ନ ଚ ତୀର୍ଥେ ତପସ୍ତପ୍ତଂ ସେଵିତା ନ ଚ ସାଧଵଃ । ନ ଦ୍ଵିଜାଃ ପୂଜିତା ଦ୍ରଵ୍ଯୈସ୍ତେନ ଜାତୋଽସ୍ମି ଦୁଷ୍ଟଧୀଃ
‘ମୁଁ କେବେ ତୀର୍ଥରେ ତପସ୍ୟା କରିନଥିଲି, ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ସେବା କରିନଥିଲି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିନଥିଲି—ଏହି କାରଣରୁ ମୋର ମନ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।’
ଵର୍ତନ୍ତେ ମୁନିପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପାରଗାଃ । ଅହଂ ସୁମୂଢଃ ସଞ୍ଜାତୋ ଦୈଵଯୋଗେନ କେନଚିତ୍
‘ମୁନିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କୌଣସି ଅଜଣା ଭାଗ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ମୂର୍ଖ ହୋଇଯାଇଛି।’
ନ ଜାନାମି ତପସ୍ତପ୍ତୁଂ କିଂ କରୋମି ସୁସାଧନମ୍ । ମିଥ୍ଯାଯଂ ମେଽତ୍ର ସଙ୍କଲ୍ପୋ ନ ମେ ଭାଗ୍ଯଂ ଶୁଭଂ କିଲ
‘ମୁଁ କେମିତି ତପସ୍ୟା କରିବି ଜାଣେନି—ମୁଁ କଣ ଭଲ କାମ କରିପାରିବି? ଏଠାରେ ମୋର ନିଶ୍ଚୟ ମିଥ୍ୟା, ନିଶ୍ଚୟ ମୋର କୌଣସି ଭଲ ଭାଗ୍ୟ ନାହିଁ।’
ଦୈଵମେଵ ପରଂ ମନ୍ଯେ ଧିକ୍ପୌରୁଷମନର୍ଥକମ୍ । ଵୃଥା ଶ୍ରମକୃତଂ କାର୍ଯଂ ଦୈଵାଦ୍ଭଵତି ସର୍ଵଥା
‘ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ମାନେ। ପୁରୁଷାର୍ଥ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା, ଯାହା କୌଣସି ଫଳ ଦେଉନାହିଁ। ଶ୍ରମ କରି କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ, ସବୁ କିଛି ଭାଗ୍ୟରେ ହୁଏ।’
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ଶକ୍ରାଦ୍ଯାଃ କିଲ ଦେଵତାଃ । କାଲସ୍ଯ ଵଶଗାଃ ସର୍ଵେ କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ
‘ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସମୟର ଅଧୀନ। ସମୟକୁ କେହି ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ।’
ଏଵଂଵିଧାନ୍ଵିତର୍କାଂସ୍ତୁ କୁର୍ଵାଣୋଽହର୍ନିଶଂ ଦ୍ଵିଜଃ । ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ରାଶ୍ରମେ ତୀରେ ଜାନ୍ହଵ୍ଯାଃ ପାଵନେ ସ୍ଥଲେ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା ଦିନ ରାତି କରି, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଜାନ୍ହବୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର କୂଳରେ ଅଶ୍ରମରେ ରହୁଥିଲେ।
ଵିରକ୍ତଃ ସ ତୁ ସଞ୍ଜାତଃ ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ରାଶ୍ରମେ ଦ୍ଵିଜଃ । କାଲାତିଵାହନଂ ଶାନ୍ତଶ୍ଚକାର ଵିଜନେ ଵନେ
ସେ ଦ୍ୱିଜ, ଅସକ୍ତ ହୋଇ, ସେଇ ଆଶ୍ରମରେ ଏକାକି ଅବସ୍ଥାନ କରିଲେ, ନିର୍ଜନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ସମୟ କଟାଇଲେ।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତସ୍ଯ ତୁ ଵନେ ଵିମଲୋଦକେ ଵୈ ଵର୍ଷାଣି ତତ୍ର ନଵପଞ୍ଚ ଗତାନି କାମମ୍ । ନାରାଧନଂ ନ ଚ ଜପଂ ନ ଵିଵେଦ ମନ୍ତ୍ରଂ କାଲାତିଵାହନମସୌ କୃତଵାନ୍ ଵନେ ଵୈ
