ରାଜସାଦର୍ଥସଂଵୃଦ୍ଧିସ୍ତଥା ଭୋଗସ୍ତୁ ରାଜସଃ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିନିର୍ଗତଂ ତେନ ତମସଶ୍ଚାପି ନିଗ୍ରହଃ
ରଜସ ଦ୍ୱାରା ଧନ ବଢ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ରାଜସିକ ହୁଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ତ୍ୱ ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ତାମସ ମଧ୍ୟ ଦମିତ ହୁଏ।
ଯଦା ତମୋ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ସ୍ଯାଦୁତ୍କଟଂ ସମ୍ବଭୂଵ ହ । ତଦା ଵେଦେ ନ ଵିଶ୍ଵାସୋ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେ ତଥୈଵ ଚ
ଯେତେବେଳେ ତମ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବେଦରେ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଶ୍ୱାସ ରହେନାହିଁ।
ଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଚ ତାମସୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କରୋତି ଚ ଧନାତ୍ଯଯମ୍ । ଦ୍ରୋହଂ ସର୍ଵତ୍ର କୁରୁତେ ନ ଶାନ୍ତିମଧିଗଚ୍ଛତି
ତାମସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ହାସଲ କରି, ସେ ଧନର ନଷ୍ଟ କରେ, ସବୁଠି ଦ୍ୱେଷ କରେ ଏବଂ କେବେ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ।
ଜିତ୍ଵା ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଶ୍ଚୈଵ କ୍ରୋଧନୋ ଦୁର୍ମତିଃ ଶଠଃ । ଵର୍ତତେ କାମଚାରେଣ ଭାଵେଷୁ ଵିତତେଷୁ ଚ
ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ଦମନ କରି, କ୍ରୋଧୀ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଓ ଚତୁର୍ ଲୋକ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରେ।
ଏକଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ନ ଭଵତି ରଜଶ୍ଚୈକଂ ତମସ୍ତଥା । ସହୈଵାଶ୍ରିତ୍ଯ ଵର୍ତନ୍ତେ ଗୁଣା ମିଥୁନଧର୍ମିଣଃ
କେବେ ଏକା ସତ୍ତ୍ୱ, କିମ୍ବା ଏକା ରଜ, କିମ୍ବା ଏକା ତମ ରହେନାହିଁ; ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ସବୁବେଳେ ଦୁଇ ଦୁଇ ହୋଇ ଏକାଠି କାମ କରନ୍ତି।
ରଜୋ ଵିନା ନ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଯାଦ୍ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିନା କ୍ଵଚିତ୍ । ତମୋ ଵିନା ନ ଚୈଵୈତେ ଵର୍ତନ୍ତେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ରଜ ଛଡ଼ି ସତ୍ତ୍ୱ ରହେନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଛଡ଼ି ରଜ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତମ ଛଡ଼ି ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ରହିପାରେନାହିଁ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ତମସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଵିହୀନଂ ତୁ କେଵଲଂ ନ କଦାଚନ । ସର୍ଵେ ମିଥୁନଧର୍ମାଣୋ ଗୁଣାଃ କାର୍ଯାନ୍ତରେଷୁ ଵୈ
ତମ ଯଦି ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ବିନା ଥାଏ, ସେ କେବେ ଏକା ରହେନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ବିଭିନ୍ନ କାମରେ ଦୁଇ ଦୁଇ ହୋଇ ରହନ୍ତି।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଶ୍ରିତାଃ ସର୍ଵେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ନ ଵିଯୋଜିତାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଜନକାଶ୍ଚୈଵ ଯତଃ ପ୍ରସଵଧର୍ମିଣଃ
ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏକାଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ରହନ୍ତି, କେବେ ଅଲଗା ହୁଏନାହିଁ; ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଉତ୍ପାଦନର ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ସତ୍ତ୍ଵଂ କଦାଚିଚ୍ଚ ରଜସ୍ତମସୀ ଜନଯତ୍ଯୁତ । କଦାଚିତ୍ତୁ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵତମସୀ ଜନଯତ୍ଯପି
କେବେ କେବେ ସତ୍ତ୍ୱ ରଜ ଓ ତମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; କେବେ କେବେ ରଜ ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
କଦାଚିତ୍ତୁ ତମଃ ସତ୍ତ୍ଵରଜସୀ ଜନଯତ୍ଯୁଭେ । ଜନଯନ୍ତ୍ଯେଵମନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡଶ୍ଚ ଘଟଂ ଯଥା
କେବେ କେବେ ତମ ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ଦୁହିଁକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏଭଳି ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ମାଟିର ଗୋଟିଏ ଗାଁଠି ଦ୍ୱାରା ଘଡ଼ା ତିଆରି ହୁଏ।
ବୁଦ୍ଧିସ୍ଥାସ୍ତେ ଗୁଣାଃ କାମାନ୍ବୋଧଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ । ଦେଵଦତ୍ତଵିଷ୍ଣୁମିତ୍ରଯଜ୍ଞଦତ୍ତାଦଯୋ ଯଥା
ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧିରେ ବସି, ଇଚ୍ଛାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଦେବଦତ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁମିତ୍ର, ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।
ଯଥା ସ୍ତ୍ରୀପୁରୁଷଶ୍ଚୈଵ ମିଥୁନୌ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ତଥା ଗୁଣାଃ ସମାଯାନ୍ତି ଯୁଗ୍ମଭାଵଂ ପରସ୍ପରମ୍
ଯେପରି ଜଣେ ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଏକଠି ଦମ୍ପତି ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପର ସହିତ ଯୁଗଳ ଭାବରେ ଏକଠି ହୁଅନ୍ତି।
ରଜସୋ ମିଥୁନେ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ମିଥୁନେ ରଜଃ । ଉଭେ ତେ ସତ୍ତ୍ଵରଜସୀ ତମସୋ ମିଥୁନେ ଵିଦୁଃ
ରଜର ସଂଯୋଗରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଥାଏ, ସତ୍ତ୍ୱର ସଂଯୋଗରେ ରଜ ଥାଏ; ତମର ସଂଯୋଗରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ଦୁହିଁ ଥାଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯେତତ୍କଥିତଂ ପିତ୍ରା ଗୁଣରୂପମନୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵାପ୍ଯେତତ୍ସ ଏଵାହଂ ତତୋଽପୃଚ୍ଛଂ ପିତାମହମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି ମୋର ପିତା ମୋତେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣର ସ୍ୱଭାବ କଥା କହିଥିଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଣି ମୁଁ ପିତାମହଙ୍କୁ ପଚାରିଲି।
ଗୁଣାନାଂ ଗୁଣପରିଜ୍ଞାନଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଗୁଣାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ତାତ ଭଵତା କଥିତଂ କିଲ । ନ ତୃପ୍ତୋଽସ୍ମି ପିବନ୍ମିଷ୍ଟଂ ତ୍ଵନ୍ମୁଖାତ୍ପ୍ରଚ୍ଯୁତଂ ରସମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ପିତା, ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କହିଛନ୍ତି; ତଥାପି ମୁଁ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଝରୁଥିବା ରସକୁ ପିଇ ପିଇ ମୋ ମନ ଆହୁରି ଚାହେ।
ଗୁଣାନାଂ ତୁ ପରିଜ୍ଞାନଂ ଯଥାଵଦନୁଵର୍ଣଯ । ଯେନାହଂ ପରମାଂ ଶାନ୍ତିମଧିଗଚ୍ଛାମି ଚେତସି
ଦୟାକରି ଗୁଣମାନଙ୍କର ସଠିକ୍ ପରିଚୟ ଏଭଳି ଭାବରେ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୋ ମନରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ପୁତ୍ରେଣ ନାରଦେନ ମହାତ୍ମନା । ଉଵାଚ ଚ ଜଗତ୍କର୍ତା ରଜୋଗୁଣସମୁଦ୍ଭଵଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପଚାରାଯିବା ପରେ, ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଯିଏ ରଜ ଗୁଣରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ କହିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଗୁଣାନାଂ ପରିଵର୍ଣନମ୍ । ସମ୍ଯଙ୍ ନାହଂ ଵିଜାନାମି ଯଥାମତି ଵଦାମି ତେ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୋତେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ କହିବି; ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଣାନାହିଁ, ଯେତେ ଦୂର ମୋ ବୁଝିବା, ସେପରି କହୁଛି।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ତୁ କେଵଲଂ ନୈଵ କୁତ୍ରାପି ପରିଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ମିଶ୍ରୀଭାଵାତ୍ତୁ ତେଷାଂ ଵୈ ମିଶ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରତିଭାତି ଵୈ
କେବେ କେବେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ କୌଣସିଠି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ମିଶ୍ର ଭାବ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ମାନେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା କାଚିଦ୍ଵରା ନାରୀ ସର୍ଵଭୂଷଣଭୂଷିତା । ହାଵଭାଵଯୁତା କାମଂ ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରୀତିକରୀ ଭଵେତ୍
ଯେପରି ଏକ ଉତ୍ତମ ନାରୀ ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ଭାବ ଓ ଭଙ୍ଗୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।
ମାତାପିତ୍ରୋସ୍ତଥା ସୈଵ ବନ୍ଧୁଵର୍ଗସ୍ଯ ପ୍ରୀତିଦା । ଦୁଃଖଂ ମୋହଂ ସପତ୍ନୀଷୁ ଜନଯତ୍ଯପି ସୈଵ ହି
ସେଇ ଝିଅ ମାଆ, ବାପା ଓ ପରିବାରରେ ଆନନ୍ଦ ଆଣେ; କିନ୍ତୁ ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ।
ଏଵଂ ସତ୍ତ୍ଵେନ ତେନୈଵ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମାପାଦିତେନ ଚ । ରଜସସ୍ତମସଶ୍ଚୈଵ ଜନିତା ଵୃତ୍ତିରନ୍ଯଥା
ଏଭଳି ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଜନ୍ମରୁ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଆସିଥାଏ, ତାହା ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ର ଉପଜାଏ।
ରଜସା ସ୍ତ୍ରୀକୃତେନୈଵ ତମସା ଚ ତଥା ପୁନଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ସମାଯୋଗାଦନ୍ଯଥା ପ୍ରତିଭାତି ଵୈ
ରଜ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତ୍ରୀ ହେବା ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇଁ ମିଶିଲେ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି ଦେଖାଯାଏ।
ଅଵସ୍ଥାନାତ୍ସ୍ଵଭାଵେଷୁ ନ ଵୈ ଜାତ୍ଯନ୍ତରାଣି ଚ । ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଵିପରୀତାନି ଯୋଗାନ୍ନାରଦ କୁତ୍ରଚିତ୍
ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜାତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ନାରଦ; କେବଳ ବିପରୀତ ମିଶ୍ରଣରେ କେତେକ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା ରୂପଵତୀ ନାରୀ ଯୌଵନେନ ଵିଭୂଷିତା । ଲଜ୍ଜାମାଧୁର୍ଯଯୁକ୍ତା ଚ ତଥା ଵିନଯସଂଯୁତା
ଯେପରି ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ ଯୁବତୀ ଲଜ୍ଜା, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଶୋଭିତ—
କାମଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିଜ୍ଞା ଚ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଽପି ସମ୍ମତା । ଭର୍ତୁଃପ୍ରୀତିକରୀ ଭୂତ୍ଵା ସପତ୍ନୀନାଂ ଚ ଦୁଃଖଦା
—ଯିଏ କାମଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣେ, ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମନ୍ୟ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ସହପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି—
ମୋହଦୁଃଖସ୍ଵଭାଵସ୍ଥା ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଜନୈଃ । ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିକୁର୍ଵାଣମନ୍ଯଭାଵଂ ଵିଭାତି ଵୈ
ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଭ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ଲୋକେ ତାକୁ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଥିବା କୁହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ତ୍ୱ ରୂପାନ୍ତର ହେଲେ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଚୋରୈରୁପଦ୍ରୁତାନାଂ ହି ସାଧୂନାଂ ସୁଖଦା ଭଵେତ୍ । ଦୁଃଖା ମୂଢା ଚ ଦସ୍ଯୂନାଂ ସୈଵ ସେନା ତଥାଗୁଣା
ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ସେଇ ସେନା ସୁଖ ଦେଉଛି; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଚୋରମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସେନା ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମ ଆଣେ, ଏହିପରି ଏହାର ଗୁଣ।
ଵିପରୀତପ୍ରତୀତିଂ ଵୈ ଵର୍ଜଯନ୍ତି ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଯଥା ଚ ଦୁର୍ଦିନଂ ଜାତଂ ମହାମେଘଘନାଵୃତମ୍
ସ୍ୱଭାବରୁ ସେମାନେ ବିପରୀତ ଧାରଣାକୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଘନ ମେଘରେ ଢାକା ବେଳେ ଖରାପ ଦିନ ଆସେ।
ଵିଦ୍ଯୁତ୍ସ୍ତନିତସଂଯୁକ୍ତଂ ତିମିରେଣାଵଗୁଣ୍ଠିତମ୍ । ସିଂଚଦ୍ଭୂମିଂ ପ୍ରଵର୍ଷଦ୍ଵୈ ତମୋରୂପମୁଦାହୃତମ୍
ବିଜୁଳି ଓ ଗର୍ଜନ ସହିତ, ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକା, ଭୂମିକୁ ବର୍ଷାରେ ଭିଜାଉଥିବା—ଏହାକୁ ତମ ରୂପ କୁହାଯାଏ।