କଥମେକତ୍ର ସଂସ୍ଥାନେ କାର୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ପରସ୍ପରଂ ମିଲିତ୍ଵା ହି ଵିଭିନ୍ନାଃ ଶତ୍ରଵଃ କିଲ
ସେମାନେ ଏକଠି ରହି, କିପରି ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି? ଯଦିଓ ସେମାନେ ଅଲଗା ଏବଂ ପରସ୍ପର ବିପକ୍ଷୀ, ତଥାପି ଶତ୍ରୁମାନେ ଏକଠି ହୋଇ କାମ କରିଥିବା ପରି ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଏକତ୍ରସ୍ଥାଃ କଥଂ କାର୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ତୀତି ଵଦସ୍ଵ ମେ । ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣୁ ପୁତ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଗୁଣାସ୍ତେ ଦୀପଵୃତ୍ତଯଃ
ସେମାନେ ଏକଠି ରହି କିପରି କାମ କରନ୍ତି, ମୋତେ କହ? ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ପୁତ୍ର, ଶୁଣ, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ଗୁଣମାନେ ଦୀପର ଉପାଦାନ ସମାନ।
ପ୍ରଦୀପଶ୍ଚ ଯଥା କାର୍ଯଂ ପ୍ରକରୋତ୍ଯର୍ଥଦର୍ଶନମ୍ । ଵର୍ତିସ୍ତୈଲଂ ଯଥାର୍ଚିଶ୍ଚ ଵିରୁଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକ ଦେଇ ଲୋକମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାହାର ବାତି, ତେଲ ଏବଂ ଆଗୁନି ପରସ୍ପର ବିପକ୍ଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକଠି ରହନ୍ତି।
ଵିରୁଦ୍ଧଂ ହି ତଥା ତୈଲମଗ୍ନିନା ସହ ସଙ୍ଗତମ୍ । ତୈଲଂ ଵର୍ତିଵିରୋଧ୍ଯେଵ ପାଵକୋଽପି ପରସ୍ପରମ୍
ଏହିପରି, ତେଲ ଆଗୁନି ସହ ବିପକ୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକଠି ହୁଏ, ବାତି ତେଲ ସହ ବିପକ୍ଷ, ଆଗୁନି ମଧ୍ୟ ବାତି ଓ ତେଲ ସହ ବିପକ୍ଷ।
ଏକତ୍ରସ୍ଥାଃ ପଦାର୍ଥାନାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନମ୍ । ନାରଦ ଉଵାଚ ଏଵଂ ପ୍ରକୃତିଜାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଗୁଣାଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତ
ଏହି ସମସ୍ତ ବିପକ୍ଷ ଉପାଦାନ ଏକଠି ରହି ଆଲୋକ ଦେଖାଏ। ନାରଦ କହିଲେ: ଏହିପରି ପ୍ରକୃତିଜ ଗୁଣମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର।
ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ କାରଣଂ ତେ ଵୈ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଯଥା ଶ୍ରୁତମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନାରଦେନାଥ ମମ ସର୍ଵଂ ସଵିସ୍ତରମ୍
ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ନାରଦ ମୋତେ ସବୁକିଛି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଗୁଣାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ସର୍ଵଂ କାର୍ଯଂ ଚୈଵ ଵିଭାଗଶଃ । ଆରାଧ୍ଯା ପରମା ଶକ୍ତିର୍ଯଯା ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍
ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାହାର ବିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ, ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି, ସେଇ ପରାଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ସଗୁଣା ନିର୍ଗୁଣା ଚୈଵ କାର୍ଯଭେଦେ ସଦୈଵ ହି । ଅକର୍ତା ପୁରୁଷଃ ପୂର୍ଣୋ ନିରୀହଃ ପରମୋଽଵ୍ଯଯଃ
ସେ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁହେଁ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହନ୍ତି; କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ। ପୁରୁଷ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ।
କରୋତ୍ଯେଷା ମହାମାଯା ଵିଶ୍ଵଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍ । ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରଃସୂର୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ ଶଚୀପତିଃ
ଏହି ମହାମାୟା ସଦ୍ ଓ ଅସଦ୍ ରୂପୀ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଶଚୀଙ୍କ ପତି।
ଅଶ୍ଵିନୌ ଵସଵସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା କୁବେରୋ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ଵହ୍ନିର୍ଵାଯୁସ୍ତଥା ପୂଷା ସେନାନୀଶ୍ଚ ଵିନାଯକଃ
ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ବସୁମାନେ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, କୁବେର, ଜଳର ଅଧିପତି, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ପୂଷା, ସେନାପତି ଓ ବିନାୟକ।
