ମାତାପିତ୍ରୋସ୍ତଥା ସୈଵ ବନ୍ଧୁଵର୍ଗସ୍ଯ ପ୍ରୀତିଦା । ଦୁଃଖଂ ମୋହଂ ସପତ୍ନୀଷୁ ଜନଯତ୍ଯପି ସୈଵ ହି
ସେଇ ଝିଅ ମାଆ, ବାପା ଓ ପରିବାରରେ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ; କିନ୍ତୁ ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ।
ଏଵଂ ସତ୍ତ୍ଵେନ ତେନୈଵ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମାପାଦିତେନ ଚ । ରଜସସ୍ତମସଶ୍ଚୈଵ ଜନିତା ଵୃତ୍ତିରନ୍ଯଥା
ଏଭଳି ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଜନ୍ମରୁ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଆସିଥାଏ, ତାହା ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ର ଉପଜାଏ।
ରଜସା ସ୍ତ୍ରୀକୃତେନୈଵ ତମସା ଚ ତଥା ପୁନଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ସମାଯୋଗାଦନ୍ଯଥା ପ୍ରତିଭାତି ଵୈ
ରଜ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତ୍ରୀ ହେବା ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇଁ ମିଶିଲେ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି ଦେଖାଯାଏ।
ଅଵସ୍ଥାନାତ୍ସ୍ଵଭାଵେଷୁ ନ ଵୈ ଜାତ୍ଯନ୍ତରାଣି ଚ । ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଵିପରୀତାନି ଯୋଗାନ୍ନାରଦ କୁତ୍ରଚିତ୍
ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜାତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ନାରଦ; କେବଳ ବିପରୀତ ମିଶ୍ରଣରେ କେତେକ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା ରୂପଵତୀ ନାରୀ ଯୌଵନେନ ଵିଭୂଷିତା । ଲଜ୍ଜାମାଧୁର୍ଯଯୁକ୍ତା ଚ ତଥା ଵିନଯସଂଯୁତା
ଯେପରି ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ ଯୁବତୀ ଲଜ୍ଜା, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଶୋଭିତ—
କାମଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିଜ୍ଞା ଚ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଽପି ସମ୍ମତା । ଭର୍ତୁଃପ୍ରୀତିକରୀ ଭୂତ୍ଵା ସପତ୍ନୀନାଂ ଚ ଦୁଃଖଦା
—ଯିଏ କାମଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣେ, ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମନ୍ୟ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ସହପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି—
ମୋହଦୁଃଖସ୍ଵଭାଵସ୍ଥା ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଜନୈଃ । ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିକୁର୍ଵାଣମନ୍ଯଭାଵଂ ଵିଭାତି ଵୈ
ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଭ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ଲୋକେ ତାକୁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଥିବା କୁହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ତ୍ୱ ରୂପାନ୍ତର ହେଲେ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଚୋରୈରୁପଦ୍ରୁତାନାଂ ହି ସାଧୂନାଂ ସୁଖଦା ଭଵେତ୍ । ଦୁଃଖା ମୂଢା ଚ ଦସ୍ଯୂନାଂ ସୈଵ ସେନା ତଥାଗୁଣା
ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ସେଇ ସେନା ସୁଖ ଦେଉଛି; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଚୋରମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସେନା ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମ ଆଣେ, ଏହିପରି ଏହାର ଗୁଣ।
ଵିପରୀତପ୍ରତୀତିଂ ଵୈ ଵର୍ଜଯନ୍ତି ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଯଥା ଚ ଦୁର୍ଦିନଂ ଜାତଂ ମହାମେଘଘନାଵୃତମ୍
ସ୍ୱଭାବରୁ ସେମାନେ ବିପରୀତ ଧାରଣାକୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଘନ ମେଘରେ ଢାକା ବେଳେ ଖରାପ ଦିନ ଆସେ।
ଵିଦ୍ଯୁତ୍ସ୍ତନିତସଂଯୁକ୍ତଂ ତିମିରେଣାଵଗୁଣ୍ଠିତମ୍ । ସିଂଚଦ୍ଭୂମିଂ ପ୍ରଵର୍ଷଦ୍ଵୈ ତମୋରୂପମୁଦାହୃତମ୍
ବିଜୁଳି ଓ ଗର୍ଜନ ସହିତ, ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକା, ଭୂମିକୁ ବର୍ଷାରେ ଭିଜାଉଥିବା—ଏହାକୁ ତମ ରୂପ କୁହାଯାଏ।
ଯଦେତତ୍କର୍ଷକାଣାଂ ଵୈ ତଦେଵାତୀଵ ଦୁର୍ଦିନମ୍ । ବୀଜୋପସ୍କରଯୁକ୍ତାନାଂ ସୁଖଦଂ ପ୍ରଭଵତ୍ଯୁତ
