ତେନେତି ପୃଷ୍ଟଃ ସ ମୁନିର୍ମହାତ୍ମା ଵିତର୍କମଗ୍ନଃ ପ୍ରବଭୂଵ କାମମ୍ । ସତ୍ଯଵ୍ରତଂ ମେଽଦ୍ଯ ଭଵେନ୍ନ ଭଗ୍ନଂ ନ ଦୃଷ୍ଟ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଚରିତେନ କିଂ ଵୈ
ଏଭଳି ପଚାରାଯିବା ପରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ମୁନି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ: 'ଆଜି ମୋର ସତ୍ୟବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ନ ହେଉ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ କହିଦିଏ ଯେ ଦେଖିନାହିଁ, ତେବେ ଏମିତି କଥା କହିବାର ଅର୍ଥ କଣ?'
ଗତୋଽତ୍ର କୋଲଃ ଶରଵିଦ୍ଧଦେହଃ କଥଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯଦ୍ଯ ମୃଷାଽମୃଷା ଵା । କ୍ଷୁଧାର୍ଦିତୋଽଯଂ ପରିପୃଚ୍ଛତୀଵ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହନିଷ୍ଯତ୍ଯପି ସୂକରଂ ଵୈ
'ଏଠାକୁ ବାଣ ଲାଗିଥିବା କଣ୍ଡା ଆସିଛି—କିପରି ଆଜି ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କିମ୍ବା ସତ୍ୟ କହିପାରିବି? ଏହି ଲୋକ ଭୋକରେ ଅତିଷ୍ଠିତ ଅଛି, ପଚାରୁଛି; ଯଦି ସେ କଣ୍ଡାକୁ ଦେଖିବ, ନିଶ୍ଚିତ ମାରିଦେବ।'
ସତ୍ଯଂ ନ ସତ୍ଯଂ ଖଲୁ ଯତ୍ର ହିଂସା ଦଯାନ୍ଵିତଂ ଚାନୃତମେଵ ସତ୍ଯମ୍ । ହିତଂ ନରାଣାଂ ଭଵତୀହ ଯେନ ତଦେଵ ସତ୍ଯଂ ନ ତଥାଽନ୍ଯଥୈଵ
'ଯେଉଁଠି ହିଂସା ଅଛି, ସେଠି ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯାହା ଦୟାସମ୍ପନ୍ନ, ତାହା ମିଥ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ। ଯାହା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ, ସେଠି ତାହା ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।'
ହିତଂ କଥଂ ସ୍ଯାଦୁଭଯୋର୍ଵିରୁଦ୍ଧଯୋ- ସ୍ତଦୁତ୍ତରଂ କିଂ ନ ଯଥା ମୃଷା ଵଚଃ । ଵିଚାରଯନ୍ଵାଡଵ ଧର୍ମସଙ୍କଟେ ନ ପ୍ରାପ ଵକ୍ତୁଂ ଵଚନଂ ଯଥୋଚିତମ୍
'ଉଭୟଙ୍କ ଭଲ କିପରି ହେବ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ? ମିଥ୍ୟା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ତର କିପରି ହେବ? ଏଭଳି ଭାବି, ଧର୍ମ ସଂକଟରେ ପଡ଼ି, ମୁନି ଯଥାଯଥିକ ଉତ୍ତର କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।'
ବାଣାହତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦଯାନ୍ଵିତଞ୍ଚ କୋଲଂ ତଦନ୍ତେ ସମୁଦାହୃତଂ ଵଚଃ । ତେନ ପ୍ରସନ୍ନା ନିଜବୀଜତଃ ଶିଵା ଵିଦ୍ଯାଂ ଦୁରାପାଂ ପ୍ରଦଦୌ ଚ ତସ୍ମୈ
ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା କୋଳାକୁ ଦେଖି, ଦେବୀ କରୁଣାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏବଂ ସେଇ ସମୟରେ କହିଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଶୁଭା ଦେବୀ ନିଜ ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କଲେ।
ବୀଜୋଚ୍ଚାରଣତୋ ଦେଵ୍ଯା ଵିଦ୍ଯା ପ୍ରସ୍ଫୁରିତାଖିଲା । ଵାଲ୍ମୀକେଶ୍ଚ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ତଥା ସ ହ୍ଯଭଵତ୍କଵିଃ
ଦେବୀଙ୍କର ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଏବଂ ସେ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ବାଲ୍ମୀକି ଥିଲେ, ସେଉଁପରି ପୁନି କବି ହେଲେ।
ତମୁଵାଚ ଦ୍ଵିଜୋ ଵ୍ଯାଧଂ ସମ୍ମୁଖସ୍ଥଂ ଧନୁର୍ଧରମ୍ । ସତ୍ଯକାମସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶ୍ଲୋକମେକଂ ଦଯାପରଃ
ତାପରେ ଦ୍ୱିଜନେ ଧନୁର୍ଧାରୀ ବ୍ୟାଧକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି କହିଲେ; ସତ୍ୟକାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ କରୁଣାମୟ, ଏକ ଶ୍ଲୋକ କହିଲେ।
ଯା ପଶ୍ଯତି ନ ସା ବ୍ରୂତେ ଯା ବ୍ରୂତେ ସା ନ ପଶ୍ଯତି । ଅହୋ ଵ୍ଯାଧ ସ୍ଵକାର୍ଯାର୍ଥିନ୍ କିଂ ପୃଚ୍ଛସି ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯିଏ ଦେଖେ, ସେ କହେନାହିଁ; ଯିଏ କହେ, ସେ ଦେଖେନାହିଁ। ହେ ବ୍ୟାଧ, ତୁମେ ନିଜ କାମରେ ଲାଗିଥିବା, ପୁଣିପୁଣି କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ତଦା ତେନ ଗତୋଽସୌ ପଶୁହା ପୁନଃ । ନିରାଶଃ ସୂକରେ ତସ୍ମିନ୍ପରାଵୃତ୍ତୋ ନିଜାଲଯେ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ପଶୁହନ୍ତା ବ୍ୟାଧ ନିରାଶ ହୋଇ, ସେଇ କୋଳା ପାଇଁ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁ କଵିର୍ଜାତଃ ପ୍ରାଚେତସ ଇଵାପରଃ । ପ୍ରସିଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ନାମ୍ନା ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
କିନ୍ତୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କବି ହେଲେ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ବାଲ୍ମୀକି ପରି ଆଉ ଜଣେ; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ 'ସତ୍ୟବ୍ରତ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ସାରସ୍ଵତଂ ତତୋ ବୀଜଂ ଜଜାପ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ପଣ୍ଡିତଶ୍ଚାତିଵିଖ୍ଯାତୋ ଦ୍ଵିଜୋଽସୌ ଧରଣୀତଲେ
ତାପରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସେ ସାରସ୍ୱତ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ; ଏହି ପଣ୍ଡିତ ଦ୍ୱିଜ ଭୂମିରେ ବହୁତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ପ୍ରତିପର୍ଵସୁ ଗାଯନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯଦ୍ଯଶଃ ସଦା । ଆଖ୍ଯାନଂ ଚାତିଵିସ୍ତୀର୍ଣ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ମୁନଯଃ କିଲ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଠି ସେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଗାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଆଖ୍ୟାନକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସଦନଂ ତସ୍ଯ ସମାଗମ୍ଯ ତଦାଶ୍ରମେ । ଯେନ ତ୍ଯକ୍ତଃ ପୁରା ତେନ ଗୃହଂ ନୀତୋଽତିମାନିତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଘର ଓ ଆଶ୍ରମକୁ ଯୋଗ ଦେଲେ; ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ବଡ଼ ସମ୍ମାନରେ ଘରକୁ ନିଆଯିବା ହେଲା।
ତସ୍ମାଦ୍ରାଜନ୍ସଦା ସେଵ୍ଯା ପୂଜନୀଯା ଚ ଭକ୍ତିତଃ । ଆଦିଶକ୍ତିଃ ପରା ଦେଵୀ ଜଗତାଂ କାରଣଂ ହି ସା
ସେହିପରି, ହେ ରାଜା, ଆଦିଶକ୍ତି ପରା ଦେବୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ, ସେଉଁଠି ସଦା ଭକ୍ତିରେ ସେବନ ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯା ଯଜ୍ଞଂ ମହାରାଜ କୁରୁ ଵେଦଵିଧାନତଃ । ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ନିତ୍ଯଂ ନିଶ୍ଚଯଂ କଥିତଂ ପୁରା
ହେ ମହାରାଜ, ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ କର; ଏହା ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ମୃତା ସମ୍ପୂଜିତା ଭକ୍ତ୍ଯା ଧ୍ଯାତା ଚୋଚ୍ଚାରିତା ସ୍ତୁତା । ଦଦାତି ଵାଞ୍ଛିତାନର୍ଥାନ୍କାର୍ଯଦା ତେନ କୀର୍ତ୍ଯତେ
ଭକ୍ତିରେ ସ୍ମରଣ, ପୂଜା, ଧ୍ୟାନ, ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ସ୍ତୁତି କଲେ, ସେ ଚାହିଦା ଜିନିଷ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହିପରି ସେ କାମଦା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଅନୁଭାଵମିଦଂ ରାଜନ୍ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୋଗଯୁତାନ୍ଦୀନାନ୍କ୍ଷୁଧିତାନ୍ନିର୍ଧନାଞ୍ଛଠାନ୍
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ଭୁଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତତାରେ ପୀଡିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଦା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଜନାନାର୍ତାଂସ୍ତଥା ମୂର୍ଖାନ୍ପୀଡିତାନ୍ଵୈରିଭିଃ ସଦା । ଦାସାନାଜ୍ଞାକରାନ୍କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ଵିକଲାନ୍ଵିହ୍ଵଲାନଥ
ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ସଦା ପୀଡିତ, ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଦାସ, ନିମ୍ନ, ଅସମର୍ଥ ଓ ଅଶାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି।
ଅତୃପ୍ତାନ୍ଭୋଜନେ ଭୋଗେ ସଦାର୍ତାନଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯାନ୍ । ତୃଷ୍ଣାଧିକାନଶକ୍ତାଂଶ୍ଚ ସଦାଧିପରିପୀଡିତାନ୍
ଯେଉଁମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଭୋଗରେ ଅତୃପ୍ତ, ସଦା ଦୁଃଖିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଅତି ତୃଷ୍ଣାରେ ଭରିଆ, ଅଶକ୍ତ ଓ ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ।
ତଥା ଵିଭଵସମ୍ପନ୍ନାନ୍ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରଵିଵର୍ଧନାନ୍ । ପୁଷ୍ଟଦେହାଂଶ୍ଚ ସମ୍ଭୋଗୈଃ ସଂଯୁତାନ୍ଵେଦଵାଦିନଃ
ତଥା ଯେଉଁମାନେ ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ, ପୁଅ ଓ ନାତି ବଢ଼ାଉଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହ ଥିବା, ଭୋଗରେ ଲିନ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ରାଜଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଯୁତାଞ୍ଛୂରାନ୍ଵଶୀକୃତଜନାନଥ । ସ୍ଵଜନୈରଵିଯୁକ୍ତାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତାନ୍
