ଶ୍ରୁତ୍ଵାଽକ୍ଷରଂ କୋଲମୁଖାତ୍ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ତତଃ । ବିନ୍ଦୁହୀନଂ ପ୍ରସଂଗେନ ଜାତୋଽସୌ ଵିବୁଧୋତ୍ତମଃ
ସେ ଏହି ଶବ୍ଦଟିକୁ କୋଳ ଜନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ନିଜେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ । ଏଠାରେ ଏକ ଅଙ୍କ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ, ତଥାପି ତାହାର ଫଳରେ ସେ ବିଶିଷ୍ଟ ପଣ୍ଡିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ ।
ଐକାରୋଚ୍ଚାରଣାଦ୍ଦେଵୀ ତୁଷ୍ଟା ଭଗଵତୀ ତଦା । ଚକାର କଵିରାଜଂ ତଂ ଦଯାର୍ଦ୍ରା ପରମେଶ୍ଵରୀ
ସେ 'ଏଇ' ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ, ଏହାରେ ମାଆ ଖୁସି ହେଇଥିଲେ । ସେ ଦୟାରେ ଭରିଥିବା ପରମେଶ୍ୱରୀ ତାଙ୍କୁ କବିରାଜ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଦେଇଥିଲେ ।
ସତ୍ଯଵ୍ରତାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ କୋଽସୌ ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । କସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ କୀଦୃଶଶ୍ଚ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଏ? ସେ କେଉଁ ଦେଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ସେ କିପରି ଥିଲେ? ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ।
କଥଂ ତେନ ଶ୍ରୁତଃ ଶବ୍ଦଃ କଥମୁଚ୍ଚାରିତଃ ପୁନଃ । ସିଦ୍ଧିଶ୍ଚ କୀଦୃଶୀ ଜାତା ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ସେ କିପରି ଏହି ଶବ୍ଦଟିକୁ ଶୁଣିଥିଲେ ଏବଂ ପୁଣି କିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ? ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେଇ ସମୟରେ କିପରି ସିଦ୍ଧି ମିଳିଥିଲା?
କଥଂ ତୁଷ୍ଟା ଭଵାନୀ ସା ସର୍ଵଜ୍ଞା ସର୍ଵସଂସ୍ଥିତା । ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦସ୍ଵାଦ୍ଯ କଥାମେତାଂ ମନୋରମାମ୍
ସେ ସର୍ବଜ୍ଞା, ସର୍ବବ୍ୟାପି ଭବାନୀ କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇଥିଲେ? ଏହି ମନୋହର କଥାଟିକୁ ଆଜି ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ରାଜ୍ଞା ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ଉଵାଚ ପରମୋଦାରଂ ଵଚନଂ ରସଵଚ୍ଛୁଚି
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ରାଜାଙ୍କୁ ଅତି ଉତ୍ତମ, ରସଭରା ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ବାକ୍ୟ କହିଲେ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କଥାଂ ପୌରାଣିକୀଂ ଶୁଭାମ୍ । ଶ୍ରୁତା ମୁନିସମାଜେଷୁ ମଯା ପୂର୍ଵଂ କୁରୂଦ୍ଵହ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଯାହାକି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଭାରେ ଶୁଣିଥିଲି, ହେ କୁରୁବଂଶୀ ।
ଏକଦାଽହଂ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁର୍ଵଂସ୍ତୀର୍ଥାଟନଂ ଶୁଚି । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଂ ପାଵନଂ ମୁନିସେଵିତମ୍
ଏକଥର ମୁଁ, ହେ କୁରୁମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ପବିତ୍ର ଓ ଋଷିମାନେ ପୂଜିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲି ।
ପ୍ରଣମ୍ଯାହଂ ମୁନୀନ୍ସର୍ଵାନ୍ ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ଵରାଶ୍ରମେ । ଵିଧିପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ଯତ୍ରାସଞ୍ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ମହାଵ୍ରତାଃ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲି । ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ମହାନ୍ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ରହୁଥିଲେ ।
କଥାପ୍ରସଂଗ ଏଵାସୀତ୍ତତ୍ର ଵିପ୍ରସମାଗମେ । ଜମଦଗ୍ନିସ୍ତୁ ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନୀନେଵଂ ସମାସ୍ଥିତଃ
ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ତାହାପରେ ଜମଦଗ୍ନି ମୁନିମାନଙ୍କୁ ବସିବା ପରେ ପଚାରିଲେ ।
ଜମଦଗ୍ନିରୁଵାଚ ସନ୍ଦେହୋଽସ୍ତି ମହାଭାଗା ମମ ଚେତସି ତାପସାଃ । ସମାଜେଷୁ ମୁନୀନାଂ ଵୈ ନିଃସନ୍ଦେହୋ ଭଵାମ୍ଯହମ୍
ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ: ହେ ଧନ୍ୟ ତାପସମାନେ, ମୋର ମନରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି । ମୁନିମାନଙ୍କ ସଭାରେ ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରୋ ମଘଵା ଵରୁଣୋଽନଲଃ । କୁବେରଃ ପଵନସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ସେନାନୀଶ୍ଚ ଗଣାଧିପଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ମଘବାନ, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, କୁବେର, ବାୟୁ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ସେନାପତି ଏବଂ ଗଣପତି,
ସୂର୍ଯୋଽଶ୍ଵିନୌ ଭଗଃ ପୂଷା ନିଶାନାଥୋ ଗ୍ରହାସ୍ତଥା । ଆରାଧନୀଯତମଃ କୋଽତ୍ର ଵାଞ୍ଛିତାର୍ଥଫଲପ୍ରଦଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ଭଗ, ପୂଷା, ରାତିର ନାଥ ଏବଂ ଗ୍ରହମାନେ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସବୁଠାରୁ ଆରାଧ୍ୟ ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ?
ସୁଖସେଵ୍ଯଶ୍ଚ ସତତଂ ଚାଶୁତୋଷଶ୍ଚ ମାନଦାଃ । ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ମୁନଯଃ ଶୀଘ୍ରଂ ସର୍ଵଜ୍ଞାଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ
କିଏ ସଦା ସହଜରେ ସେବନୀୟ, ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥାନ୍ତି? ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ ମୁନିମାନେ ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ ।
ଏଵଂ ପ୍ରଶ୍ନେ କୃତେ ତତ୍ର ଲୋମଶୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଜମଦଗ୍ନେ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈତଦ୍ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଵୈ ତ୍ଵଯାଽଧୁନା
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ହେବା ପରେ, ଲୋମଶ କହିଲେ, 'ହେ ଜମଦଗ୍ନି, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ଏହି କଥା ଏବେ ଶୁଣ।'
ସେଵନୀଯତମା ଶକ୍ତିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଶୁଭମିଚ୍ଛତାମ୍ । ପରା ପ୍ରକୃତିରାଦ୍ଯା ଚ ସର୍ଵଗା ସର୍ଵଦା ଶିଵା
ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସର୍ବାଧିକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ମହାଶକ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଆଦି ଓ ସଦା ଶୁଭା।
ଦେଵାନାଂ ଜନନୀ ସୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ଆଦିପ୍ରକୃତିମୂଲଂ ସା ସଂସାରପାଦପସ୍ଯ ଵୈ
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଭଳି ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର ମାଆ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସଂସାର ଗଛର ମୂଳ ଓ ଆଦି ପ୍ରକୃତି।
ସ୍ମୃତା ଚୋଚ୍ଚାରିତା ଦେଵୀ ଦଦାତି କିଲ ଵାଞ୍ଛିତମ୍ । ସର୍ଵଦୈଵାର୍ଦ୍ରଚିତ୍ତା ସା ଵରଦାନାଯ ସେଵିତା
ଦେବୀଙ୍କୁ ମନେ କଲେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ସେ ସଦା କରୁଣାମୟୀ ଓ ପୂଜା କଲେ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଇତିହାସଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ମୁନଯଃ ଶୁଭମ୍ । ଅକ୍ଷରୋଚ୍ଚାରଣାଦେଵ ଯଥା ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜେନ ଵୈ
ମୁଁ ଏବେ ଏକ ଗଳ୍ପ କହିବି; ମୁନିମାନେ ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯେପରି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଏହା ପାଇଥିଲେ।
କୋସଲେଷୁ ଦ୍ଵିଜଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଦେଵଦତ୍ତେତି ଵିଶ୍ରୁତଃ । ଅନପତ୍ଯଶ୍ଚକାରେଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରାଯ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
କୋଶଳ ଦେଶରେ ଦେବଦତ୍ତ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ ଏବଂ ପୁଅ ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ତମସାତୀରମାସ୍ଥାଯ କୃତ୍ଵା ମଣ୍ଡପମୁତ୍ତମମ୍ । ଦ୍ଵିଜାନାହୂଯ ଵେଦଜ୍ଞାନ୍ସତ୍ରକର୍ମଵିଶାରଦାନ୍
ସେ ତମସା ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କଲେ ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
କୃତ୍ଵା ଵେଦୀଂ ଵିଧାନେନ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ଵିଭାଵସୂନ୍ । ପୁତ୍ରେଷ୍ଟିଂ ଵିଧିଵତ୍ତତ୍ର ଚକାର ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ସେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବେଦୀ ତିଆରି କଲେ, ଅଗ୍ନିକୁ ବିଧିବତ୍ ବସାଇଲେ ଏବଂ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ପାଇଁ ଯଥାବିଧି ଯଜ୍ଞ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣଂ କଲ୍ପଯାମାସ ସୁହୋତ୍ରଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । ଅଧ୍ଵର୍ଯୁଂ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଂ ଚ ହୋତାରଂ ଚ ବୃହସ୍ପତିମ୍
ସେ ସୁହୋତ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଭାବେ ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ହୋତା ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ପ୍ରସ୍ତୋତାରଂ ତଥା ପୈଲମୁଦ୍ଗାତାରଂ ଚ ଗୋଭିଲମ୍ । ସଭ୍ଯାନନ୍ଯାନ୍ମୁନୀନ୍କୃତ୍ଵା ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରଦଦୌ ଵସୁ
ପୈଳଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୋତା ଏବଂ ଗୋଭିଳଙ୍କୁ ଉଦ୍ଗାତା ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ, ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ସଭ୍ୟ କରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଧନ ଦେଲେ।
ଉଦ୍ଗାତା ସାମଗଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସପ୍ତସ୍ଵରସମନ୍ଵିତମ୍ । ରଥନ୍ତରମଗାଯତ୍ତୁ ସ୍ଵରିତେନ ସମନ୍ଵିତମ୍
ଉଦ୍ଗାତା, ସାମବେଦ ଗାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସପ୍ତ ସ୍ୱର ଯୁକ୍ତ ରଥାନ୍ତର ସାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ଠିକ୍ ସ୍ୱରରେ।
ତଦାଽସ୍ଯ ସ୍ଵରଭଙ୍ଗୋଽଭୂତ୍କୃତେ ଶ୍ଵାସେ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଦେଵଦତ୍ତଶ୍ଚୁକୋପାଶୁ ଗୋଭିଲଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ବାରମ୍ବାର ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା; ଦେବଦତ୍ତ ରାଗିଗଲେ ଏବଂ ସହସା ଗୋଭିଳଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମୂର୍ଖୋଽସି ମୁନିମୁଖ୍ଯାଦ୍ଯ ସ୍ଵରଭଙ୍ଗସ୍ତ୍ଵଯା କୃତଃ । କାମ୍ଯକର୍ମଣି ସଞ୍ଜାତେ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ଯଜତଶ୍ଚ ମେ
'ମୁଁ ଯେଉଁଠି ପୁଅ ପାଇଁ ଏହି କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି, ସେଠି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ ମୂର୍ଖ!'
ଗୋଭିଲସ୍ତୁ ତଦୋଵାଚ ଦେଵଦତ୍ତଂ ସୁକୋପିତଃ । ମୂର୍ଖସ୍ତେ ଭଵିତା ପୁତ୍ରଃ ଶଠଃ ଶବ୍ଦଵିଵର୍ଜିତଃ
ଗୋଭିଳ ତେଜରେ ଦେବଦତ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମର ପୁଅ ମୂର୍ଖ, ଚତୁର ଓ ଅବାକ୍ ହେବ।'
ସର୍ଵପ୍ରାଣିଶରୀରେ ତୁ ଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସଃ ସୁଦୁର୍ଗ୍ରହଃ । ନ ମେଽତ୍ର ଦୂଷଣଂ କିଂଚିତ୍ସ୍ଵରଭଙ୍ଗେ ମହାମତେ
'ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀରରେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର; ଏଠି ସ୍ୱର ଭାଙ୍ଗିବାରେ ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଗୋଭିଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଶାପାଦ୍ଭୀତୋ ଦେଵଦତ୍ତସ୍ତମୁଵାଚାତିଦୁଃଖିତଃ
ମହାତ୍ମା ଗୋଭିଳଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶାପରେ ଭୟଭିତ ଦେବଦତ୍ତ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।