ତମସାତୀରମାସ୍ଥାଯ କୃତ୍ଵା ମଣ୍ଡପମୁତ୍ତମମ୍ । ଦ୍ଵିଜାନାହୂଯ ଵେଦଜ୍ଞାନ୍ସତ୍ରକର୍ମଵିଶାରଦାନ୍
ସେ ତମସା ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କଲେ ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
କୃତ୍ଵା ଵେଦୀଂ ଵିଧାନେନ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ଵିଭାଵସୂନ୍ । ପୁତ୍ରେଷ୍ଟିଂ ଵିଧିଵତ୍ତତ୍ର ଚକାର ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ସେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବେଦୀ ତିଆରି କଲେ, ଅଗ୍ନିକୁ ବିଧିବତ୍ ବସାଇଲେ ଏବଂ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ପାଇଁ ଯଥାବିଧି ଯଜ୍ଞ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ କଲ୍ପଯାମାସ ସୁହୋତ୍ରଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । ଅଧ୍ଵର୍ଯୁଂ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଂ ଚ ହୋତାରଂ ଚ ବୃହସ୍ପତିମ୍
ସେ ସୁହୋତ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଭାବେ ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ହୋତା ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ପ୍ରସ୍ତୋତାରଂ ତଥା ପୈଲମୁଦ୍ଗାତାରଂ ଚ ଗୋଭିଲମ୍ । ସଭ୍ଯାନନ୍ଯାନ୍ମୁନୀନ୍କୃତ୍ଵା ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରଦଦୌ ଵସୁ
ପୈଳଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୋତା ଏବଂ ଗୋଭିଳଙ୍କୁ ଉଦ୍ଗାତା ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ, ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ସଭ୍ୟ କରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଧନ ଦେଲେ।
ଉଦ୍ଗାତା ସାମଗଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସପ୍ତସ୍ଵରସମନ୍ଵିତମ୍ । ରଥନ୍ତରମଗାଯତ୍ତୁ ସ୍ଵରିତେନ ସମନ୍ଵିତମ୍
ଉଦ୍ଗାତା, ସାମବେଦ ଗାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସପ୍ତ ସ୍ୱର ଯୁକ୍ତ ରଥାନ୍ତର ସାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ଠିକ୍ ସ୍ୱରରେ।
ତଦାଽସ୍ଯ ସ୍ଵରଭଙ୍ଗୋଽଭୂତ୍କୃତେ ଶ୍ଵାସେ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଦେଵଦତ୍ତଶ୍ଚୁକୋପାଶୁ ଗୋଭିଲଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ବାରମ୍ବାର ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା; ଦେବଦତ୍ତ ରାଗିଗଲେ ଏବଂ ସହସା ଗୋଭିଳଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମୂର୍ଖୋଽସି ମୁନିମୁଖ୍ଯାଦ୍ଯ ସ୍ଵରଭଙ୍ଗସ୍ତ୍ଵଯା କୃତଃ । କାମ୍ଯକର୍ମଣି ସଞ୍ଜାତେ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ଯଜତଶ୍ଚ ମେ
'ମୁଁ ଯେଉଁଠି ପୁଅ ପାଇଁ ଏହି କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି, ସେଠି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ ମୂର୍ଖ!'