ସର୍ଵେ ଶକ୍ତିଯୁତାଃ ଶକ୍ତାଃ କର୍ତୁଂ କାର୍ଯାଣି ସ୍ଵାନି ଚ । ଅନ୍ଯଥା ତେଽପ୍ଯଶକ୍ତା ଵୈ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦିତୁମନୀଶ୍ଵରାଃ
ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ନିଜ ନିଜ କାମ କରିପାରନ୍ତି; ନହେଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶକ୍ତ ଏବଂ ଚଳିତ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ସା ଚୈଵ କାରଣଂ ରାଜନ୍ ଜଗତଃ ପରମେଶ୍ଵରୀ । ସମାରାଧଯ ତାଂ ଭୂପ କୁରୁ ଯଜ୍ଞଂ ଜନାଧିପ
ହେ ରାଜା, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଏହି ଜଗତର କାରଣ; ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କର, ହେ ନରପତି, ଯଜ୍ଞ କର।
ପୂଜନଂ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ତସ୍ଯା ଏଵ ଵିଧାନତଃ । ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ମହାକାଲୀ ତଥା ମହାସରସ୍ଵତୀ
ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କର ପୂଜା କର; ସେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମହାକାଳୀ ଏବଂ ମହାସରସ୍ୱତୀ।
ଈଶ୍ଵରୀ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସର୍ଵକାରଣକାରଣମ୍ । ସର୍ଵକାମାର୍ଥଦା ଶାନ୍ତା ସୁଖସେଵ୍ଯା ଦଯାନ୍ଵିତା
ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଇଶ୍ୱରୀ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ; ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଦେଇଥିବା, ଶାନ୍ତ, ସହଜରେ ସେବାଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ଦୟାମୟୀ।
ନାମୋଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେଣ ଵାଞ୍ଛିତାର୍ଥଫଲପ୍ରଦା । ଦେଵୈରାରାଧିତା ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରୈଃ
ତାଙ୍କର ନାମ କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ମିଳେ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ।
ମୋକ୍ଷକାମୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈସ୍ତାପସୈର୍ଵିଜିତାତ୍ମଭିଃ । ଅସ୍ପଷ୍ଟମପି ଯନ୍ନାମ ପ୍ରସଙ୍ଗେନାପି ଭାଷିତମ୍
ମୋକ୍ଷ ଆକାଂକ୍ଷୀ ନିୟମିତ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଥିବା ତପସ୍ବୀମାନେ ନାନା ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ନାମ ସ୍ପଷ୍ଟ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଉଁଠାରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
ଦଦାତି ଵାଞ୍ଛିତାନର୍ଥାନ୍ଦୁର୍ଲଭାନପି ସର୍ଵଥା । ଐ ଐ ଇତି ଭଯାର୍ତେନ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାଘ୍ରାଦିକଂ ଵନେ
ସେ ମାଆ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଆଶାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେଥିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦିଅନ୍ତି । ଜଙ୍ଗଲରେ ବାଘ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭୟଙ୍କର ପଶୁକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ଭୟରେ 'ଏଇ ଏଇ' ବୋଲି କହିଥାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ମାଆ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି ।
ବିନ୍ଦୁହୀନମପୀତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଵାଞ୍ଛିତଂ ପ୍ରଦଦାତି ଵୈ । ତତ୍ର ସତ୍ଯଵ୍ରତସ୍ଯୈଵ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ନୃପସତ୍ତମ
ଯଦି କେହି ଶବ୍ଦଟିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ମାଆ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଦିଅନ୍ତି । ଏଥିରେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉଦାହରଣ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଏଵ ଚାସ୍ମାକଂ ମୁନୀନାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ସମାଜେଷୁ ତସ୍ଯୋଦାହରଣଂ ବୁଧୈଃ
ଏହି ଘଟଣା ଆମେ ମନୋନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଋଷିମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସଭାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିଛୁ । ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି ।