ଯେଉଁ ଦିନ କୃଷକମାନେ ପାଇଁ ବହୁତ ଖରାପ, ସେଇ ଦିନ ବିଜ ଓ ଉପକରଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଖୁସି ଆଣେ।
ଅପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଗୃହାଣାଂ ଚ ଦୁର୍ଭଗାନାଂ ଵିଶେଷତଃ । ତୃଣକାଷ୍ଠଗୃହୀତାନାଂ ଦୁଃଖଦଂ ଗୃହମେଧିନାମ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଘର ଭଲ ଢାକା ନୁହେଁ, ଦୁଃଖୀ ଓ ତିନି କାଠର ଝୋପଡ଼ିରେ ରହୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦୁଃଖ ଆଣେ।
ପ୍ରୋଷିତଭର୍ତୃକାଣାଂ ଵୈ ମୋହଦଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯପି । ସ୍ଵଭାଵସ୍ଥା ଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ଵିପରୀତା ଵିଭାନ୍ତି ଵୈ
ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଭ୍ରମ ଆଣେ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଥିଲେ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଲକ୍ଷଣାନି ପୁନସ୍ତେଷାଂ ଶୃଣୁ ପୁତ୍ର ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ଲଘୁପ୍ରକାଶକଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ନିର୍ମଲଂ ଵିଶଦଂ ସଦା
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କୁହେଉଛି, ଶୁଣ; ସତ୍ତ୍ୱ ସବୁବେଳେ ହଳକା, ଆଲୋକମୟ, ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ।
ଯଦାଙ୍ଗାନି ଲଘୂନ୍ଯେଵ ନେତ୍ରାଦୀନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ନିର୍ମଲଂ ଚ ତଥା ଚେତୋ ଗୃହ୍ଣାତି ଵିଷଯାନ୍ନ ତାନ୍
ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହଳକା ହୁଏ, ମନ ପବିତ୍ର ଓ ସେଇ ବିଷୟକୁ ଧରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ—
ତଦା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଶରୀରେ ଵୈ ମନ୍ତଵ୍ଯଞ୍ଚ ସମୁତ୍କଟମ୍ । ଜୃମ୍ଭାଂ ସ୍ତମ୍ଭଂ ଚ ତନ୍ଦ୍ରାଂ ଚ ଚଲଞ୍ଚୈଵ ରଜଃ ପୁନଃ
—ସେତେବେଳେ ଦେହରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ରହିଛି ବୋଲି ବୁଝିବା; କିନ୍ତୁ ଜମ୍ଭା, ଗାଢ଼ ହେବା, ଉଠୁଆ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ହେଉଛି ରଜ।
ଯଦା ତଦୁତ୍କଟଂ ଜାତଂ ଦେହେ ଯସ୍ଯ ଚ କସ୍ଯଚିତ୍ । କଲିଂ ମୃଗଯତେ କର୍ତୁଂ ଗନ୍ତୁଂ ଗ୍ରାମାନ୍ତରଂ ତଥା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ରଜ ଦେହରେ ବେଶି ହୁଏ, ସେଠାରେ ବିବାଦ ଚାହେଁ, କାମ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଅନ୍ୟ ଗାଁକୁ ଯିବା ଇଚ୍ଛା କରେ।
ଚଲଚିତ୍ତସ୍ଯ ସୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଵାଦେ ଚୋଦ୍ଯତସ୍ତଥା । ଗୁରୁମାଵରଣଂ କାମଂ ତମୋ ଭଵତି ତଦ୍ଯଦା
ଏଭଳି ଅସ୍ଥିର ମନ ଥିବା ଲୋକ ବହୁତ ବିବାଦକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥାଏ; ଗୁରୁଙ୍କ ଅବରୋଧ କିମ୍ବା କାମ ହେଲେ, ସେଠାରେ ତମ ରହିଥାଏ।
ତଦାଙ୍ଗାନି ଗୁରୂଣ୍ଯାଶୁ ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯାଵୃତାନି ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନଃ ଶୂନ୍ଯଂ ନିଦ୍ରାଂ ନୈଵାଭିଵାଞ୍ଛତି
ତେବେ ଶରୀର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭାରୀ ଏବଂ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ନିଦ୍ରା ଆସିବାକୁ ମନ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ଗୁଣାନାଂ ଲକ୍ଷଣାନ୍ଯେଵଂ ଵିଜ୍ଞେଯାନୀହ ନାରଦ । ନାରଦ ଉଵାଚ ଵିଭିନ୍ନଲକ୍ଷଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପିତାମହ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ
ନାରଦ, ଏହିପରି ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ନାରଦ କହିଲେ: ପିତାମହ, ତିନିଟି ଗୁଣର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
କଥମେକତ୍ର ସଂସ୍ଥାନେ କାର୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ପରସ୍ପରଂ ମିଲିତ୍ଵା ହି ଵିଭିନ୍ନାଃ ଶତ୍ରଵଃ କିଲ
