ମାନୋ ମଦସ୍ତଥା ଗର୍ଵୋ ରଜସା କିଲ ଜାଯତେ । ପ୍ରତ୍ଯେତଵ୍ଯଂ ରଜସ୍ତ୍ଵେତୈର୍ଲକ୍ଷଣୈଶ୍ଚ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ
ମାନ, ମଦ ଏବଂ ଗର୍ବ ରାଜସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ରାଜସକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ ।
କୃଷ୍ଣଵର୍ଣଂ ତମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମୋହନଂ ଚ ଵିଷାଦକୃତ୍ । ଆଲସ୍ଯଂ ଚ ତଥାଽଜ୍ଞାନଂ ନିଦ୍ରା ଦୈନ୍ଯଂ ଭଯଂ ତଥା
କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ୟ ହେଉଛି ତମସ, ଯାହା ମୋହ ଏବଂ ବିଷାଦ ଦେଇଥାଏ । ଏହା ଆଳସ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନ, ନିଦ୍ରା, ଦୁଃଖ ଏବଂ ଭୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ ।
ଵିଵାଦଶ୍ଚୈଵ କାର୍ପଣ୍ଯଂ କୌଟିଲ୍ଯଂ ରୋଷ ଏଵ ଚ । ଵୈଷମ୍ଯଂ ଵାତିନାସ୍ତିକ୍ଯଂ ପରଦୋଷାନୁଦର୍ଶନମ୍
ବିବାଦ, କଞ୍ଜୁସି, ଚାଲାକି, କ୍ରୋଧ, ଅସମତା, ଅତି ନାସ୍ତିକତା ଏବଂ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ଦେଖିବା —
ପ୍ରତ୍ଯେତଵ୍ଯଂ ତମସ୍ତ୍ଵେତୈର୍ଲକ୍ଷଣୈଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ । ତାମସ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଯୁକ୍ତଂ ପରତାପୋପପାଦକମ୍
ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ସଦା ତମସକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ । ତାମସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରକାଶଯିତଵ୍ଯଂ ନିଯନ୍ତଵ୍ଯଂ ରଜଃ ସଦା । ସଂହର୍ତଵ୍ଯଂ ତମଃ କାମଂ ଜନେନ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା
ସତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ, ରାଜସକୁ ସଦା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ତମସକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାଭିଭଵାଚ୍ଚୈତେ ଵିରୁଧ୍ଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଥୋଽନ୍ଯୋନ୍ଯାଶ୍ରଯାଃ ସର୍ଵେ ନ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ନିରାଶ୍ରଯାଃ
ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ଏକାପରକୁ ଅଧିକ କରିଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରିଥାଏ । ସବୁ ଏକାପରକୁ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ, ଏବଂ ଏକା ଏକା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିନାହିଁ ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ନ କେଵଲଂ କ୍ଵାପି ନ ରଜୋ ନ ତମସ୍ତଥା । ମିଲିତାଶ୍ଚ ସଦା ସର୍ଵେ ତେନାନ୍ଯୋନ୍ଯାଶ୍ରଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସତ୍ତ୍ୱ, ରାଜସ ଏବଂ ତମସ କେବେ ଏକା ଏକା ଅଛିନାହିଁ । ସବୁ ସମୟରେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ମିଶିଥାଏ, ଏବଂ ତେଣୁ ଏକାପରକୁ ନିର୍ଭର କରାଯାଇଛି ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମିଥୁନାଚ୍ଚୈଵ ଵିସ୍ତାରଂ କଥଯାମ୍ଯହମ୍ । ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଭଵବନ୍ଧନାତ୍
ମୁଁ ଏହାର ଏକାପରକୁ ମିଶିବା ଏବଂ ବିସ୍ତାର ବିଷୟରେ କହିବି । ନାରଦ, ଏହା ଜାଣିଲେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ସନ୍ଦେହୋଽତ୍ର ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵେତ୍ଯୁକ୍ତଂ ମଯା ଵଚଃ । ଜ୍ଞାତଂ ତଦନୁଭୂତଂ ଯତ୍ପରିଜ୍ଞାତଂ ଫଲେ ସତି
ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି । ଯାହା ଜଣାଯାଏ, ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ଏବଂ ବୁଝାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ମିଳେ ।
ଶ୍ରଵଣାଦ୍ଦର୍ଶନାଚ୍ଚୈଵ ସପଦ୍ଯେଵ ମହାମତେ । ସଂସ୍କାରାନୁଭଵାଚ୍ଚୈଵ ପରିଜ୍ଞାତଂ ନ ଜାଯତେ
ଶୁଣିବା ଏବଂ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ ।
ଶ୍ରୁତଂ ତୀର୍ଥଂ ପଵିତ୍ରଞ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧୋତ୍ପନ୍ନା ଚ ରାଜସୀ । ନିର୍ଗତସ୍ତତ୍ର ତୀର୍ଥେ ଵୈ ଦୃଷ୍ଟଂ ଚୈଵ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଶୁଣିଯାଏ, ପବିତ୍ର କରାଯାଏ, ଏବଂ ରାଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ମଣିଷ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ଯେପରି ଶୁଣିଛି ସେପରି ଦେଖିଥାଏ ।