କଥ୍ଯମାନଂ ମଯା ରାଜଞ୍ଛ୍ରୁତଂ ସର୍ଵଂ ସଵିସ୍ତରମ୍ । ଅନକ୍ଷରୋ ମହାମୂର୍ଖୋ ନାମ୍ନା ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଏହି କଥାଟିକୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେପରି ସବୁ ଖୁବ୍ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ତୁମକୁ କହିବି । ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ଅତି ଅନପଢ଼ ଏବଂ ମୂର୍ଖ ଥିଲେ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵାଽକ୍ଷରଂ କୋଲମୁଖାତ୍ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ତତଃ । ବିନ୍ଦୁହୀନଂ ପ୍ରସଂଗେନ ଜାତୋଽସୌ ଵିବୁଧୋତ୍ତମଃ
ସେ ଏହି ଶବ୍ଦଟିକୁ କୋଳ ଜନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ନିଜେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ । ଏଠାରେ ଏକ ଅଙ୍କ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ, ତଥାପି ତାହାର ଫଳରେ ସେ ବିଶିଷ୍ଟ ପଣ୍ଡିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ ।
ଐକାରୋଚ୍ଚାରଣାଦ୍ଦେଵୀ ତୁଷ୍ଟା ଭଗଵତୀ ତଦା । ଚକାର କଵିରାଜଂ ତଂ ଦଯାର୍ଦ୍ରା ପରମେଶ୍ଵରୀ
ସେ 'ଏଇ' ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ, ଏହାରେ ମାଆ ଖୁସି ହେଇଥିଲେ । ସେ ଦୟାରେ ଭରିଥିବା ପରମେଶ୍ୱରୀ ତାଙ୍କୁ କବିରାଜ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଦେଇଥିଲେ ।
ସତ୍ଯଵ୍ରତାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ କୋଽସୌ ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । କସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ କୀଦୃଶଶ୍ଚ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଏ? ସେ କେଉଁ ଦେଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ସେ କିପରି ଥିଲେ? ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ।
କଥଂ ତେନ ଶ୍ରୁତଃ ଶବ୍ଦଃ କଥମୁଚ୍ଚାରିତଃ ପୁନଃ । ସିଦ୍ଧିଶ୍ଚ କୀଦୃଶୀ ଜାତା ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ସେ କିପରି ଏହି ଶବ୍ଦଟିକୁ ଶୁଣିଥିଲେ ଏବଂ ପୁଣି କିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ? ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେଇ ସମୟରେ କିପରି ସିଦ୍ଧି ମିଳିଥିଲା?
କଥଂ ତୁଷ୍ଟା ଭଵାନୀ ସା ସର୍ଵଜ୍ଞା ସର୍ଵସଂସ୍ଥିତା । ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦସ୍ଵାଦ୍ଯ କଥାମେତାଂ ମନୋରମାମ୍
ସେ ସର୍ବଜ୍ଞା, ସର୍ବବ୍ୟାପି ଭବାନୀ କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇଥିଲେ? ଏହି ମନୋହର କଥାଟିକୁ ଆଜି ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ରାଜ୍ଞା ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ଉଵାଚ ପରମୋଦାରଂ ଵଚନଂ ରସଵଚ୍ଛୁଚି
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ରାଜାଙ୍କୁ ଅତି ଉତ୍ତମ, ରସଭରା ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ବାକ୍ୟ କହିଲେ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କଥାଂ ପୌରାଣିକୀଂ ଶୁଭାମ୍ । ଶ୍ରୁତା ମୁନିସମାଜେଷୁ ମଯା ପୂର୍ଵଂ କୁରୂଦ୍ଵହ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଯାହାକି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଭାରେ ଶୁଣିଥିଲି, ହେ କୁରୁବଂଶୀ ।
ଏକଦାଽହଂ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁର୍ଵଂସ୍ତୀର୍ଥାଟନଂ ଶୁଚି । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଂ ପାଵନଂ ମୁନିସେଵିତମ୍
ଏକଥର ମୁଁ, ହେ କୁରୁମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ପବିତ୍ର ଓ ଋଷିମାନେ ପୂଜିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲି ।
ପ୍ରଣମ୍ଯାହଂ ମୁନୀନ୍ସର୍ଵାନ୍ ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ଵରାଶ୍ରମେ । ଵିଧିପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ଯତ୍ରାସଞ୍ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ମହାଵ୍ରତାଃ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲି । ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ମହାନ୍ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ରହୁଥିଲେ ।
କଥାପ୍ରସଂଗ ଏଵାସୀତ୍ତତ୍ର ଵିପ୍ରସମାଗମେ । ଜମଦଗ୍ନିସ୍ତୁ ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନୀନେଵଂ ସମାସ୍ଥିତଃ
ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ତାହାପରେ ଜମଦଗ୍ନି ମୁନିମାନଙ୍କୁ ବସିବା ପରେ ପଚାରିଲେ ।