କଥଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋଽସି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଵୃଥା ମଯି ନିରାଗସି । ଅକ୍ରୋଧନା ହି ମୁନଯୋ ଭଵନ୍ତି ସୁଖଦାଃ ସଦା
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମେ କାହିଁକି ଅକାରଣ ରାଗିଲ? କ୍ରୋଧ ନଥିବା ମୁନିମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି।'
ସ୍ଵଲ୍ପେଽପରାଧେ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର କଥଂ ଶପ୍ତସ୍ତ୍ଵଯା ହ୍ଯହମ୍ । ଅପୁତ୍ରୋଽହଂ ସୁତପ୍ତଃ ପ୍ରାକ୍ ତାପଯୁକ୍ତଃ ପୁନଃ କୃତଃ
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏତିକି ଛୋଟ ଦୋଷରେ ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଶାପ ଦେଲ? ମୁଁ ସନ୍ତାନହୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ, ଏବେ ତୁମେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଲ।'
ମୂର୍ଖପୁତ୍ରାଦପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ଵରଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ । ତଥାପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମୂର୍ଖଃ ସର୍ଵେଷାଂ ନିନ୍ଦ୍ଯ ଏଵ ହି
ବେଦ ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି, ମୂର୍ଖ ପୁଅ ଥିବାଠାରୁ ପୁଅ ନଥିବାଟା ଭଲ; ତଥାପି, ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସବୁଠାରେ ନିନ୍ଦା ଯୋଗ୍ୟ।
ପଶୁଵଚ୍ଛୂଦ୍ରଵଚ୍ଚୈଵ ନ ଯୋଗ୍ଯଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ । କିଂ କରୋମୀହ ମୂର୍ଖେଣ ପୁତ୍ରେଣ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୂର୍ଖ ହେଲେ, ସେ ପଶୁ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ଭଳି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଏଠି ମୂର୍ଖ ପୁଅ ସହ କଣ କରିବି?
ଯଥା ଶୂଦ୍ରସ୍ତଥା ମୂର୍ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନ ପୂଜାର୍ହୋ ନ ଦାନାର୍ହୋ ନିନ୍ଦ୍ଯଶ୍ଚ ସର୍ଵକର୍ମସୁ
ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ର ଭଳି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେ ପୂଜା କିମ୍ବା ଦାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିନ୍ଦା ଯୋଗ୍ୟ।
ଦେଶେ ଵୈ ଵସମାନଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦଵର୍ଜିତଃ । କରଦଃ ଶୂଦ୍ରଵଚ୍ଚୈଵ ମନ୍ତଵ୍ଯଃ ସ ଚ ଭୂଭୁଜା
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ଦେଶରେ ବସେ, ସେକୁ ରାଜା ଶୂଦ୍ର ଭଳି କର ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ।
ନାସନେ ପିତୃକାର୍ଯେଷୁ ଦେଵକାର୍ଯେଷୁ ସ ଦ୍ଵିଜଃ । ମୂର୍ଖଃ ସମୁପଵେଶ୍ଯଶ୍ଚ କାର୍ଯଶ୍ଚ ଫଲମିଚ୍ଛତା
ଯିଏ ଫଳ ଆଶା କରେ, ସେ ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପିତୃ କିମ୍ବା ଦେବତା କାର୍ଯ୍ୟରେ ବସେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ରାଜ୍ଞା ଶୂଦ୍ରସମୋ ଜ୍ଞେଯୋ ନ ଯୋଜ୍ଯଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ । କର୍ଷକସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜଃ କାର୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦଵର୍ଜିତଃ
ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ର ସମାନ ଭାବିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କୃଷକ କରିବା ଉଚିତ।
ଵିନା ଵିପ୍ରେଣ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁଶଚଟେନ ଵୈ । ନ ତୁ ଵିପ୍ରେଣ ମୂର୍ଖେଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କାର୍ଯଂ କଦାଚନ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଛାଡ଼ି, କେବଳ କୁଶ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଭଲ, କିନ୍ତୁ କେବେ ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଆହାରାଦଧିକଂ ଚାନ୍ନଂ ନ ଦାତଵ୍ଯମପଣ୍ଡିତେ । ଦାତା ନରକମାପ୍ନୋତି ଗ୍ରହୀତା ତୁ ଵିଶେଷତଃ