ଗୋଭିଲସ୍ତୁ ତଦୋଵାଚ ଦେଵଦତ୍ତଂ ସୁକୋପିତଃ । ମୂର୍ଖସ୍ତେ ଭଵିତା ପୁତ୍ରଃ ଶଠଃ ଶବ୍ଦଵିଵର୍ଜିତଃ
ଗୋଭିଳ ତେଜରେ ଦେବଦତ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମର ପୁଅ ମୂର୍ଖ, ଚତୁର ଓ ଅବାକ୍ ହେବ।'
ସର୍ଵପ୍ରାଣିଶରୀରେ ତୁ ଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସଃ ସୁଦୁର୍ଗ୍ରହଃ । ନ ମେଽତ୍ର ଦୂଷଣଂ କିଂଚିତ୍ସ୍ଵରଭଙ୍ଗେ ମହାମତେ
'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀରରେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର; ଏଠି ସ୍ୱର ଭାଙ୍ଗିବାରେ ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଗୋଭିଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଶାପାଦ୍ଭୀତୋ ଦେଵଦତ୍ତସ୍ତମୁଵାଚାତିଦୁଃଖିତଃ
ମହାତ୍ମା ଗୋଭିଳଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶାପରେ ଭୟଭିତ ଦେବଦତ୍ତ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କଥଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋଽସି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଵୃଥା ମଯି ନିରାଗସି । ଅକ୍ରୋଧନା ହି ମୁନଯୋ ଭଵନ୍ତି ସୁଖଦାଃ ସଦା
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମେ କାହିଁକି ଅକାରଣ ରାଗିଲ? କ୍ରୋଧ ନଥିବା ମୁନିମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି।'
ସ୍ଵଲ୍ପେଽପରାଧେ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର କଥଂ ଶପ୍ତସ୍ତ୍ଵଯା ହ୍ଯହମ୍ । ଅପୁତ୍ରୋଽହଂ ସୁତପ୍ତଃ ପ୍ରାକ୍ ତାପଯୁକ୍ତଃ ପୁନଃ କୃତଃ
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏତିକି ଛୋଟ ଦୋଷରେ ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଶାପ ଦେଲ? ମୁଁ ସନ୍ତାନହୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ, ଏବେ ତୁମେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଲ।'
ମୂର୍ଖପୁତ୍ରାଦପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ଵରଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ । ତଥାପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମୂର୍ଖଃ ସର୍ଵେଷାଂ ନିନ୍ଦ୍ଯ ଏଵ ହି
ବେଦ ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ କହନ୍ତି, ମୂର୍ଖ ପୁଅ ଥିବାଠାରୁ ପୁଅ ନଥିବାଟା ଭଲ; ତଥାପି, ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସବୁଠାରେ ନିନ୍ଦା ଯୋଗ୍ୟ।
ପଶୁଵଚ୍ଛୂଦ୍ରଵଚ୍ଚୈଵ ନ ଯୋଗ୍ଯଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ । କିଂ କରୋମୀହ ମୂର୍ଖେଣ ପୁତ୍ରେଣ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୂର୍ଖ ହେଲେ, ସେ ପଶୁ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ଭଳି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଏଠି ମୂର୍ଖ ପୁଅ ସହ କଣ କରିବି?
ଯଥା ଶୂଦ୍ରସ୍ତଥା ମୂର୍ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନ ପୂଜାର୍ହୋ ନ ଦାନାର୍ହୋ ନିନ୍ଦ୍ଯଶ୍ଚ ସର୍ଵକର୍ମସୁ
ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ର ଭଳି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେ ପୂଜା କିମ୍ବା ଦାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିନ୍ଦା ଯୋଗ୍ୟ।
ଦେଶେ ଵୈ ଵସମାନଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦଵର୍ଜିତଃ । କରଦଃ ଶୂଦ୍ରଵଚ୍ଚୈଵ ମନ୍ତଵ୍ଯଃ ସ ଚ ଭୂଭୁଜା
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ଦେଶରେ ବସେ, ସେକୁ ରାଜା ଶୂଦ୍ର ଭଳି କର ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ।
ନାସନେ ପିତୃକାର୍ଯେଷୁ ଦେଵକାର୍ଯେଷୁ ସ ଦ୍ଵିଜଃ । ମୂର୍ଖଃ ସମୁପଵେଶ୍ଯଶ୍ଚ କାର୍ଯଶ୍ଚ ଫଲମିଚ୍ଛତା
ଯିଏ ଫଳ ଆଶା କରେ, ସେ ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପିତୃ କିମ୍ବା ଦେବତା କାର୍ଯ୍ୟରେ ବସେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ରାଜ୍ଞା ଶୂଦ୍ରସମୋ ଜ୍ଞେଯୋ ନ ଯୋଜ୍ଯଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ । କର୍ଷକସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜଃ କାର୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦଵର୍ଜିତଃ
ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ର ସମାନ ଭାବିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କୃଷକ କରିବା ଉଚିତ।