ସ୍ନାତସ୍ତତ୍ର କୃତଂ କୃତ୍ଯଂ ଦତ୍ତଂ ଦାନଂ ଚ ରାଜସମ୍ । ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର କିଯତ୍କାଲଂ ରଜୋଗୁଣସମାଵୃତଃ
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, କର୍ମ କରାଯାଏ, ଦାନ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ରାଜସିକ ଭାବରେ କରାଯାଏ । ଏହି ସ୍ଥାନରେ କିଛି ସମୟ ରହିଥାଏ, ରାଜସ ଗୁଣରେ ଆବୃତ ହୁଏ ।
ରାଗଦ୍ଵେଷାନ୍ନ ନିର୍ମୁକ୍ତଃ କାମକ୍ରୋଧସମାଵୃତଃ । ପୁନରେଵ ଗୃହଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ତଥା ସ୍ଥିତଃ
ରାଗ ଏବଂ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇନାହିଁ, କାମ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହୁଏ । ପୁନି ଘରକୁ ଫେରିଯାଏ ଏବଂ ପୂର୍ବ ପରି ରହିଯାଏ ।
ଶ୍ରୁତଂ ଚ ନାନୁଭୂତଂ ଵୈ ତେନ ତୀର୍ଥଂ ମୁନୀଶ୍ଵର । ନ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଚ ଫଲଂ ଯସ୍ମାଦଶ୍ରୁତଂ ଵିଦ୍ଧି ନାରଦ
ଯାହା ଶୁଣିଯାଏ କିନ୍ତୁ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହାର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ । ନାରଦ, ଯାହା ଶୁଣିଯାଏନି, ତାହା ଫଳହୀନ ।
ନିଷ୍ପାପତ୍ଵଂ ବଲଂ ଵିଦ୍ଧି ତୀର୍ଥସ୍ଯ ମୁନିସତ୍ତମ । କୃଷେଃ ଫଲଂ ଯଥା ଲୋକେ ନିଷ୍ପନ୍ନାନ୍ନସ୍ଯ ଭକ୍ଷଣମ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଏହାର ପାପମୁକ୍ତତା; ଯେପରି ଚାଷ କରିଲେ ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ଚାଷର ଅନ୍ନ ଖାଇବାରେ ତାହାର ସଫଳତା ଅଛି, ସେପରି ତୀର୍ଥର ମୂଳ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ପବିତ୍ରତା।
ପାପଦେହଵିକାରା ଯେ କାମକ୍ରୋଧାଦଯଃ ପରେ । ଲୋଭୋ ମୋହସ୍ତଥା ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ଵେଷୋ ରାଗସ୍ତଥା ମଦଃ
ଏହି ପାପମୟ ଦେହର ଯେଉଁ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ତୃଷ୍ଣା, ଦ୍ୱେଷ, ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର।
ଅସୂଯେର୍ଷ୍ଯାକ୍ଷମାଶାନ୍ତିଃ ପାପାନ୍ଯେତାନି ନାରଦ । ନ ନିର୍ଗତାନି ଦେହାତ୍ତୁ ତାଵତ୍ପାପଯୁତୋ ନରଃ
ନାରଦ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ଅସହନଶୀଳତା ଓ ଅଶାନ୍ତି — ଏହି ସବୁ ପାପ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଦେହରୁ ଯାଉନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକ ପାପରେ ବନ୍ଧି ରହେ।
କୃତେ ତୀର୍ଥେ ଯଦୈତାନି ଦେହାନ୍ନ ନିର୍ଗତାନି ଚେତ୍ । ନିଷ୍ଫଲଃ ଶ୍ରମ ଏଵୈକଃ କର୍ଷକସ୍ଯ ଯଥା ତଥା
ଯଦି ତୀର୍ଥ ଯାଇବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଦେହରୁ ଚାଲିଯାଉନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ପ୍ରୟାସ ଅଫଳ ହୁଏ; ଯେପରି ଚାଷୀର କଷ୍ଟ କିଛି ଫଳ ଦେଇନଥାଏ।
ଶ୍ରମେଣାପୀଡିତଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ କୃଷ୍ଟା ଭୂମିଃ ସୁଦୁର୍ଘଟା । ଉପ୍ତଂ ବୀଜଂ ମହାର୍ଘଂ ଚ ହିତା ଵୃତ୍ତିରୁଦାହୃତା
ଯେପରି ଚାଷୀ ଦୁଃଖରେ ଜମିକୁ ଚାଷ କରେ, ଦୁର୍ଲଭ ଜମିରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ମାନ୍ୟା ବିଆଁ ପତାଇ, ଏହିପରି ଚାଷ ଜୀବିକାକୁ ଉପକାରୀ ମନାଯାଏ।
ଅହୋରାତ୍ରଂ ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟୋ ରକ୍ଷଣାର୍ଥଂ ଫଲୋତ୍ସୁକଃ । କାଲେ ସୁପ୍ତସ୍ତୁ ହେମନ୍ତେ ଵନେ ଵ୍ଯାଘ୍ରାଦିଭିର୍ଭୃଶମ୍
ସେ ଚାଷୀ ଦିନ ରାତି କଷ୍ଟ କରି ଫଳ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଜମିକୁ ରକ୍ଷା କରେ; କିନ୍ତୁ ଶୀତକାଳରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୁଇଲେ ବାଘ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଭକ୍ଷିତଂ ଶଲଭୈଃ ସର୍ଵଂ ନିରାଶଶ୍ଚ କୃତଃ ପୁନଃ । ତଦ୍ଵତ୍ତୀର୍ଥଶ୍ରମଃ ପୁତ୍ର କଷ୍ଟଦୋ ନ ଫଲପ୍ରଦଃ