ଏଭଳି ଶୁଧ୍ଧ ଜଳ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ବସି, ସେଠାରେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଇଚ୍ଛାମତେ କଟିଗଲା; ସେ କେବେ ଉପାସନା କଲେ ନାହିଁ, ନା ଜପ କଲେ, ନା କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଲେ—ସେ କେବଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ସମୟ କଟାଇଲେ।
ଜାନାତି ତସ୍ଯ ଵିତତଂ ଵ୍ରତମେଵ ଲୋକଃ ସତ୍ଯଂ ଵଦତ୍ଯପି ମୁନିଃ କିଲ ନାମଜାତମ୍ । ଜାତଂ ଯଶଶ୍ଚ ସକଲେଷୁ ଜନେଷୁ କାମଂ ସତ୍ଯଵ୍ରତୋଽଯମନିଶଂ ନ ମୃଷାଭିଭାଷୀ
ଲୋକେ କେବଳ ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ ବିଷୟରେ ଜାଣୁଥିଲେ; ମୁନି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ କଥା କହି, ତାଙ୍କର ନାଁ ଓ ଗୋତ୍ର ମାତ୍ର କହୁଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ହୋଇଥିଲା: 'ଏହି ସତ୍ୟବ୍ରତ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଦିନ ରାତି ଯେକୁଣସି ସମୟରେ।'
ତତ୍ରୈକଦା ତୁ ମୃଗଯାଂ ରମମାଣ ଏଵ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନିଷାଦନିଶଠୋ ଧୃତଚାପବାଣଃ । କ୍ରୀଡନ୍ ଵନେଽତିଵିପୁଲେ ଯମତୁଲ୍ଯଦେହଃ କ୍ରୂରାକୃତିର୍ହନନକର୍ମଣି ଚାତିଦକ୍ଷଃ
ଏଭଳି ଏକ ଦିନ, ଶିକାର କରିବାରେ ମନ ଲଗାଇଥିବାବେଳେ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରିଥିବା, ଯମଙ୍କ ପରି ଦେହ ଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ମାରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ ଏକ ନିଷାଦ ଏହି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖେଳୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତେନାତିକୃଷ୍ଟେନ ଶରେଣ ଵିଦ୍ଧଃ କୋଲଃ କିରାତେନ ଧନୁର୍ଧରେଣ । ପଲାଯମାନୋ ଭଯଵିହ୍ଵଲଶ୍ଚ ମୁନେଃ ସମୀପଂ ଵିଦ୍ରୁତୋ ଜଗାମ
ସେ ଶିକାରୀ, ଧନୁଷ ଧରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଏକ କଣ୍ଡାକୁ ଘାତ କଲେ; ଭୟରେ କମ୍ପିତ ଓ ଭୀତ ହୋଇ, ସେ କଣ୍ଡା ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲା।
ଵିକଂପମାନୋ ରୁଧିରାର୍ଦ୍ରଦେହୋ ଯଦା ଜଗାମାଶ୍ରମମଣ୍ଡଲଂ ଵୈ । କାଲସ୍ତଦାତୀଵ ଦଯାର୍ଦ୍ରଭାଵଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମୁନିସ୍ତତ୍ର ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୀନମ୍
କମ୍ପିତ ଦେହରେ, ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ କଣ୍ଡା ଆଶ୍ରମ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକରେ ପହଞ୍ଚିଲା, ମୁନି ତାହାକୁ ଦୟାଳୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ଗଭୀର ଦୟାରେ ଭିଜିଗଲେ।
ଅଗ୍ରେ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ରୁଧିରାର୍ଦ୍ରଦେହଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନିଃ ସୂକରମାଶୁ ଵିଦ୍ଧମ୍ । ଦଯାଭିଵେଶାଦତିକମ୍ପମାନଃ ସାରସ୍ଵତଂ ବୀଜମଥୋଚ୍ଚଚାର
ସାମ୍ନାରେ ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଦେହ ନେଇ ଆସୁଥିବା ସେ କଣ୍ଡାକୁ ଦେଖି, ମୁନି ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବେଶି କମ୍ପିତ ହୋଇ, ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ସାରସ୍ୱତ ବୀଜ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
ଅଜ୍ଞାତପୂର୍ଵଂ ଚ ତଥାଶ୍ରୁତଞ୍ଚ ଦୈଵାନ୍ମୁଖେ ଵୈ ସମୁପାଗତଞ୍ଚ । ନ ଜ୍ଞାତଵାନ୍ବୀଜମସୌ ଵିମୂଢୋ ମମଜ୍ଜ ଶୋକେ ସ ମୁନିର୍ମହାତ୍ମା
ଏହି ବୀଜ ମନ୍ତ୍ର, ପୂର୍ବେ କେବେ ଶୁଣିନଥିବା ଓ ଅଜଣା, ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁହଁରେ ଆସିଗଲା; ମୁନି ଅବାକ ହୋଇ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
କୋଲଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଶ୍ରମମଣ୍ଡଲଂ ତଦ୍ ଗତୋ ନିକୁଞ୍ଜେ ପ୍ରଵିଲୀଯ ଗୂଢମ୍ । ଅପ୍ରାପ୍ତମାର୍ଗୋ ଦୃଢନିର୍ଵିଣ୍ଣଚେତାଃ ପ୍ରଵେପମାନଃ ଶରପୀଡିତତ୍ଵାତ୍
ସେ କଣ୍ଡା ଆଶ୍ରମ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏକ ଝାଡ଼ି ଭିତରକୁ ଲୁଚିଗଲା; ତାଙ୍କର ଚାଳି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିରାଶ, ବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଶରୀର କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା।
ତତଃ କ୍ଷଣାଦାକରଣାନ୍ତକୃଷ୍ଟଂ ଚାପଂ ଦଧାନୋଽତିକରାଲଦେହଃ । ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତଦନ୍ତେ ସ ଚ ମୃଗ୍ଯମାଣୋ ନିଷାଦରାଜଃ କିଲ କାଲ ଏଵ
ତାପରେ, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଧନୁଷ ଟାଣିଥିବା ନିଷାଦ ରାଜା ତାହାର ଶିକାର ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ ଶେଷରେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନିଂ ତତ୍ର କୁଶାସନେ ସ୍ଥିତଂ ନାମ୍ନା ତୁ ସତ୍ଯଵ୍ରତମଦ୍ଵିତୀଯମ୍ । ଵ୍ଯାଧଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ପ୍ରମୁଖେ ସ୍ଥିତୋଽସୌ ପପ୍ରଚ୍ଛ କୋଲଃ କ୍ଵ ଗତୋ ଦ୍ଵିଜେଶ
କୁଶ ଶଯ୍ୟାରେ ବସିଥିବା ସତ୍ୟବ୍ରତ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିକାରୀ ସେଠାକୁ ଆସି, ପ୍ରଣାମ କରି, ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ଦଣ୍ଡାଇ, 'ହେ ଦ୍ୱିଜେଶ୍ୱର, ସେ କଣ୍ଡା କେଉଁଠି ଗଲା?' ବୋଲି ପଚାରିଲେ।
ଜାନାମି ତେଽହଂ ସୁଵ୍ରତଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ତେନାଦ୍ଯ ପୃଚ୍ଛେ ମମ ବାଣଵିଦ୍ଧଃ । କ୍ଷୁଧାର୍ଦିତଂ ମେ ସକଲଂ କୁଟୁମ୍ବଂ ଵିଭର୍ତୁକାମଃ କିଲ ଆଗତୋଽସ୍ମି
ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରତ ଜାଣେ, ଏହିକାରଣରେ ଆଜି ପଚାରୁଛି। ମୋ ପରିବାର ଭୋକରେ ଅତିଷ୍ଠିତ, ତେଣୁ ମୁଁ ମୋର ବାଣରେ ଆହତ ଶିକାର ସହିତ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।
ଵୃତ୍ତିର୍ମମୈଷା ଵିହିତା ଵିଧାତ୍ରା ନାନ୍ଯାଽସ୍ତି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଋତଂ ବ୍ରଵୀମି । ଭର୍ତଵ୍ଯମେଵେହ କୁଟୁମ୍ବମଞ୍ଜସା କେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ଶୁଭାଶୁଭେନ
ମୋର ଜୀବିକା ଏହି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ମୋ ପରିବାରକୁ ଯେଭଳି ହେଉ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଉପାୟରେ, ପୋଷଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀତ୍ଵଦ୍ଯ ସତ୍ଯଵ୍ରତୋଽସି କ୍ଷୁଧାତୁରୋ ଵର୍ତତେ ପୋଷ୍ଯଵର୍ଗଃ । କ୍ଵାସୋ ଗତଃ ସୂକରୋ ବାଣଵିଦ୍ଧଃ ପୃଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଵାଡଵ ବ୍ରୂହି ତୂର୍ଣମ୍
ଆଜି ସତ୍ୟ କହ, କାରଣ ତୁମେ ସତ୍ୟବ୍ରତ। ମୋର ପୋଷ୍ୟମାନେ ଭୋକରେ ତରସୁଛନ୍ତି। ସେ ବାଣ ଲାଗିଥିବା କଣ୍ଡା କେଉଁଠି ଅଛି? ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ହେ ମୁନି, ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ।
ତେନେତି ପୃଷ୍ଟଃ ସ ମୁନିର୍ମହାତ୍ମା ଵିତର୍କମଗ୍ନଃ ପ୍ରବଭୂଵ କାମମ୍ । ସତ୍ଯଵ୍ରତଂ ମେଽଦ୍ଯ ଭଵେନ୍ନ ଭଗ୍ନଂ ନ ଦୃଷ୍ଟ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଚରିତେନ କିଂ ଵୈ
ଏଭଳି ପଚାରାଯିବା ପରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ମୁନି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ: 'ଆଜି ମୋର ସତ୍ୟବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ନ ହେଉ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ କହିଦିଏ ଯେ ଦେଖିନାହିଁ, ତେବେ ଏମିତି କଥା କହିବାର ଅର୍ଥ କଣ?'
ଗତୋଽତ୍ର କୋଲଃ ଶରଵିଦ୍ଧଦେହଃ କଥଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯଦ୍ଯ ମୃଷାଽମୃଷା ଵା । କ୍ଷୁଧାର୍ଦିତୋଽଯଂ ପରିପୃଚ୍ଛତୀଵ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହନିଷ୍ଯତ୍ଯପି ସୂକରଂ ଵୈ
'ଏଠାକୁ ବାଣ ଲାଗିଥିବା କଣ୍ଡା ଆସିଛି—କିପରି ଆଜି ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କିମ୍ବା ସତ୍ୟ କହିପାରିବି? ଏହି ଲୋକ ଭୋକରେ ଅତିଷ୍ଠିତ ଅଛି, ପଚାରୁଛି; ଯଦି ସେ କଣ୍ଡାକୁ ଦେଖିବ, ନିଶ୍ଚିତ ମାରିଦେବ।'
ସତ୍ଯଂ ନ ସତ୍ଯଂ ଖଲୁ ଯତ୍ର ହିଂସା ଦଯାନ୍ଵିତଂ ଚାନୃତମେଵ ସତ୍ଯମ୍ । ହିତଂ ନରାଣାଂ ଭଵତୀହ ଯେନ ତଦେଵ ସତ୍ଯଂ ନ ତଥାଽନ୍ଯଥୈଵ
'ଯେଉଁଠି ହିଂସା ଅଛି, ସେଠି ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯାହା ଦୟାସମ୍ପନ୍ନ, ତାହା ମିଥ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ। ଯାହା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ, ସେଠି ତାହା ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।'
ହିତଂ କଥଂ ସ୍ଯାଦୁଭଯୋର୍ଵିରୁଦ୍ଧଯୋ- ସ୍ତଦୁତ୍ତରଂ କିଂ ନ ଯଥା ମୃଷା ଵଚଃ । ଵିଚାରଯନ୍ଵାଡଵ ଧର୍ମସଙ୍କଟେ ନ ପ୍ରାପ ଵକ୍ତୁଂ ଵଚନଂ ଯଥୋଚିତମ୍
'ଉଭୟଙ୍କ ଭଲ କିପରି ହେବ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ? ମିଥ୍ୟା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ତର କିପରି ହେବ? ଏଭଳି ଭାବି, ଧର୍ମ ସଂକଟରେ ପଡ଼ି, ମୁନି ଯଥାଯଥିକ ଉତ୍ତର କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।'
ବାଣାହତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦଯାନ୍ଵିତଞ୍ଚ କୋଲଂ ତଦନ୍ତେ ସମୁଦାହୃତଂ ଵଚଃ । ତେନ ପ୍ରସନ୍ନା ନିଜବୀଜତଃ ଶିଵା ଵିଦ୍ଯାଂ ଦୁରାପାଂ ପ୍ରଦଦୌ ଚ ତସ୍ମୈ
ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା କୋଳାକୁ ଦେଖି, ଦେବୀ କରୁଣାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏବଂ ସେଇ ସମୟରେ କହିଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଶୁଭା ଦେବୀ ନିଜ ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କଲେ।
ବୀଜୋଚ୍ଚାରଣତୋ ଦେଵ୍ଯା ଵିଦ୍ଯା ପ୍ରସ୍ଫୁରିତାଖିଲା । ଵାଲ୍ମୀକେଶ୍ଚ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ତଥା ସ ହ୍ଯଭଵତ୍କଵିଃ
ଦେବୀଙ୍କର ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଏବଂ ସେ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ବାଲ୍ମୀକି ଥିଲେ, ସେଉଁପରି ପୁନି କବି ହେଲେ।
ତମୁଵାଚ ଦ୍ଵିଜୋ ଵ୍ଯାଧଂ ସମ୍ମୁଖସ୍ଥଂ ଧନୁର୍ଧରମ୍ । ସତ୍ଯକାମସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶ୍ଲୋକମେକଂ ଦଯାପରଃ
ତାପରେ ଦ୍ୱିଜନେ ଧନୁର୍ଧାରୀ ବ୍ୟାଧକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି କହିଲେ; ସତ୍ୟକାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ କରୁଣାମୟ, ଏକ ଶ୍ଲୋକ କହିଲେ।
ଯା ପଶ୍ଯତି ନ ସା ବ୍ରୂତେ ଯା ବ୍ରୂତେ ସା ନ ପଶ୍ଯତି । ଅହୋ ଵ୍ଯାଧ ସ୍ଵକାର୍ଯାର୍ଥିନ୍ କିଂ ପୃଚ୍ଛସି ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯିଏ ଦେଖେ, ସେ କହେନାହିଁ; ଯିଏ କହେ, ସେ ଦେଖେନାହିଁ। ହେ ବ୍ୟାଧ, ତୁମେ ନିଜ କାମରେ ଲାଗିଥିବା, ପୁଣିପୁଣି କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ତଦା ତେନ ଗତୋଽସୌ ପଶୁହା ପୁନଃ । ନିରାଶଃ ସୂକରେ ତସ୍ମିନ୍ପରାଵୃତ୍ତୋ ନିଜାଲଯେ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ପଶୁହନ୍ତା ବ୍ୟାଧ ନିରାଶ ହୋଇ, ସେଇ କୋଳା ପାଇଁ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁ କଵିର୍ଜାତଃ ପ୍ରାଚେତସ ଇଵାପରଃ । ପ୍ରସିଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ନାମ୍ନା ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
କିନ୍ତୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କବି ହେଲେ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ବାଲ୍ମୀକି ପରି ଆଉ ଜଣେ; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ 'ସତ୍ୟବ୍ରତ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।