ସେମାନେ ଏକଠି ରହି, କିପରି ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି? ଯଦିଓ ସେମାନେ ଅଲଗା ଏବଂ ପରସ୍ପର ବିପକ୍ଷୀ, ତଥାପି ଶତ୍ରୁମାନେ ଏକଠି ହୋଇ କାମ କରିଥିବା ପରି ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଏକତ୍ରସ୍ଥାଃ କଥଂ କାର୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ତୀତି ଵଦସ୍ଵ ମେ । ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣୁ ପୁତ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଗୁଣାସ୍ତେ ଦୀପଵୃତ୍ତଯଃ
ସେମାନେ ଏକଠି ରହି କିପରି କାମ କରନ୍ତି, ମୋତେ କହ? ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ପୁତ୍ର, ଶୁଣ, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ଗୁଣମାନେ ଦୀପର ଉପାଦାନ ସମାନ।
ପ୍ରଦୀପଶ୍ଚ ଯଥା କାର୍ଯଂ ପ୍ରକରୋତ୍ଯର୍ଥଦର୍ଶନମ୍ । ଵର୍ତିସ୍ତୈଲଂ ଯଥାର୍ଚିଶ୍ଚ ଵିରୁଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକ ଦେଇ ଲୋକମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାହାର ବାତି, ତେଲ ଏବଂ ଆଗୁନି ପରସ୍ପର ବିପକ୍ଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକଠି ରହନ୍ତି।
ଵିରୁଦ୍ଧଂ ହି ତଥା ତୈଲମଗ୍ନିନା ସହ ସଙ୍ଗତମ୍ । ତୈଲଂ ଵର୍ତିଵିରୋଧ୍ଯେଵ ପାଵକୋଽପି ପରସ୍ପରମ୍
ଏହିପରି, ତେଲ ଆଗୁନି ସହ ବିପକ୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକଠି ହୁଏ, ବାତି ତେଲ ସହ ବିପକ୍ଷ, ଆଗୁନି ମଧ୍ୟ ବାତି ଓ ତେଲ ସହ ବିପକ୍ଷ।
ଏକତ୍ରସ୍ଥାଃ ପଦାର୍ଥାନାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନମ୍ । ନାରଦ ଉଵାଚ ଏଵଂ ପ୍ରକୃତିଜାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଗୁଣାଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତ
ଏହି ସମସ୍ତ ବିପକ୍ଷ ଉପାଦାନ ଏକଠି ରହି ଆଲୋକ ଦେଖାଏ। ନାରଦ କହିଲେ: ଏହିପରି ପ୍ରକୃତିଜ ଗୁଣମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର।
ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ କାରଣଂ ତେ ଵୈ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଯଥା ଶ୍ରୁତମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନାରଦେନାଥ ମମ ସର୍ଵଂ ସଵିସ୍ତରମ୍
ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ନାରଦ ମୋତେ ସବୁକିଛି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଗୁଣାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ସର୍ଵଂ କାର୍ଯଂ ଚୈଵ ଵିଭାଗଶଃ । ଆରାଧ୍ଯା ପରମା ଶକ୍ତିର୍ଯଯା ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍
ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାହାର ବିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ, ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି, ସେଇ ପରାଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ସଗୁଣା ନିର୍ଗୁଣା ଚୈଵ କାର୍ଯଭେଦେ ସଦୈଵ ହି । ଅକର୍ତା ପୁରୁଷଃ ପୂର୍ଣୋ ନିରୀହଃ ପରମୋଽଵ୍ଯଯଃ
ସେ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁହେଁ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହନ୍ତି; କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ। ପୁରୁଷ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ।
କରୋତ୍ଯେଷା ମହାମାଯା ଵିଶ୍ଵଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍ । ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରଃସୂର୍ଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ ଶଚୀପତିଃ
ଏହି ମହାମାୟା ସଦ୍ ଓ ଅସଦ୍ ରୂପୀ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଶଚୀଙ୍କ ପତି।
ଅଶ୍ଵିନୌ ଵସଵସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା କୁବେରୋ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ଵହ୍ନିର୍ଵାଯୁସ୍ତଥା ପୂଷା ସେନାନୀଶ୍ଚ ଵିନାଯକଃ
ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ବସୁମାନେ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, କୁବେର, ଜଳର ଅଧିପତି, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ପୂଷା, ସେନାପତି ଓ ବିନାୟକ।