ଯଦେତତ୍କର୍ଷକାଣାଂ ଵୈ ତଦେଵାତୀଵ ଦୁର୍ଦିନମ୍ । ବୀଜୋପସ୍କରଯୁକ୍ତାନାଂ ସୁଖଦଂ ପ୍ରଭଵତ୍ଯୁତ
ଯେଉଁ ଦିନ କୃଷକମାନେ ପାଇଁ ବହୁତ ଖରାପ, ସେଇ ଦିନ ବିଜ ଓ ଉପକରଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଖୁସି ଆଣେ।
ଅପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଗୃହାଣାଂ ଚ ଦୁର୍ଭଗାନାଂ ଵିଶେଷତଃ । ତୃଣକାଷ୍ଠଗୃହୀତାନାଂ ଦୁଃଖଦଂ ଗୃହମେଧିନାମ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଘର ଭଲ ଢାକା ନୁହେଁ, ଦୁଃଖୀ ଓ ତିନି କାଠର ଝୋପଡ଼ିରେ ରହୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦୁଃଖ ଆଣେ।
ପ୍ରୋଷିତଭର୍ତୃକାଣାଂ ଵୈ ମୋହଦଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯପି । ସ୍ଵଭାଵସ୍ଥା ଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ଵିପରୀତା ଵିଭାନ୍ତି ଵୈ
ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଭ୍ରମ ଆଣେ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଥିଲେ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଲକ୍ଷଣାନି ପୁନସ୍ତେଷାଂ ଶୃଣୁ ପୁତ୍ର ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ଲଘୁପ୍ରକାଶକଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ନିର୍ମଲଂ ଵିଶଦଂ ସଦା
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କୁହେଉଛି, ଶୁଣ; ସତ୍ତ୍ୱ ସବୁବେଳେ ହଳକା, ଆଲୋକମୟ, ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ।
ଯଦାଙ୍ଗାନି ଲଘୂନ୍ଯେଵ ନେତ୍ରାଦୀନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ନିର୍ମଲଂ ଚ ତଥା ଚେତୋ ଗୃହ୍ଣାତି ଵିଷଯାନ୍ନ ତାନ୍
ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହଳକା ହୁଏ, ମନ ପବିତ୍ର ଓ ସେଇ ବିଷୟକୁ ଧରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ—
ତଦା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଶରୀରେ ଵୈ ମନ୍ତଵ୍ଯଞ୍ଚ ସମୁତ୍କଟମ୍ । ଜୃମ୍ଭାଂ ସ୍ତମ୍ଭଂ ଚ ତନ୍ଦ୍ରାଂ ଚ ଚଲଞ୍ଚୈଵ ରଜଃ ପୁନଃ
—ସେତେବେଳେ ଦେହରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ରହିଛି ବୋଲି ବୁଝିବା; କିନ୍ତୁ ଜମ୍ଭା, ଗାଢ଼ ହେବା, ଉଠୁଆ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ହେଉଛି ରଜ।
ଯଦା ତଦୁତ୍କଟଂ ଜାତଂ ଦେହେ ଯସ୍ଯ ଚ କସ୍ଯଚିତ୍ । କଲିଂ ମୃଗଯତେ କର୍ତୁଂ ଗନ୍ତୁଂ ଗ୍ରାମାନ୍ତରଂ ତଥା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ରଜ ଦେହରେ ବେଶି ହୁଏ, ସେଠାରେ ବିବାଦ ଚାହେଁ, କାମ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଅନ୍ୟ ଗାଁକୁ ଯିବା ଇଚ୍ଛା କରେ।
ଚଲଚିତ୍ତସ୍ଯ ସୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଵାଦେ ଚୋଦ୍ଯତସ୍ତଥା । ଗୁରୁମାଵରଣଂ କାମଂ ତମୋ ଭଵତି ତଦ୍ଯଦା
ଏଭଳି ଅସ୍ଥିର ମନ ଥିବା ଲୋକ ବହୁତ ବିବାଦକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥାଏ; ଗୁରୁଙ୍କ ଅବରୋଧ କିମ୍ବା କାମ ହେଲେ, ସେଠାରେ ତମ ରହିଥାଏ।
ତଦାଙ୍ଗାନି ଗୁରୂଣ୍ଯାଶୁ ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯାଵୃତାନି ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନଃ ଶୂନ୍ଯଂ ନିଦ୍ରାଂ ନୈଵାଭିଵାଞ୍ଛତି
ତେବେ ଶରୀର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭାରୀ ଏବଂ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ନିଦ୍ରା ଆସିବାକୁ ମନ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ଗୁଣାନାଂ ଲକ୍ଷଣାନ୍ଯେଵଂ ଵିଜ୍ଞେଯାନୀହ ନାରଦ । ନାରଦ ଉଵାଚ ଵିଭିନ୍ନଲକ୍ଷଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପିତାମହ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ
ନାରଦ, ଏହିପରି ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ନାରଦ କହିଲେ: ପିତାମହ, ତିନିଟି ଗୁଣର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
କଥମେକତ୍ର ସଂସ୍ଥାନେ କାର୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ପରସ୍ପରଂ ମିଲିତ୍ଵା ହି ଵିଭିନ୍ନାଃ ଶତ୍ରଵଃ କିଲ
ସେମାନେ ଏକଠି ରହି, କିପରି ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି? ଯଦିଓ ସେମାନେ ଅଲଗା ଏବଂ ପରସ୍ପର ବିପକ୍ଷୀ, ତଥାପି ଶତ୍ରୁମାନେ ଏକଠି ହୋଇ କାମ କରିଥିବା ପରି ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଏକତ୍ରସ୍ଥାଃ କଥଂ କାର୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ତୀତି ଵଦସ୍ଵ ମେ । ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣୁ ପୁତ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଗୁଣାସ୍ତେ ଦୀପଵୃତ୍ତଯଃ
ସେମାନେ ଏକଠି ରହି କିପରି କାମ କରନ୍ତି, ମୋତେ କହ? ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ପୁତ୍ର, ଶୁଣ, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ଗୁଣମାନେ ଦୀପର ଉପାଦାନ ସମାନ।
ପ୍ରଦୀପଶ୍ଚ ଯଥା କାର୍ଯଂ ପ୍ରକରୋତ୍ଯର୍ଥଦର୍ଶନମ୍ । ଵର୍ତିସ୍ତୈଲଂ ଯଥାର୍ଚିଶ୍ଚ ଵିରୁଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକ ଦେଇ ଲୋକମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାହାର ବାତି, ତେଲ ଏବଂ ଆଗୁନି ପରସ୍ପର ବିପକ୍ଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକଠି ରହନ୍ତି।
ଵିରୁଦ୍ଧଂ ହି ତଥା ତୈଲମଗ୍ନିନା ସହ ସଙ୍ଗତମ୍ । ତୈଲଂ ଵର୍ତିଵିରୋଧ୍ଯେଵ ପାଵକୋଽପି ପରସ୍ପରମ୍
ଏହିପରି, ତେଲ ଆଗୁନି ସହ ବିପକ୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକଠି ହୁଏ, ବାତି ତେଲ ସହ ବିପକ୍ଷ, ଆଗୁନି ମଧ୍ୟ ବାତି ଓ ତେଲ ସହ ବିପକ୍ଷ।
ଏକତ୍ରସ୍ଥାଃ ପଦାର୍ଥାନାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନମ୍ । ନାରଦ ଉଵାଚ ଏଵଂ ପ୍ରକୃତିଜାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଗୁଣାଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତ
ଏହି ସମସ୍ତ ବିପକ୍ଷ ଉପାଦାନ ଏକଠି ରହି ଆଲୋକ ଦେଖାଏ। ନାରଦ କହିଲେ: ଏହିପରି ପ୍ରକୃତିଜ ଗୁଣମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର।
ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ କାରଣଂ ତେ ଵୈ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଯଥା ଶ୍ରୁତମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନାରଦେନାଥ ମମ ସର୍ଵଂ ସଵିସ୍ତରମ୍
ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ନାରଦ ମୋତେ ସବୁକିଛି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଗୁଣାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ସର୍ଵଂ କାର୍ଯଂ ଚୈଵ ଵିଭାଗଶଃ । ଆରାଧ୍ଯା ପରମା ଶକ୍ତିର୍ଯଯା ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍
ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାହାର ବିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ, ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି, ସେଇ ପରାଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ସଗୁଣା ନିର୍ଗୁଣା ଚୈଵ କାର୍ଯଭେଦେ ସଦୈଵ ହି । ଅକର୍ତା ପୁରୁଷଃ ପୂର୍ଣୋ ନିରୀହଃ ପରମୋଽଵ୍ଯଯଃ
ସେ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁହେଁ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହନ୍ତି; କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ। ପୁରୁଷ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ।
କରୋତ୍ଯେଷା ମହାମାଯା ଵିଶ୍ଵଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍ । ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରଃସୂର୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ ଶଚୀପତିଃ
ଏହି ମହାମାୟା ସଦ୍ ଓ ଅସଦ୍ ରୂପୀ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଶଚୀଙ୍କ ପତି।
ଅଶ୍ଵିନୌ ଵସଵସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା କୁବେରୋ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ଵହ୍ନିର୍ଵାଯୁସ୍ତଥା ପୂଷା ସେନାନୀଶ୍ଚ ଵିନାଯକଃ
ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ବସୁମାନେ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, କୁବେର, ଜଳର ଅଧିପତି, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ପୂଷା, ସେନାପତି ଓ ବିନାୟକ।
ସର୍ଵେ ଶକ୍ତିଯୁତାଃ ଶକ୍ତାଃ କର୍ତୁଂ କାର୍ଯାଣି ସ୍ଵାନି ଚ । ଅନ୍ଯଥା ତେଽପ୍ଯଶକ୍ତା ଵୈ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦିତୁମନୀଶ୍ଵରାଃ
ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ନିଜ ନିଜ କାମ କରିପାରନ୍ତି; ନହେଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶକ୍ତ ଏବଂ ଚଳିତ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ସା ଚୈଵ କାରଣଂ ରାଜନ୍ ଜଗତଃ ପରମେଶ୍ଵରୀ । ସମାରାଧଯ ତାଂ ଭୂପ କୁରୁ ଯଜ୍ଞଂ ଜନାଧିପ
