ସାଧକସ୍ଯ ତୁ ଧ୍ଯାନାଦୌ ସ୍ଥୂଲରୂପଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଶରୀରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମମେଵେଦଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଯେଉଁ ସାଧକ ଧ୍ୟାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥୂଳ ରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରଟି ହେଉଛି ପୁରୁଷଙ୍କର ଶରୀର।
ମମ ଚୈଵ ଶରୀରଂ ଵୈ ସୂତ୍ରମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ସ୍ଥୂଲଂ ଶରୀରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମାତ୍ମନଃ
ମୋର ଏହି ଶରୀରକୁ 'ସୂତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର କଣ, ଏବେ ମୁଁ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯତ୍ନେନ ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ପୁରୋକ୍ତାନି ଭୂତସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଯାନି ଵୈ
ନାରଦ, ଏହି କଥାକୁ ମନ ଲଗାଇ ସୁଣ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଞ୍ଚୀକୃତ୍ଯ ତୁ ତାନ୍ଯେଵ ପଞ୍ଚଭୂତସମୁଦ୍ଭଵଃ । ପଞ୍ଚୀକରଣଭେଦୋଽଯଂ ଶୃଣୁ ସଂଵଦତଃ କିଲ
ସେଇ ତନ୍ମାତ୍ରାଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇଲେ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ମିଶ୍ରଣ କିପରି ହୁଏ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିବି।
ପ୍ରଥମଂ ରସତନ୍ମାତ୍ରାମୁପାଦାଯ ମନସ୍ଯପି । କଲ୍ପଯେଚ୍ଚ ତଥା ତଦ୍ଵୈ ଯଥା ଭଵତି ଚୋଦକମ୍
ପ୍ରଥମେ ରସ ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ନେଇ, ମନରେ ଭାବିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଭାବନା କରିବାକୁ ହେବ।
ଶିଷ୍ଟାନାଂ ଚୈଵ ଭୂତାନାମଂଶାନ୍କୃତ୍ଵା ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ । ଉଦକେ ମିଶ୍ରଯେଚ୍ଚାଂଶାନ୍କୃତେ ରସମଯେ ତତଃ
ଅନ୍ୟ ଭୂତମାନଙ୍କର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳରେ ମିଶାଇବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ରସ ତିଆରି ହୁଏ।
ତଦା ଭୂତଵିଭାଗେ ଚ ଚୈତନ୍ଯେ ଚ ପ୍ରକାଶିତେ । ଚୈତନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଵେଶାତ୍ତୁ ତଦାଽହମିତି ସଂଶଯଃ
ଏହିଭଳି ଭୂତମାନଙ୍କର ବିଭାଗ ଓ ଚେତନା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ଚେତନା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରତୀଯମାନେ ତେନୈଵ ଵିଶେଷେଣାଭିମାନତଃ । ଆଦିନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ଭଗଵାନିତି ଚୋଚ୍ଯତେ
ଏହି ଭାବକୁ ଜଣାପଡ଼ିଲେ, ବିଶେଷ କରି ଆତ୍ମବୋଧ ଦ୍ୱାରା, ଆଦିନାରାୟଣଙ୍କୁ 'ଭଗବାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଘନୀଭୂତେଽଥ ଭୂତାନାଂ ଵିଭାଗେ ସ୍ପଷ୍ଟତାଂ ଗତେ । ଵୃଦ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଗୁଣୈଶ୍ଚେତ୍ଥମେକୈକଗୁଣଵୃଦ୍ଧିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଭୂତମାନେ ଘନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଆକାଶସ୍ଯ ଗୁଣଶ୍ଚୈକଃ ଶବ୍ଦ ଏଵ ନ ଚାପରଃ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶୌ ଚ ଵାଯୋଶ୍ଚ ଦ୍ଵୌ ଗୁଣୌ ପରିକୀର୍ତିତୌ
ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନୁହେଁ; ବାୟୁର ଦୁଇଟି ଗୁଣ ଅଛି—ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ।
ଅଗ୍ନେଃ ଶବ୍ଦଶ୍ଚ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପମେତେ ତ୍ରଯୋ ଗୁଣାଃ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପରସାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଵୈ ଜଲସ୍ଯ ଚ
ଅଗ୍ନିର ତିନୋଟି ଗୁଣ ଅଛି—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ; ଜଳର ଚାରିଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ।
ସ୍ପର୍ଶଶବ୍ଦରସା ରୂପଂ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଗୁଣାଃ । ଏଵଂ ମିଲିତଯୋଗୈଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୋତ୍ପତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ
ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ହେଉଛି—ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ, ରସ, ରୂପ ଓ ଗନ୍ଧ; ଏଭଳି ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ସର୍ଵେ ଜୀଵା ମିଲିତ୍ଵୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାଂଶସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଚତୁରଶୀତିଲକ୍ଷାଶ୍ଚ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵୈ ଜୀଵଜାତଯଃ
ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏକଠା ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଂଶ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ଚଉରାଶି ଲକ୍ଷ ପ୍ରଜାତିର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୁଣାନାଂ ରୂପସଂସ୍ଥାନାଦିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସର୍ଗୋଽଯଂ କଥିତସ୍ତାତ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽହଂ ତ୍ଵଯାଽଧୁନା । ଗୁଣାନାଂ ରୂପସଂସ୍ଥାଂ ଵୈ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକାଗ୍ରମାନସଃ
ଗୁଣମାନଙ୍କର ରୂପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ମୁଁ ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ତୁମେ ପଚାରିଥିଲ, ସେଥିରେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏବେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ଗୁଣମାନଙ୍କର ରୂପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରୀତ୍ଯାତ୍ମକଂ ଜ୍ଞେଯଂ ସୁଖାତ୍ପ୍ରୀତିସମୁଦ୍ଭଵଃ । ଆର୍ଜଵଂ ଚ ତଥା ସତ୍ଯଂ ଶୌଚଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା କ୍ଷମା ଧୃତିଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣକୁ ଆନନ୍ଦର ରୂପ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହା ସୁଖ ଓ ପ୍ରୀତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସହଜତା, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କ୍ଷମା ଓ ଧୃତି ଏହାର ଗୁଣ।
ଅନୁକମ୍ପା ତଥା ଲଜ୍ଜା ଶାନ୍ତିଃ ସନ୍ତୋଷ ଏଵ ଚ । ଏତୈଃ ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରତୀତିଶ୍ଚ ଜାଯତେ ନିଶ୍ଚଲା ସଦା
ଦୟା, ଲଜ୍ଜା, ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱର ଗୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ତ୍ୱର ନିଶ୍ଚଳ ଅନୁଭୂତି ସଦା ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଶ୍ଵେତଵର୍ଣଂ ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଧର୍ମେ ପ୍ରୀତିକରଃ ସଦା । ସଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧୋତ୍ପାଦକଂ ନିତ୍ଯମସଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧାନିଵାରକମ୍
ଧର୍ମରେ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଦିନେ ଦିନେ ପ୍ରୀତି ଦେଇଥାଏ । ଏହା ସଦା ସତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ଏବଂ ଅସତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଦୂର କରେ ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ରାଜସୀ ଚୈଵ ତାମସୀ ଚ ତଥାପରା । ଶ୍ରଦ୍ଧା ତୁ ତ୍ରିଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ
ମୁନିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ତିନି ପ୍ରକାରର — ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଏବଂ ତାମସିକ ।
ରକ୍ତଵର୍ଣଂ ରଜଃ ପ୍ରୋକ୍ତମପ୍ରୀତିକରମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଅପ୍ରୀତିର୍ଦୁଃଖଯୋଗତ୍ଵାଦ୍ଭଵତ୍ଯେଵ ସୁନିଶ୍ଚିତା
ରାଜସ ରଙ୍ଗ ହେଉଛି ଲାଲ, ଯାହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥାଏ କିନ୍ତୁ ପ୍ରୀତି ଦେଇନାହିଁ । ଏହା ଦୁଃଖ ସହିତ ଯୋଗ ହେଇଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅପ୍ରୀତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ।
ପ୍ରଦ୍ଵେଷୋଽଥ ତଥା ଦ୍ରୋହୋ ମତ୍ସରଃ ସ୍ତମ୍ଭ ଏଵ ଚ । ଉତ୍କଣ୍ଠା ଚ ତଥା ନିଦ୍ରା ଶ୍ରଦ୍ଧା ତତ୍ର ଚ ରାଜସୀ