ଵିନା ଵିପ୍ରେଣ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁଶଚଟେନ ଵୈ । ନ ତୁ ଵିପ୍ରେଣ ମୂର୍ଖେଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କାର୍ଯଂ କଦାଚନ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଛାଡ଼ି, କେବଳ କୁଶ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଭଲ, କିନ୍ତୁ କେବେ ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଆହାରାଦଧିକଂ ଚାନ୍ନଂ ନ ଦାତଵ୍ଯମପଣ୍ଡିତେ । ଦାତା ନରକମାପ୍ନୋତି ଗ୍ରହୀତା ତୁ ଵିଶେଷତଃ
ଅପଣ୍ଡିତକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଠାରୁ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦେଇଥିବା ଲୋକ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ନେଇଥିବା ଲୋକ।
ଧିଗ୍ରାଜ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵୈ ଯସ୍ଯ ଦେଶେଽବୁଧା ଜନାଃ । ପୂଜ୍ଯନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ମୂର୍ଖା ଦାନମାନାଦିକୈରପି
ଯେ ରାଜାଙ୍କ ଦେଶରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇ ଆଦରିତ, ସେଠାର ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଅଭିଶାପ।
ଆସନେ ପୂଜନେ ଦାନେ ଯତ୍ର ଭେଦୋ ନ ଚାଣ୍ଵପି । ମୂର୍ଖପଣ୍ଡିତଯୋର୍ଭେଦୋ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯୋ ଵିବୁଧେନ ଵୈ
ଯେଉଁଠାରେ ମୂର୍ଖ ଓ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିବା, ପୂଜା କିମ୍ବା ଦାନରେ ଅନ୍ତର ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସଠିକ୍ ଭିନ୍ନତା ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ମୂର୍ଖା ଯତ୍ର ସୁଗର୍ଵିଷ୍ଠା ଦାନମାନପରିଗ୍ରହୈଃ । ତସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ନ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ପଣ୍ଡିତେନ କଥଞ୍ଚନ
ଯେଉଁଠାରେ ମୂର୍ଖମାନେ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନରେ ଅତି ଗର୍ବିତ, ସେଠି ପଣ୍ଡିତ ଲୋକେ କେବେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅସତାମୁପକାରାଯ ଦୁର୍ଜନାନାଂ ଵିଭୂତଯଃ । ପିଚୁମନ୍ଦଃ ଫଲାଢ୍ଯୋଽପି କାକୈରେଵୋପଭୁଜ୍ଯତେ
ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଧନ ନିର୍ଥକ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରରେ ଲାଗେ; ଭଲାଟକ ଗଛ ଫଳରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ କାଉଆ ଖାଏ।
ଭୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ନଂ ଵେଦଵିଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଵେଦାଭ୍ଯାସଂ କରୋତି ଵୈ । କ୍ରୀଡନ୍ତି ପୂର୍ଵଜାସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗେ ପ୍ରମୁଦିତାଃ କିଲ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଖାଇବା ପରେ ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଗୋଭିଲାତଃ ଵିମୁକ୍ତଂ ଵୈ ତ୍ଵଯା ଵେଦଵିଦୁତ୍ତମ । ସଂସାରେ ମୂର୍ଖପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ମରଣାଦତିଗର୍ହିତମ୍
ହେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ମୋତେ ଗୋଭିଳର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିଛ; ଏହି ସଂସାରରେ ମୂର୍ଖ ପୁଅ ଥିବା ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଅଧିକ ନିନ୍ଦା ଯୋଗ୍ୟ।
କୃପାଂ କୁରୁ ମହାଭାଗ ଶାପସ୍ଯାନୁଗ୍ରହଂ ପ୍ରତି । ଦୀନୋଦ୍ଧାରଣଶକ୍ତୋଽସି ପତାମି ତଵ ପାଦଯୋଃ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶାପର ଦୟା ପାଇଁ ଦୟା କର; ତୁମେ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ—ମୁଁ ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ୁଛି।
ଲୋମଶ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦେଵଦତ୍ତସ୍ତୁ ପତିତସ୍ତସ୍ଯ ପାଦଯୋଃ । ସ୍ତୁଵନ୍ଦୀନହୃଦତ୍ଯର୍ଥଂ କୃପଣଃ ସାଶ୍ରୁଲୋଚନଃ
ଲୋମଶ କହିଲେ—ଏଭଳି କହି, ଦେବଦତ୍ତ ତାଙ୍କର ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ହୃଦୟରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ସ୍ତୁତି କରିଲେ।
ଗୋଭିଲସ୍ତୁ ତଦା ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଦୀନଚେତସମ୍ । କ୍ଷଣକୋପା ମହାନ୍ତୋ ଵୈ ପାପିଷ୍ଠାଃ କଲ୍ପକୋପନାଃ
ସେଠାରେ ଗୋଭିଳ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ମନେ ଦୟା ହେଲା; ବଡ଼ କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପାପୀ କ୍ରୋଧ ବହୁଦିନ ରହିଥାଏ।
ଜଲଂ ସ୍ଵଭାଵତଃ ଶୀତଂ ପାଵକାତପଯୋଗତଃ । ଉଷ୍ଣଂ ଭଵତି ତଚ୍ଛୀଘ୍ରଂ ତଦ୍ଵିନା ଶିଶିରଂ ଭଵେତ୍
ପାଣି ସ୍ୱଭାବତଃ ଢଣ୍ଡା, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଗରମ ହୁଏ; ତାହା ଦୂର ହେଲେ, ଶୀଘ୍ର ଡ଼ଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ।