ ତଦାଶ୍ରମେ । ଯେନ ତ୍ଯକ୍ତଃ ପୁରା ତେନ ଗୃହଂ ନୀତୋଽତିମାନିତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଘର ଓ ଆଶ୍ରମକୁ ଯୋଗ ଦେଲେ; ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ବଡ଼ ସମ୍ମାନରେ ଘରକୁ ନିଆଯିବା ହେଲା।
ତସ୍ମାଦ୍ରାଜନ୍ସଦା ସେଵ୍ଯା ପୂଜନୀଯା ଚ ଭକ୍ତିତଃ । ଆଦିଶକ୍ତିଃ ପରା ଦେଵୀ ଜଗତାଂ କାରଣଂ ହି ସା
ସେହିପରି, ହେ ରାଜା, ଆଦିଶକ୍ତି ପରା ଦେବୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ, ସେଉଁଠି ସଦା ଭକ୍ତିରେ ସେବନ ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯା ଯଜ୍ଞଂ ମହାରାଜ କୁରୁ ଵେଦଵିଧାନତଃ । ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ନିତ୍ଯଂ ନିଶ୍ଚଯଂ କଥିତଂ ପୁରା
ହେ ମହାରାଜ, ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ କର; ଏହା ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ମୃତା ସମ୍ପୂଜିତା ଭକ୍ତ୍ଯା ଧ୍ଯାତା ଚୋଚ୍ଚାରିତା ସ୍ତୁତା । ଦଦାତି ଵାଞ୍ଛିତାନର୍ଥାନ୍କାର୍ଯଦା ତେନ କୀର୍ତ୍ଯତେ
ଭକ୍ତିରେ ସ୍ମରଣ, ପୂଜା, ଧ୍ୟାନ, ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ସ୍ତୁତି କଲେ, ସେ ଚାହିଦା ଜିନିଷ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହିପରି ସେ କାମଦା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଅନୁଭାଵମିଦଂ ରାଜନ୍ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୋଗଯୁତାନ୍ଦୀନାନ୍କ୍ଷୁଧିତାନ୍ନିର୍ଧନାଞ୍ଛଠାନ୍
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ଭୁଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତତାରେ ପୀଡିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଦା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଜନାନାର୍ତାଂସ୍ତଥା ମୂର୍ଖାନ୍ପୀଡିତାନ୍ଵୈରିଭିଃ ସଦା । ଦାସାନାଜ୍ଞାକରାନ୍କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ଵିକଲାନ୍ଵିହ୍ଵଲାନଥ
ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ସଦା ପୀଡିତ, ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଦାସ, ନିମ୍ନ, ଅସମର୍ଥ ଓ ଅଶାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି।
ଅତୃପ୍ତାନ୍ଭୋଜନେ ଭୋଗେ ସଦାର୍ତାନଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯାନ୍ । ତୃଷ୍ଣାଧିକାନଶକ୍ତାଂଶ୍ଚ ସଦାଧିପରିପୀଡିତାନ୍
ଯେଉଁମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଭୋଗରେ ଅତୃପ୍ତ, ସଦା ଦୁଃଖିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଅତି ତୃଷ୍ଣାରେ ଭରିଆ, ଅଶକ୍ତ ଓ ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ।
ତଥା ଵିଭଵସମ୍ପନ୍ନାନ୍ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରଵିଵର୍ଧନାନ୍ । ପୁଷ୍ଟଦେହାଂଶ୍ଚ ସମ୍ଭୋଗୈଃ ସଂଯୁତାନ୍ଵେଦଵାଦିନଃ
ତଥା ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ, ପୁଅ ଓ ନାତି ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ ଥିବା, ଭୋଗରେ ଲିନ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ରାଜଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଯୁତାଞ୍ଛୂରାନ୍ଵଶୀକୃତଜନାନଥ । ସ୍ଵଜନୈରଵିଯୁକ୍ତାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତାନ୍
ରାଜ୍ୟ ଶ୍ରୀରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବୀର, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଶ କରିଥିବା, ନିଜ ଲୋକମାନେ ସହ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଵ୍ଯତିରେକାନ୍ଵଯାଭ୍ଯାଂ ଚ ଵିଚେତଵ୍ଯଂ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ । ଏଭିର୍ନ ପୂଜିତା ଦେଵୀ ସର୍ଵାର୍ଥଫଲଦା ଶିଵା
ବିବେକୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ଶିବା, ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥିବା, ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