ଘୃଣା, ଶତ୍ରୁତା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅହଂକାର, ଆଶା ଏବଂ ନିଦ୍ରା — ଏହିଗୁଡିକ ରାଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଲକ୍ଷଣ ।
ମାନୋ ମଦସ୍ତଥା ଗର୍ଵୋ ରଜସା କିଲ ଜାଯତେ । ପ୍ରତ୍ଯେତଵ୍ଯଂ ରଜସ୍ତ୍ଵେତୈର୍ଲକ୍ଷଣୈଶ୍ଚ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ
ମାନ, ମଦ ଏବଂ ଗର୍ବ ରାଜସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ରାଜସକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ ।
କୃଷ୍ଣଵର୍ଣଂ ତମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମୋହନଂ ଚ ଵିଷାଦକୃତ୍ । ଆଲସ୍ଯଂ ଚ ତଥାଽଜ୍ଞାନଂ ନିଦ୍ରା ଦୈନ୍ଯଂ ଭଯଂ ତଥା
କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ୟ ହେଉଛି ତମସ, ଯାହା ମୋହ ଏବଂ ବିଷାଦ ଦେଇଥାଏ । ଏହା ଆଳସ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନ, ନିଦ୍ରା, ଦୁଃଖ ଏବଂ ଭୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ ।
ଵିଵାଦଶ୍ଚୈଵ କାର୍ପଣ୍ଯଂ କୌଟିଲ୍ଯଂ ରୋଷ ଏଵ ଚ । ଵୈଷମ୍ଯଂ ଵାତିନାସ୍ତିକ୍ଯଂ ପରଦୋଷାନୁଦର୍ଶନମ୍
ବିବାଦ, କଞ୍ଜୁସି, ଚାଲାକି, କ୍ରୋଧ, ଅସମତା, ଅତି ନାସ୍ତିକତା ଏବଂ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ଦେଖିବା —
ପ୍ରତ୍ଯେତଵ୍ଯଂ ତମସ୍ତ୍ଵେତୈର୍ଲକ୍ଷଣୈଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ । ତାମସ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଯୁକ୍ତଂ ପରତାପୋପପାଦକମ୍
ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ସଦା ତମସକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ । ତାମସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରକାଶଯିତଵ୍ଯଂ ନିଯନ୍ତଵ୍ଯଂ ରଜଃ ସଦା । ସଂହର୍ତଵ୍ଯଂ ତମଃ କାମଂ ଜନେନ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା
ସତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ, ରାଜସକୁ ସଦା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ତମସକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାଭିଭଵାଚ୍ଚୈତେ ଵିରୁଧ୍ଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଥୋଽନ୍ଯୋନ୍ଯାଶ୍ରଯାଃ ସର୍ଵେ ନ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ନିରାଶ୍ରଯାଃ
ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ଏକାପରକୁ ଅଧିକ କରିଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରିଥାଏ । ସବୁ ଏକାପରକୁ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ, ଏବଂ ଏକା ଏକା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିନାହିଁ ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ନ କେଵଲଂ କ୍ଵାପି ନ ରଜୋ ନ ତମସ୍ତଥା । ମିଲିତାଶ୍ଚ ସଦା ସର୍ଵେ ତେନାନ୍ଯୋନ୍ଯାଶ୍ରଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସତ୍ତ୍ୱ, ରାଜସ ଏବଂ ତମସ କେବେ ଏକା ଏକା ଅଛିନାହିଁ । ସବୁ ସମୟରେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ମିଶିଥାଏ, ଏବଂ ତେଣୁ ଏକାପରକୁ ନିର୍ଭର କରାଯାଇଛି ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମିଥୁନାଚ୍ଚୈଵ ଵିସ୍ତାରଂ କଥଯାମ୍ଯହମ୍ । ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଭଵବନ୍ଧନାତ୍
ମୁଁ ଏହାର ଏକାପରକୁ ମିଶିବା ଏବଂ ବିସ୍ତାର ବିଷୟରେ କହିବି । ନାରଦ, ଏହା ଜାଣିଲେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ସନ୍ଦେହୋଽତ୍ର ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵେତ୍ଯୁକ୍ତଂ ମଯା ଵଚଃ । ଜ୍ଞାତଂ ତଦନୁଭୂତଂ ଯତ୍ପରିଜ୍ଞାତଂ ଫଲେ ସତି
ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି । ଯାହା ଜଣାଯାଏ, ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ଏବଂ ବୁଝାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ମିଳେ ।
ଶ୍ରଵଣାଦ୍ଦର୍ଶନାଚ୍ଚୈଵ ସପଦ୍ଯେଵ ମହାମତେ । ସଂସ୍କାରାନୁଭଵାଚ୍ଚୈଵ ପରିଜ୍ଞାତଂ ନ ଜାଯତେ
ଶୁଣିବା ଏବଂ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ ।