ଦଯାଵାନ୍ଗୋଭିଲସ୍ତ୍ଵାହ ଦେଵଦତ୍ତଂ ସୁଦୁଃଖିତମ୍ । ମୂର୍ଖୋ ଭୂତ୍ଵା ସୁତସ୍ତେ ଵୈ ଵିଦ୍ଵାନପି ଭଵିଷ୍ଯତି
ଦୟାରେ ଭରିଥିବା ଗୋଭିଳ ଦେବଦତ୍ତଙ୍କୁ, ଯିଏ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ, କହିଲେ: 'ତୁମର ପୁଅ ଏକଥର ମୂର୍ଖ ହେବ, କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଣି ଜ୍ଞାନୀ ହେବ।'
ଇତି ଦତ୍ତଵରଃ ସୋଽଥ ମୁଦିତୋଽଭୂଦ୍ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭଃ । ଇଷ୍ଟିଂ ସମାପ୍ଯ ଵିପ୍ରାନ୍ଵୈ ଵିସସର୍ଜ ଯଥାଵିଧି
ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖୁସି ହେଲେ; ଯଥାବିଧି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ।
କାଲେନ କିଯତା ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ରୂପମତୀ ସତୀ । ଗର୍ଭଂ ଦଧାର କାଲେ ସା ରୋହିଣୀ ରୋହିଣୀସମା
କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ରୂପଶୀଳ ଓ ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ; ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ, ରୋହିଣୀ ପରି ସେ ଜଣେ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଗର୍ଭାଧାନାଦିକଂ କର୍ମ ଚକାର ଵିଧିଵଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ପୁଂସଵନଵିଧାନଞ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗାରକରଣଂ ତଥା
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଥାବିଧି ଗର୍ଭାଧାନ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ପୁଅ ହେବା ପାଇଁ ପୂଜା, ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗାର ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ସୀମନ୍ତୋନ୍ନଯନଞ୍ଚୈଵ କୃତଂ ଵେଦଵିଧାନତଃ । ଦଦୌ ଦାନାନି ମୁଦିତୋ ମତ୍ଵେଷ୍ଟିଂ ସଫଲାଂ ତଥା
ବେଦ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଖୁସି ହୋଇ ଦାନ ଦେଲେ, ଏବଂ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ସଫଳ ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ଶୁଭେଽହ୍ନି ସୁଷୁଵେ ପୁତ୍ରଂ ରୋହିଣୀ ରୋହିଣୀଯୁତେ । ଦିନେ ଲଗ୍ନେ ଶୁଭେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଜାତକର୍ମ ଚକାର ସଃ
ଶୁଭ ଦିନରେ ରୋହିଣୀ ରୋହିଣୀ ଗୁଣ ସହିତ ଜଣେ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଶୁଭ ଲଗ୍ନ ଓ ସମୟରେ, ସେ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର କଲେ।
ପୁତ୍ରଦର୍ଶନକଂ କୃତ୍ଵା ନାମକର୍ମ ଚକାର ଚ । ଉତଥ୍ଯ ଇତି ପୁତ୍ରସ୍ଯ କୃତଂ ନାମ ପୁରାଵିଦା
ପୁଅକୁ ଦେଖି, ସେ ନାମକରଣ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ପୁରାତନ ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ, ପୁଅଙ୍କୁ 'ଉତଥ୍ୟ' ନାମ ଦିଆଗଲା।
ସ ଚାଷ୍ଟମେ ତଥା ଵର୍ଷେ ଶୁଭେ ଵୈ ଶୁଭଵାସରେ । ତସ୍ଯୋପନଯନଂ କର୍ମ ଚକାର ଵିଧିଵତ୍ପିତା
ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ, ଶୁଭ ଦିନ ଓ ଶୁଭ ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଯଥାବିଧି ଉପନୟନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଵେଦମଧ୍ଯାପଯାମାସ ଗୁରୁସ୍ତଂ ଵୈ ଵ୍ରତେ ସ୍ଥିତମ୍ । ନୋଚ୍ଚଚାର ତଥୋତଥ୍ଯଃ ସଂସ୍ଥିତୋ ମୁଗ୍ଧଵତ୍ତଦା
ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ବେଦ ପଢ଼ାଇଲେ ଓ ବ୍ରତ ରଖିବାକୁ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଉତଥ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମୁଗ୍ଧ ପରି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ।
ବହୁଧା ପାଠିତଃ ପିତ୍ରା ନ ଦଧାର ମତିଂ ଶଠଃ । ମୂଢଵତ୍ତିଷ୍ଠତେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ତଂ ଶୁଶୋଚ ପିତା ତଦା
ପିତା ବହୁବାରି ପଢ଼ାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶିଶୁ ଶିଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ମୂଢ଼ ପରି ଅବାକ ରହିଲେ, ଏହା ଦେଖି ପିତା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଏଵଂ କୁର୍ଵନ୍ସଦାଽଭ୍ଯାସଂ ଜାତୋ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକଃ । ନ ଵେଦ ଵିଧିଵତ୍କର୍ତୁଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଵନ୍ଦନକଂ ଵିଧିମ୍
