ବୁଦ୍ଧିସ୍ଥାସ୍ତେ ଗୁଣାଃ କାମାନ୍ବୋଧଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ । ଦେଵଦତ୍ତଵିଷ୍ଣୁମିତ୍ରଯଜ୍ଞଦତ୍ତାଦଯୋ ଯଥା
ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧିରେ ବସି, ଇଚ୍ଛାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଦେବଦତ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁମିତ୍ର, ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।
ଯଥା ସ୍ତ୍ରୀପୁରୁଷଶ୍ଚୈଵ ମିଥୁନୌ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ତଥା ଗୁଣାଃ ସମାଯାନ୍ତି ଯୁଗ୍ମଭାଵଂ ପରସ୍ପରମ୍
ଯେପରି ଜଣେ ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଏକଠି ଦମ୍ପତି ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପର ସହିତ ଯୁଗଳ ଭାବରେ ଏକଠି ହୁଅନ୍ତି।
ରଜସୋ ମିଥୁନେ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ମିଥୁନେ ରଜଃ । ଉଭେ ତେ ସତ୍ତ୍ଵରଜସୀ ତମସୋ ମିଥୁନେ ଵିଦୁଃ
ରଜର ସଂଯୋଗରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଥାଏ, ସତ୍ତ୍ୱର ସଂଯୋଗରେ ରଜ ଥାଏ; ତମର ସଂଯୋଗରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ଦୁହିଁ ଥାଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯେତତ୍କଥିତଂ ପିତ୍ରା ଗୁଣରୂପମନୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵାପ୍ଯେତତ୍ସ ଏଵାହଂ ତତୋଽପୃଚ୍ଛଂ ପିତାମହମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି ମୋର ପିତା ମୋତେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣର ସ୍ୱଭାବ କଥା କହିଥିଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣି ମୁଁ ପିତାମହଙ୍କୁ ପଚାରିଲି।
ଗୁଣାନାଂ ଗୁଣପରିଜ୍ଞାନଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଗୁଣାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ତାତ ଭଵତା କଥିତଂ କିଲ । ନ ତୃପ୍ତୋଽସ୍ମି ପିବନ୍ମିଷ୍ଟଂ ତ୍ଵନ୍ମୁଖାତ୍ପ୍ରଚ୍ଯୁତଂ ରସମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ପିତା, ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କହିଛନ୍ତି; ତଥାପି ମୁଁ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଝରୁଥିବା ରସକୁ ପିଇ ପିଇ ମୋ ମନ ଆହୁରି ଚାହେ।
ଗୁଣାନାଂ ତୁ ପରିଜ୍ଞାନଂ ଯଥାଵଦନୁଵର୍ଣଯ । ଯେନାହଂ ପରମାଂ ଶାନ୍ତିମଧିଗଚ୍ଛାମି ଚେତସି
ଦୟାକରି ଗୁଣମାନଙ୍କର ସଠିକ୍ ପରିଚୟ ଏଭଳି ଭାବରେ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୋ ମନରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ପୁତ୍ରେଣ ନାରଦେନ ମହାତ୍ମନା । ଉଵାଚ ଚ ଜଗତ୍କର୍ତା ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭଵଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପଚାରାଯିବା ପରେ, ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଯିଏ ରଜ ଗୁଣରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ କହିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଗୁଣାନାଂ ପରିଵର୍ଣନମ୍ । ସମ୍ଯଙ୍ ନାହଂ ଵିଜାନାମି ଯଥାମତି ଵଦାମି ତେ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୋତେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ କହିବି; ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଣାନାହିଁ, ଯେତେ ଦୂର ମୋ ବୁଝିବା, ସେପରି କହୁଛି।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ତୁ କେଵଲଂ ନୈଵ କୁତ୍ରାପି ପରିଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ମିଶ୍ରୀଭାଵାତ୍ତୁ ତେଷାଂ ଵୈ ମିଶ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରତିଭାତି ଵୈ
କେବେ କେବେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ କୌଣସିଠି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ମିଶ୍ର ଭାବ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ମାନେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା କାଚିଦ୍ଵରା ନାରୀ ସର୍ଵଭୂଷଣଭୂଷିତା । ହାଵଭାଵଯୁତା କାମଂ ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରୀତିକରୀ ଭଵେତ୍
