ଧିଗ୍ରାଜ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵୈ ଯସ୍ଯ ଦେଶେଽବୁଧା ଜନାଃ । ପୂଜ୍ଯନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ମୂର୍ଖା ଦାନମାନାଦିକୈରପି
ଯେ ରାଜାଙ୍କ ଦେଶରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇ ଆଦରିତ, ସେଠାର ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଅଭିଶାପ।
ଆସନେ ପୂଜନେ ଦାନେ ଯତ୍ର ଭେଦୋ ନ ଚାଣ୍ଵପି । ମୂର୍ଖପଣ୍ଡିତଯୋର୍ଭେଦୋ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯୋ ଵିବୁଧେନ ଵୈ
ଯେଉଁଠାରେ ମୂର୍ଖ ଓ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିବା, ପୂଜା କିମ୍ବା ଦାନରେ ଅନ୍ତର ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସଠିକ୍ ଭିନ୍ନତା ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ମୂର୍ଖା ଯତ୍ର ସୁଗର୍ଵିଷ୍ଠା ଦାନମାନପରିଗ୍ରହୈଃ । ତସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ନ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ପଣ୍ଡିତେନ କଥଞ୍ଚନ
ଯେଉଁଠାରେ ମୂର୍ଖମାନେ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନରେ ଅତି ଗର୍ବିତ, ସେଠି ପଣ୍ଡିତ ଲୋକେ କେବେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅସତାମୁପକାରାଯ ଦୁର୍ଜନାନାଂ ଵିଭୂତଯଃ । ପିଚୁମନ୍ଦଃ ଫଲାଢ୍ଯୋଽପି କାକୈରେଵୋପଭୁଜ୍ଯତେ
ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଧନ ନିର୍ଥକ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରରେ ଲାଗେ; ଭଲାଟକ ଗଛ ଫଳରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ କାଉଆ ଖାଏ।
ଭୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ନଂ ଵେଦଵିଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଵେଦାଭ୍ଯାସଂ କରୋତି ଵୈ । କ୍ରୀଡନ୍ତି ପୂର୍ଵଜାସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗେ ପ୍ରମୁଦିତାଃ କିଲ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଖାଇବା ପରେ ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଗୋଭିଲାତଃ ଵିମୁକ୍ତଂ ଵୈ ତ୍ଵଯା ଵେଦଵିଦୁତ୍ତମ । ସଂସାରେ ମୂର୍ଖପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ମରଣାଦତିଗର୍ହିତମ୍
ହେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋତେ ଗୋଭିଳର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିଛ; ଏହି ସଂସାରରେ ମୂର୍ଖ ପୁଅ ଥିବା ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଅଧିକ ନିନ୍ଦା ଯୋଗ୍ୟ।
କୃପାଂ କୁରୁ ମହାଭାଗ ଶାପସ୍ଯାନୁଗ୍ରହଂ ପ୍ରତି । ଦୀନୋଦ୍ଧାରଣଶକ୍ତୋଽସି ପତାମି ତଵ ପାଦଯୋଃ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶାପର ଦୟା ପାଇଁ ଦୟା କର; ତୁମେ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ—ମୁଁ ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ୁଛି।
ଲୋମଶ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦେଵଦତ୍ତସ୍ତୁ ପତିତସ୍ତସ୍ଯ ପାଦଯୋଃ । ସ୍ତୁଵନ୍ଦୀନହୃଦତ୍ଯର୍ଥଂ କୃପଣଃ ସାଶ୍ରୁଲୋଚନଃ
ଲୋମଶ କହିଲେ—ଏଭଳି କହି, ଦେବଦତ୍ତ ତାଙ୍କର ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ହୃଦୟରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ସ୍ତୁତି କରିଲେ।
ଗୋଭିଲସ୍ତୁ ତଦା ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଦୀନଚେତସମ୍ । କ୍ଷଣକୋପା ମହାନ୍ତୋ ଵୈ ପାପିଷ୍ଠାଃ କଲ୍ପକୋପନାଃ
ସେଠାରେ ଗୋଭିଳ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ମନେ ଦୟା ହେଲା; ବଡ଼ କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପାପୀ କ୍ରୋଧ ବହୁଦିନ ରହିଥାଏ।
ଜଲଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ ଶୀତଂ ପାଵକାତପଯୋଗତଃ । ଉଷ୍ଣଂ ଭଵତି ତଚ୍ଛୀଘ୍ରଂ ତଦ୍ଵିନା ଶିଶିରଂ ଭଵେତ୍
ପାଣି ସ୍ୱଭାବତଃ ଢଣ୍ଡା, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଗରମ ହୁଏ; ତାହା ଦୂର ହେଲେ, ଶୀଘ୍ର ଡ଼ଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ।
ଦଯାଵାନ୍ଗୋଭିଲସ୍ତ୍ଵାହ ଦେଵଦତ୍ତଂ ସୁଦୁଃଖିତମ୍ । ମୂର୍ଖୋ ଭୂତ୍ଵା ସୁତସ୍ତେ ଵୈ ଵିଦ୍ଵାନପି ଭଵିଷ୍ଯତି
ଦୟାରେ ଭରିଥିବା ଗୋଭିଳ ଦେବଦତ୍ତଙ୍କୁ, ଯିଏ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ, କହିଲେ: 'ତୁମର ପୁଅ ଏକଥର ମୂର୍ଖ ହେବ, କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଣି ଜ୍ଞାନୀ ହେବ।'
ଇତି ଦତ୍ତଵରଃ ସୋଽଥ ମୁଦିତୋଽଭୂଦ୍ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭଃ । ଇଷ୍ଟିଂ ସମାପ୍ଯ ଵିପ୍ରାନ୍ଵୈ ଵିସସର୍ଜ ଯଥାଵିଧି
ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖୁସି ହେଲେ; ଯଥାବିଧି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ।
କାଲେନ କିଯତା ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ରୂପମତୀ ସତୀ । ଗର୍ଭଂ ଦଧାର କାଲେ ସା ରୋହିଣୀ ରୋହିଣୀସମା
କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ରୂପଶୀଳ ଓ ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ; ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ, ରୋହିଣୀ ପରି ସେ ଜଣେ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଗର୍ଭାଧାନାଦିକଂ କର୍ମ ଚକାର ଵିଧିଵଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ପୁଂସଵନଵିଧାନଞ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗାରକରଣଂ ତଥା
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଥାବିଧି ଗର୍ଭାଧାନ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ପୁଅ ହେବା ପାଇଁ ପୂଜା, ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗାର ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ସୀମନ୍ତୋନ୍ନଯନଞ୍ଚୈଵ କୃତଂ ଵେଦଵିଧାନତଃ । ଦଦୌ ଦାନାନି ମୁଦିତୋ ମତ୍ଵେଷ୍ଟିଂ ସଫଲାଂ ତଥା
ବେଦ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଖୁସି ହୋଇ ଦାନ ଦେଲେ, ଏବଂ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ସଫଳ ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ଶୁଭେଽହ୍ନି ସୁଷୁଵେ ପୁତ୍ରଂ ରୋହିଣୀ ରୋହିଣୀଯୁତେ । ଦିନେ ଲଗ୍ନେ ଶୁଭେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଜାତକର୍ମ ଚକାର ସଃ
ଶୁଭ ଦିନରେ ରୋହିଣୀ ରୋହିଣୀ ଗୁଣ ସହିତ ଜଣେ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଶୁଭ ଲଗ୍ନ ଓ ସମୟରେ, ସେ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର କଲେ।
ପୁତ୍ରଦର୍ଶନକଂ କୃତ୍ଵା ନାମକର୍ମ ଚକାର ଚ । ଉତଥ୍ଯ ଇତି ପୁତ୍ରସ୍ଯ କୃତଂ ନାମ ପୁରାଵିଦା
ପୁଅକୁ ଦେଖି, ସେ ନାମକରଣ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ପୁରାତନ ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ, ପୁଅଙ୍କୁ 'ଉତଥ୍ୟ' ନାମ ଦିଆଗଲା।
ସ ଚାଷ୍ଟମେ ତଥା ଵର୍ଷେ ଶୁଭେ ଵୈ ଶୁଭଵାସରେ । ତସ୍ଯୋପନଯନଂ କର୍ମ ଚକାର ଵିଧିଵତ୍ପିତା
ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ, ଶୁଭ ଦିନ ଓ ଶୁଭ ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଯଥାବିଧି ଉପନୟନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଵେଦମଧ୍ଯାପଯାମାସ ଗୁରୁସ୍ତଂ ଵୈ ଵ୍ରତେ ସ୍ଥିତମ୍ । ନୋଚ୍ଚଚାର ତଥୋତଥ୍ଯଃ ସଂସ୍ଥିତୋ ମୁଗ୍ଧଵତ୍ତଦା
ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ବେଦ ପଢ଼ାଇଲେ ଓ ବ୍ରତ ରଖିବାକୁ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଉତଥ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମୁଗ୍ଧ ପରି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ।
ବହୁଧା ପାଠିତଃ ପିତ୍ରା ନ ଦଧାର ମତିଂ ଶଠଃ । ମୂଢଵତ୍ତିଷ୍ଠତେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ତଂ ଶୁଶୋଚ ପିତା ତଦା
ପିତା ବହୁବାରି ପଢ଼ାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶିଶୁ ଶିଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ମୂଢ଼ ପରି ଅବାକ ରହିଲେ, ଏହା ଦେଖି ପିତା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଏଵଂ କୁର୍ଵନ୍ସଦାଽଭ୍ଯାସଂ ଜାତୋ ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକଃ । ନ ଵେଦ ଵିଧିଵତ୍କର୍ତୁଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଵନ୍ଦନକଂ ଵିଧିମ୍
ଏଭଳି ନିତି ଅଭ୍ୟାସ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ବେଦ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ମୂର୍ଖୋଽଭୂଦିତି ଲୋକେଷୁ ଗତା ଵାର୍ତାଽତିଵିସ୍ତରା । ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ତାପସେଷ୍ଵିତରେଷୁ ଚ
ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି କଥା ଚାଉଡ଼ିଗଲା ଯେ, ସେ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି; ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ।
ଜହାସ ଲୋକସ୍ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଯତ୍ର ତତ୍ର ଗତଂ ମୁନେ । ପିତା ମାତା ନିନିନ୍ଦାଥ ମୂର୍ଖଂ ତମତିଭର୍ତ୍ସଯନ୍
ଯେଉଁଠିକୁ ସେ ମୁନି ଯାଉଥିଲେ, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ହସୁଥିଲେ; ପିତା ଓ ମାଆ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୂଢ଼ ପୁଅକୁ କଠୋର ଭାବେ ଡାଟୁଥିଲେ।
ନିନ୍ଦିତୋଽଥ ଜନୈଃ କାମଂ ପିତୃଭ୍ଯାମଥ ବାନ୍ଧଵୈଃ । ଵୈରାଗ୍ଯମଗମଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଜଗାମ ଵନମପ୍ଯସୌ
ଲୋକ, ପିତାମାତା ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ; ଏହା ଦେଖି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିରାକ୍ତି ଆଣିଲେ ଓ ଅବଶେଷରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅନ୍ଧୋ ଵରସ୍ତଥା ପଙ୍ଗୁର୍ନ ମୂର୍ଖସ୍ତୁ ଵରଃ ସୁତଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋଽସୌ ପିତୃଭ୍ଯାଂ ଵୈ ଵିଵେଶ କାନନଂ ପ୍ରତି
ତାଙ୍କ ପିତାମାତା କହିଲେ, 'ଅନ୍ଧା କିମ୍ବା ଖୁଞ୍ଚା ପୁଅ ଭଲ, କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ପୁଅ କେବେ ଭଲ ନୁହେଁ'; ଏହିପରି କହି, ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଗଂଗାତୀରେ ଶୁଭେ ସ୍ଥାନେ କୃତ୍ଵୋଟଜମନୁତ୍ତମମ୍ । ଵନ୍ଯାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଚ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ସମାହିତଃ
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସେ ଅତି ଭଲ ଏକ ଝୋପଡ଼ି ତିଆରି କଲେ; ଜଙ୍ଗଲର ଫଳମୂଳ ଖାଇବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ସେଠାରେ ରହିଲେ।
ନିଯମଂ ଚ ପରଂ କୃତ୍ଵା ନାସତ୍ଯଂ ପ୍ରବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ରାଶ୍ରମେ ରମ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଵ୍ରତୋ ହି ସଃ
ଅତି କଠିନ ନିୟମ ନେଇ, ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିବି ନାହିଁ'; ସେ ଶୁଭ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
ସତ୍ଯଵ୍ରତାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ଲୋମଶ ଉଵାଚ ନ ଵେଦାଧ୍ଯଯନଂ କିଞ୍ଚିଜ୍ଜାନାତି ନ ଜପଂ ତଥା । ଧ୍ଯାନଂ ନ ଦେଵତାନାଞ୍ଚ ନ ଚୈଵାରାଧନଂ ତଥା
ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଲୋମଶ କହିଲେ: ସେ ବେଦ ପଢ଼ିବା, ଜପ କରିବା, ଦେବତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ପୂଜା କିଛି ଜାଣିନଥିଲେ।
ନାସନଂ ଵେଦ ଵିପ୍ରୋଽସୋ ପ୍ରାଣାଯାମଂ ତଥା ପୁନଃ । ପ୍ରତ୍ଯାହାରଂ ତୁ ନୋ ଵେଦ ଭୂତଶୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ କାରଣମ୍
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପାସନା ପାଇଁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବସିବା ଉପାୟ ଜାଣୁନଥିଲେ, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆତ୍ମାଭିମୁଖ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଜ୍ଞାନ ନଥିଲା।
ନ ମନ୍ତ୍ରକୀଲକଂ ଜାପ୍ଯଂ ଗାଯତ୍ରୀଞ୍ଚ ନ ଵେଦ ସଃ । ଶୌଚଂ ସ୍ନାନଵିଧିଞ୍ଚୈଵ ତଥାଚମନକଂ ପୁନଃ
ମନ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ, ଜପ କିମ୍ବା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସେ କିଛି ଜାଣୁନଥିଲେ। ପବିତ୍ରତା ନିୟମ, ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଆଚମନ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ନଥିଲା।