ସମାରାଧିତା ଚ ତଥା ନୃଭିରେଭିଃ ସଦାମ୍ବିକା । ଯତୋଽମୀ ସୁଖିନଃ ସର୍ଵେ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଏଭଳି ଲୋକମାନେ ସଦା ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରିଥିବାରୁ, ସେ ମାଆ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ସଂସାରରେ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ରାଜଞ୍ଛ୍ରୁତଂ ତତ୍ର ମଯା ମୁନିସମାଗମେ । ଲୋମଶସ୍ଯ ମୁଖାତ୍କାମଂ ଦେଵୀମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ମୁଁ ମୁନିମାନଙ୍କର ସଭାରେ ଲୋମଶଙ୍କ ମୁଖରୁ ମାଆଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିଥିଲି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ସଦାର୍ଚନମ୍ । ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ଏଭଳି ଭାବି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଦା ମାଆଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଅମ୍ବାଯଜ୍ଞଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ ଵଦ ଯଜ୍ଞଵିଧିଂ ସମ୍ଯଗ୍ଦେଵ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯାଃ ସମନ୍ତତଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା କରୋମ୍ଯହଂ ସ୍ଵାମିନ୍ଯଥାଶକ୍ତି ହ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ମାଆଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣୀ। ରାଜା କହିଲେ: ମୋତେ ମାଆଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଯଜ୍ଞ କିପରି କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ସେଥିର ସମସ୍ତ ବିଧି ଠିକ୍ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ। ଶୁଣିବା ପରେ, ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା କରିବି, ଏବଂ କୌଣସି ଅଲସତା କରିବି ନାହିଁ।
ପୂଜାଵିଧିଂ ଚ ମନ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ହୋମଦ୍ରଵ୍ଯମସଂଶଯମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କତିସଂଖ୍ଯାଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାଶ୍ଚତଥା ପୁନଃ
ପୂଜା ବିଧି, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମରେ ଦେବା ଜିନିଷ, କେତେ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦରକାର, ଏବଂ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ—ସେସବୁ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେଵ୍ଯା ଯଜ୍ଞଂ ଵିଧାନତଃ । ତ୍ରିଵିଧଂ ତୁ ସଦା ଜ୍ଞେଯଂ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ ମାଆଙ୍କ ଯଜ୍ଞ କିପରି କରିବା ଉଚିତ ସେଥିର ସଠିକ୍ ବିଧି କହିବି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ତିନି ପ୍ରକାରର ଥାଏ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ରାଜସଂ ଚୈଵ ତାମସଂ ଚ ତଥାପରମ୍ । ମୁନୀନାଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନୃପାଣାଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି ଯଜ୍ଞ ତିନି ପ୍ରକାରର—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ। ମୁନିମାନେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ରାଜସିକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।
ତାମସଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଵୈ ଜ୍ଞାନିନାଂ ତୁ ଗୁଣୋଜ୍ଝିତମ୍ । ଵିମୁକ୍ତାନାଂ ଜ୍ଞାନମଯଂ ଵିସ୍ତରାତ୍ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ତେ
ତାମସିକ ଯଜ୍ଞ ରାକ୍ଷସମାନେ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଗୁଣରୁ ଅତିତ, ମୁକ୍ତମନ୍ଦିରେ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପ। ଏହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।
ଦେଶଃ କାଲସ୍ତଥା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ମନ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତଥା । ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚ ସାତ୍ଵକୀ ଯତ୍ର ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ଜିନିଷ, ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମସ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ଥାଏ, ସେଠି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଃ କ୍ରିଯାଶୁଦ୍ଧିର୍ମନ୍ତ୍ରଶୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଭୂମିପ । ଭଵେଦ୍ଯଦି ତଦା ପୂର୍ଣଂ ଫଲଂ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ହେ ରାଜା, ଯଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ, କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଥାଏ, ତେବେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ; ନାହିଁହେଲେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯାଯୋପାର୍ଜିତେନୈଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁକୃତଂ କୃତମ୍ । ନ କୀର୍ତିରିହ ଲୋକେ ଚ ପରଲୋକେ ନ ତତ୍ଫଲମ୍
ଯଦି ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନରେ ଭଲ କାମ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କୌଣସି ମହିମା କିମ୍ବା ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ନ୍ଯାଯାର୍ଜିତେନୈଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁକୃତଂ ସଦା । ଯଶସେ ପରଲୋକାଯ ଭଵତ୍ଯେଵ ସୁଖାଯ ଚ
ସେଥିପାଇଁ, ସଦା ନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନରେ ଭଲ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଯଶ, ସୁଖ ଓ ପରଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପାଣ୍ଡଵୈସ୍ତୁ ମଖଃ କୃତଃ । ରାଜସୂଯଃ କ୍ରତୁଵରଃ ସମାପ୍ତଵରଦକ୍ଷିଣଃ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଛ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେଉଁ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ସେଠି ଉତ୍ତମ ଦାନ ଦେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।
ଯତ୍ର ସାକ୍ଷାଦ୍ଧରିଃ କୃଷ୍ଣୋ ଯାଦଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମହାମନାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପୂର୍ଣଵିଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଭାରଦ୍ଵାଜାଦଯସ୍ତଥା
ସେଠି ନିଜେ ହରି, ଯାଦବମାନଙ୍କ ମହାନ ନାୟକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଆଦି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
କୃତ୍ଵା ଯଜ୍ଞଂ ସୁସମ୍ପୂର୍ଣଂ ମାସମାତ୍ରେଣ ପାଣ୍ଡଵୈଃ । ପ୍ରାପ୍ତଂ ମହତ୍ତରଂ କଷ୍ଟଂ ଵନଵାସଶ୍ଚ ଦାରୁଣଃ
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାତ୍ର ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖଦ ଅରଣ୍ୟବାସ ଭୋଗିଲେ।
ପୀଡନଞ୍ଚୈଵ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯାସ୍ତଥା ଦ୍ଯୂତେ ପରାଜଯଃ । ଵନଵାସୋ ମହତ୍କଷ୍ଟଂ କ୍ଵ ଗତଂ ମଖଜଂ ଫଲମ୍
ପାଞ୍ଚାଳୀଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ, ଜୁଆରେ ପରାଜୟ, ଓ ଅରଣ୍ୟବାସର ମହା କଷ୍ଟ—ଏସବୁ ହେଲା, ତେବେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ କେଉଁଠି ଗଲା?
ଦାସତ୍ଵଞ୍ଚ ଵିରାଟସ୍ଯ କୃତଂ ସର୍ଵମହାତ୍ମଭିଃ । କୀଚକେନ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟା ଦ୍ରୌପଦୀ ଚ ପ୍ରମଦ୍ଵରା
ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମାମାନେ ବିରାଟଙ୍କ ଘରେ ଦାସ ହେଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ ପାଞ୍ଚାଳୀ କିଚକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ।
ଆଶୀର୍ଵାଦା ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ କ୍ଵ ଗତାଃ ଶୁଦ୍ଧଚେତସାମ୍ । ଭକ୍ତିର୍ଵା ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ କ୍ଵ ଗତା ତତ୍ର ସଂକଟେ
ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ କେଉଁଠି ଗଲା? ସେ ସମୟରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଥିବା ଭକ୍ତି କେଉଁଠି ହେଲା?