ଯେପରି ଏକ ଉତ୍ତମ ନାରୀ ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ଭାବ ଓ ଭଙ୍ଗୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।
ମାତାପିତ୍ରୋସ୍ତଥା ସୈଵ ବନ୍ଧୁଵର୍ଗସ୍ଯ ପ୍ରୀତିଦା । ଦୁଃଖଂ ମୋହଂ ସପତ୍ନୀଷୁ ଜନଯତ୍ଯପି ସୈଵ ହି
ସେଇ ଝିଅ ମାଆ, ବାପା ଓ ପରିବାରରେ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ; କିନ୍ତୁ ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ।
ଏଵଂ ସତ୍ତ୍ଵେନ ତେନୈଵ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମାପାଦିତେନ ଚ । ରଜସସ୍ତମସଶ୍ଚୈଵ ଜନିତା ଵୃତ୍ତିରନ୍ଯଥା
ଏଭଳି ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଜନ୍ମରୁ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଆସିଥାଏ, ତାହା ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ର ଉପଜାଏ।
ରଜସା ସ୍ତ୍ରୀକୃତେନୈଵ ତମସା ଚ ତଥା ପୁନଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ସମାଯୋଗାଦନ୍ଯଥା ପ୍ରତିଭାତି ଵୈ
ରଜ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତ୍ରୀ ହେବା ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇଁ ମିଶିଲେ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି ଦେଖାଯାଏ।
ଅଵସ୍ଥାନାତ୍ସ୍ଵଭାଵେଷୁ ନ ଵୈ ଜାତ୍ଯନ୍ତରାଣି ଚ । ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଵିପରୀତାନି ଯୋଗାନ୍ନାରଦ କୁତ୍ରଚିତ୍
ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜାତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ନାରଦ; କେବଳ ବିପରୀତ ମିଶ୍ରଣରେ କେତେକ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା ରୂପଵତୀ ନାରୀ ଯୌଵନେନ ଵିଭୂଷିତା । ଲଜ୍ଜାମାଧୁର୍ଯଯୁକ୍ତା ଚ ତଥା ଵିନଯସଂଯୁତା
ଯେପରି ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ ଯୁବତୀ ଲଜ୍ଜା, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଶୋଭିତ—
କାମଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିଜ୍ଞା ଚ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଽପି ସମ୍ମତା । ଭର୍ତୁଃପ୍ରୀତିକରୀ ଭୂତ୍ଵା ସପତ୍ନୀନାଂ ଚ ଦୁଃଖଦା
—ଯିଏ କାମଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣେ, ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମନ୍ୟ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ସହପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି—
ମୋହଦୁଃଖସ୍ଵଭାଵସ୍ଥା ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଜନୈଃ । ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିକୁର୍ଵାଣମନ୍ଯଭାଵଂ ଵିଭାତି ଵୈ
ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଭ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ଲୋକେ ତାକୁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଥିବା କୁହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ତ୍ୱ ରୂପାନ୍ତର ହେଲେ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଚୋରୈରୁପଦ୍ରୁତାନାଂ ହି ସାଧୂନାଂ ସୁଖଦା ଭଵେତ୍ । ଦୁଃଖା ମୂଢା ଚ ଦସ୍ଯୂନାଂ ସୈଵ ସେନା ତଥାଗୁଣା
ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ସେଇ ସେନା ସୁଖ ଦେଉଛି; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଚୋରମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସେନା ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମ ଆଣେ, ଏହିପରି ଏହାର ଗୁଣ।
ଵିପରୀତପ୍ରତୀତିଂ ଵୈ ଵର୍ଜଯନ୍ତି ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଯଥା ଚ ଦୁର୍ଦିନଂ ଜାତଂ ମହାମେଘଘନାଵୃତମ୍
ସ୍ୱଭାବରୁ ସେମାନେ ବିପରୀତ ଧାରଣାକୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଘନ ମେଘରେ ଢାକା ବେଳେ ଖରାପ ଦିନ ଆସେ।
ଵିଦ୍ଯୁତ୍ସ୍ତନିତସଂଯୁକ୍ତଂ ତିମିରେଣାଵଗୁଣ୍ଠିତମ୍ । ସିଂଚଦ୍ଭୂମିଂ ପ୍ରଵର୍ଷଦ୍ଵୈ ତମୋରୂପମୁଦାହୃତମ୍
ବିଜୁଳି ଓ ଗର୍ଜନ ସହିତ, ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକା, ଭୂମିକୁ ବର୍ଷାରେ ଭିଜାଉଥିବା—ଏହାକୁ ତମ ରୂପ କୁହାଯାଏ।
ଯଦେତତ୍କର୍ଷକାଣାଂ ଵୈ ତଦେଵାତୀଵ ଦୁର୍ଦିନମ୍ । ବୀଜୋପସ୍କରଯୁକ୍ତାନାଂ ସୁଖଦଂ ପ୍ରଭଵତ୍ଯୁତ
ଯେଉଁ ଦିନ କୃଷକମାନେ ପାଇଁ ବହୁତ ଖରାପ, ସେଇ ଦିନ ବିଜ ଓ ଉପକରଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଖୁସି ଆଣେ।
ଅପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଗୃହାଣାଂ ଚ ଦୁର୍ଭଗାନାଂ ଵିଶେଷତଃ । ତୃଣକାଷ୍ଠଗୃହୀତାନାଂ ଦୁଃଖଦଂ ଗୃହମେଧିନାମ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଘର ଭଲ ଢାକା ନୁହେଁ, ଦୁଃଖୀ ଓ ତିନି କାଠର ଝୋପଡ଼ିରେ ରହୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦୁଃଖ ଆଣେ।
ପ୍ରୋଷିତଭର୍ତୃକାଣାଂ ଵୈ ମୋହଦଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯପି । ସ୍ଵଭାଵସ୍ଥା ଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ଵିପରୀତା ଵିଭାନ୍ତି ଵୈ
ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଭ୍ରମ ଆଣେ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଥିଲେ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଲକ୍ଷଣାନି ପୁନସ୍ତେଷାଂ ଶୃଣୁ ପୁତ୍ର ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ଲଘୁପ୍ରକାଶକଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ନିର୍ମଲଂ ଵିଶଦଂ ସଦା
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କୁହେଉଛି, ଶୁଣ; ସତ୍ତ୍ୱ ସବୁବେଳେ ହଳକା, ଆଲୋକମୟ, ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ।
ଯଦାଙ୍ଗାନି ଲଘୂନ୍ଯେଵ ନେତ୍ରାଦୀନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ନିର୍ମଲଂ ଚ ତଥା ଚେତୋ ଗୃହ୍ଣାତି ଵିଷଯାନ୍ନ ତାନ୍
ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହଳକା ହୁଏ, ମନ ପବିତ୍ର ଓ ସେଇ ବିଷୟକୁ ଧରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ—
ତଦା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଶରୀରେ ଵୈ ମନ୍ତଵ୍ଯଞ୍ଚ ସମୁତ୍କଟମ୍ । ଜୃମ୍ଭାଂ ସ୍ତମ୍ଭଂ ଚ ତନ୍ଦ୍ରାଂ ଚ ଚଲଞ୍ଚୈଵ ରଜଃ ପୁନଃ
—ସେତେବେଳେ ଦେହରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ରହିଛି ବୋଲି ବୁଝିବା; କିନ୍ତୁ ଜମ୍ଭା, ଗାଢ଼ ହେବା, ଉଠୁଆ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ହେଉଛି ରଜ।
ଯଦା ତଦୁତ୍କଟଂ ଜାତଂ ଦେହେ ଯସ୍ଯ ଚ କସ୍ଯଚିତ୍ । କଲିଂ ମୃଗଯତେ କର୍ତୁଂ ଗନ୍ତୁଂ ଗ୍ରାମାନ୍ତରଂ ତଥା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ରଜ ଦେହରେ ବେଶି ହୁଏ, ସେଠାରେ ବିବାଦ ଚାହେଁ, କାମ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଅନ୍ୟ ଗାଁକୁ ଯିବା ଇଚ୍ଛା କରେ।
ଚଲଚିତ୍ତସ୍ଯ ସୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଵାଦେ ଚୋଦ୍ଯତସ୍ତଥା । ଗୁରୁମାଵରଣଂ କାମଂ ତମୋ ଭଵତି ତଦ୍ଯଦା
ଏଭଳି ଅସ୍ଥିର ମନ ଥିବା ଲୋକ ବହୁତ ବିବାଦକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥାଏ; ଗୁରୁଙ୍କ ଅବରୋଧ କିମ୍ବା କାମ ହେଲେ, ସେଠାରେ ତମ ରହିଥାଏ।
ତଦାଙ୍ଗାନି ଗୁରୂଣ୍ଯାଶୁ ପ୍ରଭଵନ୍ତ୍ଯାଵୃତାନି ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନଃ ଶୂନ୍ଯଂ ନିଦ୍ରାଂ ନୈଵାଭିଵାଞ୍ଛତି
ତେବେ ଶରୀର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭାରୀ ଏବଂ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ନିଦ୍ରା ଆସିବାକୁ ମନ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ଗୁଣାନାଂ ଲକ୍ଷଣାନ୍ଯେଵଂ ଵିଜ୍ଞେଯାନୀହ ନାରଦ । ନାରଦ ଉଵାଚ ଵିଭିନ୍ନଲକ୍ଷଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପିତାମହ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ
ନାରଦ, ଏହିପରି ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ନାରଦ କହିଲେ: ପିତାମହ, ତିନିଟି ଗୁଣର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।