ହେ ରାଜା, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଏହି ଜଗତର କାରଣ; ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କର, ହେ ନରପତି, ଯଜ୍ଞ କର।
ପୂଜନଂ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ତସ୍ଯା ଏଵ ଵିଧାନତଃ । ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ମହାକାଲୀ ତଥା ମହାସରସ୍ଵତୀ
ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କର ପୂଜା କର; ସେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମହାକାଳୀ ଏବଂ ମହାସରସ୍ୱତୀ।
ଈଶ୍ଵରୀ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସର୍ଵକାରଣକାରଣମ୍ । ସର୍ଵକାମାର୍ଥଦା ଶାନ୍ତା ସୁଖସେଵ୍ଯା ଦଯାନ୍ଵିତା
ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଇଶ୍ୱରୀ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ; ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଦେଇଥିବା, ଶାନ୍ତ, ସହଜରେ ସେବାଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ଦୟାମୟୀ।
ନାମୋଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେଣ ଵାଞ୍ଛିତାର୍ଥଫଲପ୍ରଦା । ଦେଵୈରାରାଧିତା ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରୈଃ
ତାଙ୍କର ନାମ କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ମିଳେ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ।
ମୋକ୍ଷକାମୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈସ୍ତାପସୈର୍ଵିଜିତାତ୍ମଭିଃ । ଅସ୍ପଷ୍ଟମପି ଯନ୍ନାମ ପ୍ରସଙ୍ଗେନାପି ଭାଷିତମ୍
ମୋକ୍ଷ ଆକାଂକ୍ଷୀ ନିୟମିତ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଥିବା ତପସ୍ବୀମାନେ ନାନା ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ନାମ ସ୍ପଷ୍ଟ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଉଁଠାରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
ଦଦାତି ଵାଞ୍ଛିତାନର୍ଥାନ୍ଦୁର୍ଲଭାନପି ସର୍ଵଥା । ଐ ଐ ଇତି ଭଯାର୍ତେନ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାଘ୍ରାଦିକଂ ଵନେ
ସେ ମାଆ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଆଶାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେଥିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦିଅନ୍ତି । ଜଙ୍ଗଲରେ ବାଘ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭୟଙ୍କର ପଶୁକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ଭୟରେ 'ଏଇ ଏଇ' ବୋଲି କହିଥାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ମାଆ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି ।
ବିନ୍ଦୁହୀନମପୀତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଵାଞ୍ଛିତଂ ପ୍ରଦଦାତି ଵୈ । ତତ୍ର ସତ୍ଯଵ୍ରତସ୍ଯୈଵ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ନୃପସତ୍ତମ
ଯଦି କେହି ଶବ୍ଦଟିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ମାଆ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଦିଅନ୍ତି । ଏଥିରେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉଦାହରଣ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଏଵ ଚାସ୍ମାକଂ ମୁନୀନାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ସମାଜେଷୁ ତସ୍ଯୋଦାହରଣଂ ବୁଧୈଃ
ଏହି ଘଟଣା ଆମେ ମନୋନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଋଷିମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସଭାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିଛୁ । ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି ।
କଥ୍ଯମାନଂ ମଯା ରାଜଞ୍ଛ୍ରୁତଂ ସର୍ଵଂ ସଵିସ୍ତରମ୍ । ଅନକ୍ଷରୋ ମହାମୂର୍ଖୋ ନାମ୍ନା ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଏହି କଥାଟିକୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେପରି ସବୁ ଖୁବ୍ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ତୁମକୁ କହିବି । ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ଅତି ଅନପଢ଼ ଏବଂ ମୂର୍ଖ ଥିଲେ ।