ଏଭଳି ନିତି ଅଭ୍ୟାସ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ବେଦ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ମୂର୍ଖୋଽଭୂଦିତି ଲୋକେଷୁ ଗତା ଵାର୍ତାଽତିଵିସ୍ତରା । ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ତାପସେଷ୍ଵିତରେଷୁ ଚ
ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି କଥା ଚାଉଡ଼ିଗଲା ଯେ, ସେ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି; ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ।
ଜହାସ ଲୋକସ୍ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଯତ୍ର ତତ୍ର ଗତଂ ମୁନେ । ପିତା ମାତା ନିନିନ୍ଦାଥ ମୂର୍ଖଂ ତମତିଭର୍ତ୍ସଯନ୍
ଯେଉଁଠିକୁ ସେ ମୁନି ଯାଉଥିଲେ, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ହସୁଥିଲେ; ପିତା ଓ ମାଆ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୂଢ଼ ପୁଅକୁ କଠୋର ଭାବେ ଡାଟୁଥିଲେ।
ନିନ୍ଦିତୋଽଥ ଜନୈଃ କାମଂ ପିତୃଭ୍ଯାମଥ ବାନ୍ଧଵୈଃ । ଵୈରାଗ୍ଯମଗମଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଜଗାମ ଵନମପ୍ଯସୌ
ଲୋକ, ପିତାମାତା ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ; ଏହା ଦେଖି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିରାକ୍ତି ଆଣିଲେ ଓ ଅବଶେଷରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅନ୍ଧୋ ଵରସ୍ତଥା ପଙ୍ଗୁର୍ନ ମୂର୍ଖସ୍ତୁ ଵରଃ ସୁତଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋଽସୌ ପିତୃଭ୍ଯାଂ ଵୈ ଵିଵେଶ କାନନଂ ପ୍ରତି
ତାଙ୍କ ପିତାମାତା କହିଲେ, 'ଅନ୍ଧା କିମ୍ବା ଖୁଞ୍ଚା ପୁଅ ଭଲ, କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ପୁଅ କେବେ ଭଲ ନୁହେଁ'; ଏହିପରି କହି, ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଗଂଗାତୀରେ ଶୁଭେ ସ୍ଥାନେ କୃତ୍ଵୋଟଜମନୁତ୍ତମମ୍ । ଵନ୍ଯାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଚ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ସମାହିତଃ
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସେ ଅତି ଭଲ ଏକ ଝୋପଡ଼ି ତିଆରି କଲେ; ଜଙ୍ଗଲର ଫଳମୂଳ ଖାଇବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ସେଠାରେ ରହିଲେ।
ନିଯମଂ ଚ ପରଂ କୃତ୍ଵା ନାସତ୍ଯଂ ପ୍ରବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ରାଶ୍ରମେ ରମ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଵ୍ରତୋ ହି ସଃ
ଅତି କଠିନ ନିୟମ ନେଇ, ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିବି ନାହିଁ'; ସେ ଶୁଭ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
ସତ୍ଯଵ୍ରତାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ଲୋମଶ ଉଵାଚ ନ ଵେଦାଧ୍ଯଯନଂ କିଞ୍ଚିଜ୍ଜାନାତି ନ ଜପଂ ତଥା । ଧ୍ଯାନଂ ନ ଦେଵତାନାଞ୍ଚ ନ ଚୈଵାରାଧନଂ ତଥା
ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଲୋମଶ କହିଲେ: ସେ ବେଦ ପଢ଼ିବା, ଜପ କରିବା, ଦେବତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ପୂଜା କିଛି ଜାଣିନଥିଲେ।
ନାସନଂ ଵେଦ ଵିପ୍ରୋଽସୋ ପ୍ରାଣାଯାମଂ ତଥା ପୁନଃ । ପ୍ରତ୍ଯାହାରଂ ତୁ ନୋ ଵେଦ ଭୂତଶୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ କାରଣମ୍
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପାସନା ପାଇଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବସିବା ଉପାୟ ଜାଣୁନଥିଲେ, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆତ୍ମାଭିମୁଖ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଜ୍ଞାନ ନଥିଲା।
ନ ମନ୍ତ୍ରକୀଲକଂ ଜାପ୍ଯଂ ଗାଯତ୍ରୀଞ୍ଚ ନ ଵେଦ ସଃ । ଶୌଚଂ ସ୍ନାନଵିଧିଞ୍ଚୈଵ ତଥାଚମନକଂ ପୁନଃ
ମନ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ, ଜପ କିମ୍ବା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସେ କିଛି ଜାଣୁନଥିଲେ। ପବିତ୍ରତା ନିୟମ, ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଆଚମନ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ନଥିଲା।
ପ୍ରାଣାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ନୋ ଵେଦ ବଲିଦାନଂ ନ ଚାତିଥିମ୍ । ନ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ସମିଧୋ ହୋମଂ ଵିଵେଦ ଚ ତଥା ମୁନିଃ
ଶ୍ୱାସ-ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ବଳି ଦେବା କିମ୍ବା ଅତିଥି ସେବା ବିଷୟରେ ସେ କିଛି ଜାଣୁନଥିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ, ହୋମ ପାଇଁ କୁଶ ଜଳାଇବା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିବା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ନଥିଲା।
ସୋଽକରୋତ୍ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଦନ୍ତଧାଵନମ୍ । ସ୍ନାନଂ ଚ ଶୂଦ୍ରଵତ୍ତତ୍ର ଗଂଗାଯାଂ ମନ୍ତ୍ରଵର୍ଜିତମ୍
ସେ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି, ଯେପରି ହେଉ ଦାନ୍ତ ମାଜୁଥିଲେ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପରି ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁନଥିଲେ।
ଫଲାନ୍ଯାଦାଯ ଵନ୍ଯାନି ମଧ୍ଯାନ୍ହେଽପି ଯଦୃଚ୍ଛଯା । ଭକ୍ଷ୍ଯାଭକ୍ଷ୍ଯପରିଜ୍ଞାନଂ ନ ଜାନାତି ଶଠସ୍ତଥା
ସେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଫଳ ଆଣି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛାମତେ ଖାଉଥିଲେ। କଣ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ କଣ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହି ବିଭେଦ ସେ ଜାଣୁନଥିଲେ।
ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂତେ ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ନାନୃତଂ ଵଦତେ ପୁନଃ । ଜନୈଃ ସତ୍ଯତପା ନାମ କୃତମସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ଵୈ
ସେ ସେଠାରେ ରହି ସତ୍ୟ କହୁଥିଲେ, କେବେ ମିଥ୍ୟା କହୁନଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ସତ୍ୟବାନ ଓ ତପସ୍ବୀ' ବୋଲି କହୁଥିଲେ।
ନାହିତଂ କସ୍ଯଚିତ୍କୁର୍ଯାନ୍ନ ତଥାଽଵିହିତଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ସୁଖଂ ସ୍ଵପିତି ତତ୍ରୈଵ ନିର୍ଭଯଶ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ନିତି
ସେ କାହାରି ଅପକାର କରୁନଥିଲେ, କେଉଁଠି ଅନୁଚିତ କାମ କରୁନଥିଲେ। ସେଠି ସେ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଏଁଥିଲେ, ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
କଦା ମେ ମରଣଂ ଭାଵି ଦୁଃଖଂ ଜୀଵାମି କାନନେ । ଜୀଵିତଂ ଧିକ୍ଚ ମୂର୍ଖସ୍ଯ ତରସା ମରଣଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
‘କେବେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବ? ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖରେ ରହୁଛି। ମୂର୍ଖର ଜୀବନ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା, ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭଳି ଭଲ।’
ଦୈଵେନାହଂ କୃତୋ ମୂର୍ଖୋ ନାନ୍ଯୋଽତ୍ର କାରଣଂ ମମ । ପ୍ରାପ୍ଯ ଚୈଵୋତ୍ତମଂ ଜନ୍ମ ଵୃଥା ଜାତଂ ମମାଧୁନା
‘ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ମୂର୍ଖ ହୋଇଯାଇଛି, ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଏତେ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ ପାଇଲି, ଏବେ ତାହା ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା।’
ଯଥା ଵନ୍ଧ୍ଯା ସୁରୂପା ଚ ଯଥା ଵା ନିଷ୍ଫଲୋ ଦ୍ରୁମଃ । ଅଦୁଗ୍ଧଦୋହା ଧେନୁଶ୍ଚ ତଥାଽହଂ ନିଷ୍ଫଲଃ କୃତଃ
‘ଯେପରି ଏକ ସୁନ୍ଦର କିନ୍ତୁ ବନ୍ଧ୍ୟା ଜନନୀ, କିମ୍ବା ଫଳ ନଥିବା ଗଛ, କିମ୍ବା ଦୁଧ ନଦେଇଥିବା ଗାଈ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଇଛି।’
କିଂ ନୁ ନିନ୍ଦାମ୍ଯହଂ ଦୈଵଂ ନୂନଂ କର୍ମ ମମେଦୃଶମ୍ । ନ ଦତ୍ତଂ ପୁସ୍ତକଂ କୃତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ମହାତ୍ମନେ
‘ମୁଁ କାହିଁକି ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୋଷ ଦେଉଁ? ନିଶ୍ଚୟ ମୋର କର୍ମ ଏଭଳି। ମୁଁ କେବେ ଗ୍ରନ୍ଥ ତିଆରି କରି, ତାହା ଏକ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିନଥିଲି।’
ନ ଵୈ ଵିଦ୍ଯା ମଯା ଦତ୍ତା ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ନିର୍ମଲା । ତେନାହଂ କର୍ମଯୋଗେନ ଶଠୋଽସ୍ମି ଚ ଦ୍ଵିଜାଧମଃ
‘ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରିନଥିଲି। ଏହି କାରଣରୁ, କର୍ମର ଫଳରେ, ଏବେ ମୁଁ ଚଳାକ ଓ ନିମ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଛି।’