ରାଜ୍ୟ ଶ୍ରୀରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବୀର, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଶ କରିଥିବା, ନିଜ ଲୋକମାନେ ସହ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ।
ଵ୍ଯତିରେକାନ୍ଵଯାଭ୍ଯାଂ ଚ ଵିଚେତଵ୍ଯଂ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ । ଏଭିର୍ନ ପୂଜିତା ଦେଵୀ ସର୍ଵାର୍ଥଫଲଦା ଶିଵା
ବିବେକୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ଶିବା, ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥିବା, ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
ସମାରାଧିତା ଚ ତଥା ନୃଭିରେଭିଃ ସଦାମ୍ବିକା । ଯତୋଽମୀ ସୁଖିନଃ ସର୍ଵେ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଏଭଳି ଲୋକମାନେ ସଦା ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରିଥିବାରୁ, ସେ ମାଆ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ସଂସାରରେ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ରାଜଞ୍ଛ୍ରୁତଂ ତତ୍ର ମଯା ମୁନିସମାଗମେ । ଲୋମଶସ୍ଯ ମୁଖାତ୍କାମଂ ଦେଵୀମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ମୁଁ ମୁନିମାନଙ୍କର ସଭାରେ ଲୋମଶଙ୍କ ମୁଖରୁ ମାଆଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିଥିଲି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ସଦାର୍ଚନମ୍ । ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ଏଭଳି ଭାବି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଦା ମାଆଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଅମ୍ବାଯଜ୍ଞଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ ଵଦ ଯଜ୍ଞଵିଧିଂ ସମ୍ଯଗ୍ଦେଵ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯାଃ ସମନ୍ତତଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା କରୋମ୍ଯହଂ ସ୍ଵାମିନ୍ଯଥାଶକ୍ତି ହ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ମାଆଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣୀ। ରାଜା କହିଲେ: ମୋତେ ମାଆଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଯଜ୍ଞ କିପରି କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ସେଥିର ସମସ୍ତ ବିଧି ଠିକ୍ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ। ଶୁଣିବା ପରେ, ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା କରିବି, ଏବଂ କୌଣସି ଅଲସତା କରିବି ନାହିଁ।
ପୂଜାଵିଧିଂ ଚ ମନ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ହୋମଦ୍ରଵ୍ଯମସଂଶଯମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କତିସଂଖ୍ଯାଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାଶ୍ଚତଥା ପୁନଃ
ପୂଜା ବିଧି, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମରେ ଦେବା ଜିନିଷ, କେତେ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦରକାର, ଏବଂ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ—ସେସବୁ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦେଵ୍ଯା ଯଜ୍ଞଂ ଵିଧାନତଃ । ତ୍ରିଵିଧଂ ତୁ ସଦା ଜ୍ଞେଯଂ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ ମାଆଙ୍କ ଯଜ୍ଞ କିପରି କରିବା ଉଚିତ ସେଥିର ସଠିକ୍ ବିଧି କହିବି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ତିନି ପ୍ରକାରର ଥାଏ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ରାଜସଂ ଚୈଵ ତାମସଂ ଚ ତଥାପରମ୍ । ମୁନୀନାଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନୃପାଣାଂ ରାଜସଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି ଯଜ୍ଞ ତିନି ପ୍ରକାରର—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ। ମୁନିମାନେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ରାଜସିକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।
ତାମସଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଵୈ ଜ୍ଞାନିନାଂ ତୁ ଗୁଣୋଜ୍ଝିତମ୍ । ଵିମୁକ୍ତାନାଂ ଜ୍ଞାନମଯଂ ଵିସ୍ତରାତ୍ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ତେ
ତାମସିକ ଯଜ୍ଞ ରାକ୍ଷସମାନେ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଗୁଣରୁ ଅତିତ, ମୁକ୍ତମନ୍ଦିରେ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପ। ଏହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।