ଯଦି ସମସ୍ତ ଫସଲ ପୋକାମାକଡ଼ ଖାଇଦିଏ ଏବଂ ଚାଷୀ ଆଶାହୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି, ପୁଆ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର କଷ୍ଟ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦେଇନଥାଏ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ସମୁତ୍କଟଂ ଜାତଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଂ ଶାସ୍ତ୍ରଦର୍ଶନାତ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯଂ ତତ୍ଫଲଂ ଜାତଂ ତାମସାର୍ଥେଷୁ ନାରଦ
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଫଳ ହେଉଛି ତାମସିକ ଜିନିଷରୁ ବିରକ୍ତି, ନାରଦ।
ପ୍ରସହ୍ଯାଭିଭଵତ୍ଯେଵ ତଦ୍ରଜସ୍ତମସୀ ଉଭେ । ରଜଃ ସମୁତ୍କଟଂ ଜାତଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଲୋଭଯୋଗତଃ
ସେହି ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରଜ ଓ ତମ ଉଭୟକୁ ଦମନ କରେ; ଯେତେବେଳେ ରଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ଲୋଭ ସହିତ ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ।
ତତ୍ତଥାଭିଭଵତ୍ଯେଵ ତମଃସତ୍ତ୍ଵେ ତଥା ଉଭେ । ତମସ୍ତଥୋତ୍କଟଂ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଂ ମୋହଯୋଗତଃ
ଏହିପରି, ତାମସ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଉଭୟକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦମନ କରାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ତମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ ଏବଂ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ନେଇଥାଏ।
ତତ୍ସତ୍ତ୍ଵରଜସୀ ଚୋଭେ ସଙ୍ଗମ୍ଯାଭିଭଵତ୍ଯପି । ଵିସ୍ତରଂ କଥଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଯଥାଭିଭଵତୀତି ଵୈ
ସେହି ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ଉଭୟ ସହିତ ମିଶି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରେ; ଆଜି ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି କିପରି ଏହି ଦମନ ହୁଏ।
ଯଦା ସତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଂ ଵୈ ମତିର୍ଧର୍ମେ ସ୍ଥିତା ତଦା । ନ ଚିନ୍ତଯତି ବାହ୍ଯାର୍ଥଂ ରଜସ୍ତମଃସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ମନ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବାହ୍ୟ ଜିନିଷ, ଯେଉଁମାନେ ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ କରେନାହିଁ।
ଅର୍ଥଂ ସତ୍ତ୍ଵସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଚ ନ ଚାନ୍ଯଥା । ଅନାଯାସକୃତଂ ଚାର୍ଥଂ ଧର୍ମଂ ଯଜ୍ଞଂ ଚ ଵାଞ୍ଛତି
ଏହା କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଜିନିଷକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଏହା ସହଜରେ ହୋଇଥିବା କାମ, ଧର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକେଷ୍ଵେଵ ଭୋଗେଷୁ କାମଂ ଵୈ କୁରୁତେ ତଦା । ରାଜସେଷୁ ନ ମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ତାମସେଷୁ ପୁନଃ କୁତଃ
ସେ ସମୟରେ, ସେ କେବଳ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ଦେଖାଏ; ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ରାଜସିକ ଭୋଗରେ ନୁହେଁ, ଏବଂ ତାମସିକ ଭୋଗରେ ତ ଅପେକ୍ଷା ନାହିଁ।
ଏଵଂ ଜିତ୍ଵା ରଜଃ ପୂର୍ଵଂ ତତଶ୍ଚ ତମସୋ ଜଯଃ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ କେଵଲଂ ପୁତ୍ର ତଦା ଭଵତି ନିର୍ମଲମ୍
ଏହିପରି, ପ୍ରଥମେ ରଜକୁ ଜିତି, ପରେ ତମକୁ ଜିତି, ପୁଆ, କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଶେଷରେ ରହିଯାଏ ଏବଂ ତାହା ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ଯଦା ରଜଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଂ ଵୈ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଧର୍ମାନ୍ ସନାତନାନ୍ । ଅନ୍ଯଥାକୁରୁତେ ଧର୍ମାଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁ ରାଜସୀମ୍
ଯେତେବେଳେ ରଜ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି, ଲୋକ ଅନ୍ୟ ପଥରେ ଚାଲିଯାଏ ଏବଂ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ରାଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଗ୍ରହଣ କରେ।