ଅପଣ୍ଡିତକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଠାରୁ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦେଇଥିବା ଲୋକ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ନେଇଥିବା ଲୋକ।
ଧିଗ୍ରାଜ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵୈ ଯସ୍ଯ ଦେଶେଽବୁଧା ଜନାଃ । ପୂଜ୍ଯନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ମୂର୍ଖା ଦାନମାନାଦିକୈରପି
ଯେ ରାଜାଙ୍କ ଦେଶରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇ ଆଦରିତ, ସେଠାର ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଅଭିଶାପ।
ଆସନେ ପୂଜନେ ଦାନେ ଯତ୍ର ଭେଦୋ ନ ଚାଣ୍ଵପି । ମୂର୍ଖପଣ୍ଡିତଯୋର୍ଭେଦୋ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯୋ ଵିବୁଧେନ ଵୈ
ଯେଉଁଠାରେ ମୂର୍ଖ ଓ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିବା, ପୂଜା କିମ୍ବା ଦାନରେ ଅନ୍ତର ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସଠିକ୍ ଭିନ୍ନତା ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ମୂର୍ଖା ଯତ୍ର ସୁଗର୍ଵିଷ୍ଠା ଦାନମାନପରିଗ୍ରହୈଃ । ତସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ନ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ପଣ୍ଡିତେନ କଥଞ୍ଚନ
ଯେଉଁଠାରେ ମୂର୍ଖମାନେ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନରେ ଅତି ଗର୍ବିତ, ସେଠି ପଣ୍ଡିତ ଲୋକେ କେବେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅସତାମୁପକାରାଯ ଦୁର୍ଜନାନାଂ ଵିଭୂତଯଃ । ପିଚୁମନ୍ଦଃ ଫଲାଢ୍ଯୋଽପି କାକୈରେଵୋପଭୁଜ୍ଯତେ
ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଧନ ନିର୍ଥକ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରରେ ଲାଗେ; ଭଲାଟକ ଗଛ ଫଳରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ କାଉଆ ଖାଏ।
ଭୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ନଂ ଵେଦଵିଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଵେଦାଭ୍ଯାସଂ କରୋତି ଵୈ । କ୍ରୀଡନ୍ତି ପୂର୍ଵଜାସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗେ ପ୍ରମୁଦିତାଃ କିଲ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଖାଇବା ପରେ ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଗୋଭିଲାତଃ ଵିମୁକ୍ତଂ ଵୈ ତ୍ଵଯା ଵେଦଵିଦୁତ୍ତମ । ସଂସାରେ ମୂର୍ଖପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ମରଣାଦତିଗର୍ହିତମ୍
ହେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋତେ ଗୋଭିଳର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିଛ; ଏହି ସଂସାରରେ ମୂର୍ଖ ପୁଅ ଥିବା ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଅଧିକ ନିନ୍ଦା ଯୋଗ୍ୟ।
କୃପାଂ କୁରୁ ମହାଭାଗ ଶାପସ୍ଯାନୁଗ୍ରହଂ ପ୍ରତି । ଦୀନୋଦ୍ଧାରଣଶକ୍ତୋଽସି ପତାମି ତଵ ପାଦଯୋଃ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶାପର ଦୟା ପାଇଁ ଦୟା କର; ତୁମେ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ—ମୁଁ ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ୁଛି।
ଲୋମଶ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦେଵଦତ୍ତସ୍ତୁ ପତିତସ୍ତସ୍ଯ ପାଦଯୋଃ । ସ୍ତୁଵନ୍ଦୀନହୃଦତ୍ଯର୍ଥଂ କୃପଣଃ ସାଶ୍ରୁଲୋଚନଃ
ଲୋମଶ କହିଲେ—ଏଭଳି କହି, ଦେବଦତ୍ତ ତାଙ୍କର ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ହୃଦୟରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ସ୍ତୁତି କରିଲେ।
ଗୋଭିଲସ୍ତୁ ତଦା ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଦୀନଚେତସମ୍ । କ୍ଷଣକୋପା ମହାନ୍ତୋ ଵୈ ପାପିଷ୍ଠାଃ କଲ୍ପକୋପନାଃ
ସେଠାରେ ଗୋଭିଳ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ମନେ ଦୟା ହେଲା; ବଡ଼ କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପାପୀ କ୍ରୋଧ ବହୁଦିନ ରହିଥାଏ।
ଜଲଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ ଶୀତଂ ପାଵକାତପଯୋଗତଃ । ଉଷ୍ଣଂ ଭଵତି ତଚ୍ଛୀଘ୍ରଂ ତଦ୍ଵିନା ଶିଶିରଂ ଭଵେତ୍
ପାଣି ସ୍ୱଭାବତଃ ଢଣ୍ଡା, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଗରମ ହୁଏ; ତାହା ଦୂର ହେଲେ, ଶୀଘ୍ର ଡ଼ଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ।
