ଦଶୈତାନି ମିଲିତ୍ଵା ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତିଯୁତାନି ଵୈ । ତାମସାହଙ୍କାରଜଃ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଗସ୍ତଦନୁଵୃତ୍ତିକଃ
ଏହି ଦଶଟି ଯେତେବେଳେ ଏକାତ୍ମକ ହୁଏ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତମସ ଗୁଣର ଅହଂକାରର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହା ତାହାର ଅନୁସୃତି।
ରାଜସ୍ଯାଶ୍ଚ କ୍ରିଯାଶକ୍ତେରୁତ୍ପନ୍ନାନି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ । ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵଗ୍ରସନା ଚକ୍ଷୁର୍ଘ୍ରାଣଂ ଚୈଵ ଚ ପଞ୍ଚମମ୍
ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ, ରଜସ ଗୁଣର କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପାଦନ: କାନ, ଚର୍ମ, ଜିହ୍ବା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଘ୍ରାଣ।
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚୈତାନି ତଥା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଵାକ୍ପାଣିପାଦପାଯୁଶ୍ଚ ଗୁହ୍ଯାନ୍ତାନି ଚ ପଞ୍ଚ ଵୈ
ଏହିମାନେ ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏଭଳି ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ: ବାକ୍, ହାତ, ପା, ପାୟୁ ଓ ଗୁହ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ପ୍ରାଣୋଽପାନଶ୍ଚ ଵ୍ଯାନଶ୍ଚ ସମାନୋଦାନଵାଯଵଃ । ପଞ୍ଚଦଶ ମିଲିତ୍ଵୈଵ ରାଜସଃ ସର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ ଓ ଉଦାନ—ଏହି ପଞ୍ଚ ବାୟୁ; ଏହି ପନ୍ଦରଟି ଏକାତ୍ମକ ହେଲେ ରଜସ ଗୁଣର ସୃଷ୍ଟି ବୋଲାଯାଏ।
ସାଧନାନି କିଲୈତାନି କ୍ରିଯାଶକ୍ତିମଯାନି ଚ । ଉପାଦାନଂ କିଲୈତେଷାଂ ଚିଦନୁଵୃତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ
ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସାଧନ, ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିରେ ଗଠିତ। ଏହାମାନଙ୍କର ଉପାଦାନ ହେଉଛି ଚେତନାର ଅନୁସୃତି।
ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିସମାଯୁକ୍ତାଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଚ୍ଚ ସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଦିଶୋ ଵାଯୁଶ୍ଚ ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ଵରୁଣଶ୍ଚାଶ୍ଵିନାଵପି
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ଦିଗ, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର।
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପଞ୍ଚାନାଂ ପଞ୍ଚାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵତାଃ । ଚନ୍ଦ୍ରୋ ବ୍ରହ୍ମା ତଥା ରୁଦ୍ରଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଥକଃ
ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର ପଞ୍ଚ ଅଧିପତି ଦେବତା: ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ।
ଇତ୍ଯନ୍ତଃକରଣାଖ୍ଯସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦେଶ୍ଚାଧିଦୈଵତମ୍ । ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କିଲାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵତାଃ
ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆନ୍ତରିକ ଚେତନା ନାମକ ଅଙ୍ଗର ମଧ୍ୟ ଚାରି ଅଧିପତି ଦେବତା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ମନସା ସହ ଚୈତାନି ନୂନଂ ପଞ୍ଚଦଶୈଵ ତୁ । ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ଯ ତୁ ସର୍ଗୋଽଯଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଖ୍ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ମନ ସହିତ ଏହି ସବୁ ମିଶି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପନ୍ଦରଟି ହେଉଛି; ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ସୃଷ୍ଟିକୁ 'ସତ୍ତ୍ୱିକ' ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମାଦିଭେଦେନ ଦ୍ଵେ ରୂପେ ପରମାତ୍ମନଃ । ଜ୍ଞାନରୂପଂ ନିରାକାରଂ ନିଦାନଂ ତତ୍ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦରୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି; ତା'ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନର ଯେଉଁ ରୂପ ଅଛି, ସେଠାରେ କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ, ଏହିଠାରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସବୁ କାରଣ।
ସାଧକସ୍ଯ ତୁ ଧ୍ଯାନାଦୌ ସ୍ଥୂଲରୂପଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଶରୀରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମମେଵେଦଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଯେଉଁ ସାଧକ ଧ୍ୟାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥୂଳ ରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରଟି ହେଉଛି ପୁରୁଷଙ୍କର ଶରୀର।
ମମ ଚୈଵ ଶରୀରଂ ଵୈ ସୂତ୍ରମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ସ୍ଥୂଲଂ ଶରୀରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମାତ୍ମନଃ
ମୋର ଏହି ଶରୀରକୁ 'ସୂତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର କଣ, ଏବେ ମୁଁ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯତ୍ନେନ ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ପୁରୋକ୍ତାନି ଭୂତସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଯାନି ଵୈ
ନାରଦ, ଏହି କଥାକୁ ମନ ଲଗାଇ ସୁଣ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଞ୍ଚୀକୃତ୍ଯ ତୁ ତାନ୍ଯେଵ ପଞ୍ଚଭୂତସମୁଦ୍ଭଵଃ । ପଞ୍ଚୀକରଣଭେଦୋଽଯଂ ଶୃଣୁ ସଂଵଦତଃ କିଲ
ସେଇ ତନ୍ମାତ୍ରାଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇଲେ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ମିଶ୍ରଣ କିପରି ହୁଏ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିବି।
ପ୍ରଥମଂ ରସତନ୍ମାତ୍ରାମୁପାଦାଯ ମନସ୍ଯପି । କଲ୍ପଯେଚ୍ଚ ତଥା ତଦ୍ଵୈ ଯଥା ଭଵତି ଚୋଦକମ୍
ପ୍ରଥମେ ରସ ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ନେଇ, ମନରେ ଭାବିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଭାବନା କରିବାକୁ ହେବ।
ଶିଷ୍ଟାନାଂ ଚୈଵ ଭୂତାନାମଂଶାନ୍କୃତ୍ଵା ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ । ଉଦକେ ମିଶ୍ରଯେଚ୍ଚାଂଶାନ୍କୃତେ ରସମଯେ ତତଃ
ଅନ୍ୟ ଭୂତମାନଙ୍କର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳରେ ମିଶାଇବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ରସ ତିଆରି ହୁଏ।
ତଦା ଭୂତଵିଭାଗେ ଚ ଚୈତନ୍ଯେ ଚ ପ୍ରକାଶିତେ । ଚୈତନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଵେଶାତ୍ତୁ ତଦାଽହମିତି ସଂଶଯଃ
ଏହିଭଳି ଭୂତମାନଙ୍କର ବିଭାଗ ଓ ଚେତନା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ଚେତନା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରତୀଯମାନେ ତେନୈଵ ଵିଶେଷେଣାଭିମାନତଃ । ଆଦିନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ଭଗଵାନିତି ଚୋଚ୍ଯତେ
ଏହି ଭାବକୁ ଜଣାପଡ଼ିଲେ, ବିଶେଷ କରି ଆତ୍ମବୋଧ ଦ୍ୱାରା, ଆଦିନାରାୟଣଙ୍କୁ 'ଭଗବାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଘନୀଭୂତେଽଥ ଭୂତାନାଂ ଵିଭାଗେ ସ୍ପଷ୍ଟତାଂ ଗତେ । ଵୃଦ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଗୁଣୈଶ୍ଚେତ୍ଥମେକୈକଗୁଣଵୃଦ୍ଧିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଭୂତମାନେ ଘନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଆକାଶସ୍ଯ ଗୁଣଶ୍ଚୈକଃ ଶବ୍ଦ ଏଵ ନ ଚାପରଃ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶୌ ଚ ଵାଯୋଶ୍ଚ ଦ୍ଵୌ ଗୁଣୌ ପରିକୀର୍ତିତୌ
ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନୁହେଁ; ବାୟୁର ଦୁଇଟି ଗୁଣ ଅଛି—ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ।
ଅଗ୍ନେଃ ଶବ୍ଦଶ୍ଚ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପମେତେ ତ୍ରଯୋ ଗୁଣାଃ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପରସାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଵୈ ଜଲସ୍ଯ ଚ
ଅଗ୍ନିର ତିନୋଟି ଗୁଣ ଅଛି—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ; ଜଳର ଚାରିଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ।
ସ୍ପର୍ଶଶବ୍ଦରସା ରୂପଂ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଗୁଣାଃ । ଏଵଂ ମିଲିତଯୋଗୈଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୋତ୍ପତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ
ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ହେଉଛି—ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ, ରସ, ରୂପ ଓ ଗନ୍ଧ; ଏଭଳି ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ସର୍ଵେ ଜୀଵା ମିଲିତ୍ଵୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାଂଶସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଚତୁରଶୀତିଲକ୍ଷାଶ୍ଚ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵୈ ଜୀଵଜାତଯଃ
ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏକଠା ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଂଶ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ଚଉରାଶି ଲକ୍ଷ ପ୍ରଜାତିର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୁଣାନାଂ ରୂପସଂସ୍ଥାନାଦିଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସର୍ଗୋଽଯଂ କଥିତସ୍ତାତ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽହଂ ତ୍ଵଯାଽଧୁନା । ଗୁଣାନାଂ ରୂପସଂସ୍ଥାଂ ଵୈ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକାଗ୍ରମାନସଃ
ଗୁଣମାନଙ୍କର ରୂପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ମୁଁ ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ତୁମେ ପଚାରିଥିଲ, ସେଥିରେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏବେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ଗୁଣମାନଙ୍କର ରୂପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରୀତ୍ଯାତ୍ମକଂ ଜ୍ଞେଯଂ ସୁଖାତ୍ପ୍ରୀତିସମୁଦ୍ଭଵଃ । ଆର୍ଜଵଂ ଚ ତଥା ସତ୍ଯଂ ଶୌଚଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା କ୍ଷମା ଧୃତିଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣକୁ ଆନନ୍ଦର ରୂପ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହା ସୁଖ ଓ ପ୍ରୀତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସହଜତା, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କ୍ଷମା ଓ ଧୃତି ଏହାର ଗୁଣ।
ଅନୁକମ୍ପା ତଥା ଲଜ୍ଜା ଶାନ୍ତିଃ ସନ୍ତୋଷ ଏଵ ଚ । ଏତୈଃ ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରତୀତିଶ୍ଚ ଜାଯତେ ନିଶ୍ଚଲା ସଦା
ଦୟା, ଲଜ୍ଜା, ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱର ଗୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ତ୍ୱର ନିଶ୍ଚଳ ଅନୁଭୂତି ସଦା ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଶ୍ଵେତଵର୍ଣଂ ତଥା ସତ୍ତ୍ଵଂ ଧର୍ମେ ପ୍ରୀତିକରଃ ସଦା । ସଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧୋତ୍ପାଦକଂ ନିତ୍ଯମସଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧାନିଵାରକମ୍
ଧର୍ମରେ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଦିନେ ଦିନେ ପ୍ରୀତି ଦେଇଥାଏ । ଏହା ସଦା ସତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ଏବଂ ଅସତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଦୂର କରେ ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ରାଜସୀ ଚୈଵ ତାମସୀ ଚ ତଥାପରା । ଶ୍ରଦ୍ଧା ତୁ ତ୍ରିଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ
ମୁନିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ତିନି ପ୍ରକାରର — ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଏବଂ ତାମସିକ ।
ରକ୍ତଵର୍ଣଂ ରଜଃ ପ୍ରୋକ୍ତମପ୍ରୀତିକରମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଅପ୍ରୀତିର୍ଦୁଃଖଯୋଗତ୍ଵାଦ୍ଭଵତ୍ଯେଵ ସୁନିଶ୍ଚିତା
ରାଜସ ରଙ୍ଗ ହେଉଛି ଲାଲ, ଯାହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥାଏ କିନ୍ତୁ ପ୍ରୀତି ଦେଇନାହିଁ । ଏହା ଦୁଃଖ ସହିତ ଯୋଗ ହେଇଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅପ୍ରୀତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ।
ପ୍ରଦ୍ଵେଷୋଽଥ ତଥା ଦ୍ରୋହୋ ମତ୍ସରଃ ସ୍ତମ୍ଭ ଏଵ ଚ । ଉତ୍କଣ୍ଠା ଚ ତଥା ନିଦ୍ରା ଶ୍ରଦ୍ଧା ତତ୍ର ଚ ରାଜସୀ
ଘୃଣା, ଶତ୍ରୁତା, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅହଂକାର, ଆଶା ଏବଂ ନିଦ୍ରା — ଏହିଗୁଡିକ ରାଜସିକ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଲକ୍ଷଣ ।