ଦଯାଵାନ୍ଗୋଭିଲସ୍ତ୍ଵାହ ଦେଵଦତ୍ତଂ ସୁଦୁଃଖିତମ୍ । ମୂର୍ଖୋ ଭୂତ୍ଵା ସୁତସ୍ତେ ଵୈ ଵିଦ୍ଵାନପି ଭଵିଷ୍ଯତି
ଦୟାରେ ଭରିଥିବା ଗୋଭିଳ ଦେବଦତ୍ତଙ୍କୁ, ଯିଏ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ, କହିଲେ: 'ତୁମର ପୁଅ ଏକଥର ମୂର୍ଖ ହେବ, କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଣି ଜ୍ଞାନୀ ହେବ।'
ଇତି ଦତ୍ତଵରଃ ସୋଽଥ ମୁଦିତୋଽଭୂଦ୍ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭଃ । ଇଷ୍ଟିଂ ସମାପ୍ଯ ଵିପ୍ରାନ୍ଵୈ ଵିସସର୍ଜ ଯଥାଵିଧି
ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖୁସି ହେଲେ; ଯଥାବିଧି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ।
କାଲେନ କିଯତା ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ରୂପମତୀ ସତୀ । ଗର୍ଭଂ ଦଧାର କାଲେ ସା ରୋହିଣୀ ରୋହିଣୀସମା
କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ରୂପଶୀଳ ଓ ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ; ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ, ରୋହିଣୀ ପରି ସେ ଜଣେ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଗର୍ଭାଧାନାଦିକଂ କର୍ମ ଚକାର ଵିଧିଵଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ପୁଂସଵନଵିଧାନଞ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗାରକରଣଂ ତଥା
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଥାବିଧି ଗର୍ଭାଧାନ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ପୁଅ ହେବା ପାଇଁ ପୂଜା, ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗାର ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ସୀମନ୍ତୋନ୍ନଯନଞ୍ଚୈଵ କୃତଂ ଵେଦଵିଧାନତଃ । ଦଦୌ ଦାନାନି ମୁଦିତୋ ମତ୍ଵେଷ୍ଟିଂ ସଫଲାଂ ତଥା
ବେଦ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଖୁସି ହୋଇ ଦାନ ଦେଲେ, ଏବଂ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ସଫଳ ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ଶୁଭେଽହ୍ନି ସୁଷୁଵେ ପୁତ୍ରଂ ରୋହିଣୀ ରୋହିଣୀଯୁତେ । ଦିନେ ଲଗ୍ନେ ଶୁଭେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଜାତକର୍ମ ଚକାର ସଃ
ଶୁଭ ଦିନରେ ରୋହିଣୀ ରୋହିଣୀ ଗୁଣ ସହିତ ଜଣେ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଶୁଭ ଲଗ୍ନ ଓ ସମୟରେ, ସେ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର କଲେ।
ପୁତ୍ରଦର୍ଶନକଂ କୃତ୍ଵା ନାମକର୍ମ ଚକାର ଚ । ଉତଥ୍ଯ ଇତି ପୁତ୍ରସ୍ଯ କୃତଂ ନାମ ପୁରାଵିଦା
ପୁଅକୁ ଦେଖି, ସେ ନାମକରଣ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ପୁରାତନ ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ, ପୁଅଙ୍କୁ 'ଉତଥ୍ୟ' ନାମ ଦିଆଗଲା।
ସ ଚାଷ୍ଟମେ ତଥା ଵର୍ଷେ ଶୁଭେ ଵୈ ଶୁଭଵାସରେ । ତସ୍ଯୋପନଯନଂ କର୍ମ ଚକାର ଵିଧିଵତ୍ପିତା
ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ, ଶୁଭ ଦିନ ଓ ଶୁଭ ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଯଥାବିଧି ଉପନୟନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଵେଦମଧ୍ଯାପଯାମାସ ଗୁରୁସ୍ତଂ ଵୈ ଵ୍ରତେ ସ୍ଥିତମ୍ । ନୋଚ୍ଚଚାର ତଥୋତଥ୍ଯଃ ସଂସ୍ଥିତୋ ମୁଗ୍ଧଵତ୍ତଦା
ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ବେଦ ପଢ଼ାଇଲେ ଓ ବ୍ରତ ରଖିବାକୁ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଉତଥ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମୁଗ୍ଧ ପରି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ।
ବହୁଧା ପାଠିତଃ ପିତ୍ରା ନ ଦଧାର ମତିଂ ଶଠଃ । ମୂଢଵତ୍ତିଷ୍ଠତେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ତଂ ଶୁଶୋଚ ପିତା ତଦା
ପିତା ବହୁବାରି ପଢ଼ାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶିଶୁ ଶିଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ମୂଢ଼ ପରି ଅବାକ ରହିଲେ, ଏହା ଦେଖି ପିତା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।