ଗୁଣୈଃ ସମାଵୃତଂ ଚେତଃ କଥଂ ଜାନାତି ନିର୍ଗୁଣମ୍ । ଅହଙ୍କାରୋଦ୍ଭଵଂ ତଚ୍ଚ ତଦ୍ଵିହୀନଂ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଗୁଣରେ ଆବୃତ ମନ କିପରି ନିର୍ଗୁଣକୁ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ମନ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଏହା ଅହଂକାର ବିନା କିପରି ହେବ?
ଯାଵନ୍ନ ଗୁଣଵିଚ୍ଛେଦସ୍ତାଵତ୍ତଦ୍ଦର୍ଶନଂ କୁତଃ । ତଂ ପଶ୍ଯତି ତଦା ଚିତ୍ତେ ଯଦାଽହଙ୍କାରଵର୍ଜିତଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁଣ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛେଦ ହେଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ଦର୍ଶନ କିପରି ହେବ? ଯେତେବେଳେ ମନରୁ ଅହଂକାର ଦୂର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମାନେ ତାହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ନାରଦ ଉଵାଚ ସ୍ଵରୂପଂ ଦେଵଦେଵେଶ ତ୍ରଯାଣାମେଵ ଵିସ୍ତରାତ୍ । ଗୁଣାନାଂ ଯତ୍ସ୍ଵରୂପୋଽସ୍ତି ହ୍ଯହଙ୍କାରସ୍ତ୍ରିରୂପକଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ଦେବଦେବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ତିନିଟି ଗୁଣର ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାରର ସ୍ୱରୂପ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତଥାପରଃ । ଵିଭେଦେନ ସ୍ଵରୂପାଣି ଵଦସ୍ଵ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ ଏବଂ ତମସ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବ କଥା, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ମୋତେ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ।
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯେଽହଂ ଜ୍ଞାନଂ ତଦ୍ଵଦ ମେ ପ୍ରଭୋ । ଗୁଣାନାଂ ଲକ୍ଷଣାନ୍ଯେଵ ଵିତତାନି ଵିଭାଗଶଃ
ଯାହା ଜାଣିଲେ ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି, ସେଇ ଜ୍ଞାନ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ। ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ତ୍ରଯାଣାଂ ଶକ୍ତଯସ୍ତିସ୍ତ୍ରସ୍ତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତଵାନଘ । ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିଃ କ୍ରିଯାଶକ୍ତିରର୍ଥଶକ୍ତିସ୍ତଥାପରା
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତିନିଟି; ମୁଁ ତୁମକୁ କହେଉଛି, ହେ ନିର୍ମଳ। ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି ଏବଂ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି।
ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ଯ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତୀ ରାଜସସ୍ଯ କ୍ରିଯାତ୍ମିକା । ଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତିସ୍ତାମସସ୍ଯ ତିସ୍ରଶ୍ଚ କଥିତାସ୍ତଵ
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, ରଜସ ଗୁଣରେ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି, ତମସ ଗୁଣରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି—ଏହି ତିନିଟି ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ତେଷାଂ କାର୍ଯାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ତାମସ୍ଯା ଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତେଶ୍ଚ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଏହାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଣ, ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଆଗ୍ରହ କରି ଶୁଣ। ତମସ ଗୁଣର ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତିରୁ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରୂପଂ ରସଶ୍ଚ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଶବ୍ଦୈକଗୁଣମାକାଶଂ ଵାଯୁଃ ସ୍ପର୍ଶଗୁଣସ୍ତଥା
ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଏହାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ।
ସୁରୂପୈକଗୁଣୋଽଗ୍ନିଶ୍ଚ ଜଲଂ ରସଗୁଣାତ୍ମକମ୍ । ପୃଥ୍ଵୀ ଗନ୍ଧଗୁଣା ଜ୍ଞେଯା ସୂକ୍ଷ୍ମାଣ୍ଯେତାନି ନାରଦ
ଅଗ୍ନିର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ, ଜଳର ଗୁଣ ହେଉଛି ରସ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ। ଏହାମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନାରଦ।
ଦଶୈତାନି ମିଲିତ୍ଵା ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତିଯୁତାନି ଵୈ । ତାମସାହଙ୍କାରଜଃ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଗସ୍ତଦନୁଵୃତ୍ତିକଃ
ଏହି ଦଶଟି ଯେତେବେଳେ ଏକାତ୍ମକ ହୁଏ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତମସ ଗୁଣର ଅହଂକାରର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହା ତାହାର ଅନୁସୃତି।
ରାଜସ୍ଯାଶ୍ଚ କ୍ରିଯାଶକ୍ତେରୁତ୍ପନ୍ନାନି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ । ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵଗ୍ରସନା ଚକ୍ଷୁର୍ଘ୍ରାଣଂ ଚୈଵ ଚ ପଞ୍ଚମମ୍
ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ, ରଜସ ଗୁଣର କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପାଦନ: କାନ, ଚର୍ମ, ଜିହ୍ବା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଘ୍ରାଣ।
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚୈତାନି ତଥା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଵାକ୍ପାଣିପାଦପାଯୁଶ୍ଚ ଗୁହ୍ଯାନ୍ତାନି ଚ ପଞ୍ଚ ଵୈ
ଏହିମାନେ ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏଭଳି ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ: ବାକ୍, ହାତ, ପା, ପାୟୁ ଓ ଗୁହ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ପ୍ରାଣୋଽପାନଶ୍ଚ ଵ୍ଯାନଶ୍ଚ ସମାନୋଦାନଵାଯଵଃ । ପଞ୍ଚଦଶ ମିଲିତ୍ଵୈଵ ରାଜସଃ ସର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ ଓ ଉଦାନ—ଏହି ପଞ୍ଚ ବାୟୁ; ଏହି ପନ୍ଦରଟି ଏକାତ୍ମକ ହେଲେ ରଜସ ଗୁଣର ସୃଷ୍ଟି ବୋଲାଯାଏ।
ସାଧନାନି କିଲୈତାନି କ୍ରିଯାଶକ୍ତିମଯାନି ଚ । ଉପାଦାନଂ କିଲୈତେଷାଂ ଚିଦନୁଵୃତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ
ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସାଧନ, ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିରେ ଗଠିତ। ଏହାମାନଙ୍କର ଉପାଦାନ ହେଉଛି ଚେତନାର ଅନୁସୃତି।
ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିସମାଯୁକ୍ତାଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଚ୍ଚ ସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଦିଶୋ ଵାଯୁଶ୍ଚ ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ଵରୁଣଶ୍ଚାଶ୍ଵିନାଵପି
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ଦିଗ, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର।
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପଞ୍ଚାନାଂ ପଞ୍ଚାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵତାଃ । ଚନ୍ଦ୍ରୋ ବ୍ରହ୍ମା ତଥା ରୁଦ୍ରଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଥକଃ
ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର ପଞ୍ଚ ଅଧିପତି ଦେବତା: ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ।
ଇତ୍ଯନ୍ତଃକରଣାଖ୍ଯସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦେଶ୍ଚାଧିଦୈଵତମ୍ । ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କିଲାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵତାଃ
ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆନ୍ତରିକ ଚେତନା ନାମକ ଅଙ୍ଗର ମଧ୍ୟ ଚାରି ଅଧିପତି ଦେବତା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ମନସା ସହ ଚୈତାନି ନୂନଂ ପଞ୍ଚଦଶୈଵ ତୁ । ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ଯ ତୁ ସର୍ଗୋଽଯଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଖ୍ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ମନ ସହିତ ଏହି ସବୁ ମିଶି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପନ୍ଦରଟି ହେଉଛି; ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ସୃଷ୍ଟିକୁ 'ସତ୍ତ୍ୱିକ' ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମାଦିଭେଦେନ ଦ୍ଵେ ରୂପେ ପରମାତ୍ମନଃ । ଜ୍ଞାନରୂପଂ ନିରାକାରଂ ନିଦାନଂ ତତ୍ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦରୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି; ତା'ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନର ଯେଉଁ ରୂପ ଅଛି, ସେଠାରେ କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ, ଏହିଠାରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସବୁ କାରଣ।
ସାଧକସ୍ଯ ତୁ ଧ୍ଯାନାଦୌ ସ୍ଥୂଲରୂପଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଶରୀରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମମେଵେଦଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଯେଉଁ ସାଧକ ଧ୍ୟାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥୂଳ ରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରଟି ହେଉଛି ପୁରୁଷଙ୍କର ଶରୀର।
ମମ ଚୈଵ ଶରୀରଂ ଵୈ ସୂତ୍ରମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ସ୍ଥୂଲଂ ଶରୀରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମାତ୍ମନଃ
ମୋର ଏହି ଶରୀରକୁ 'ସୂତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର କଣ, ଏବେ ମୁଁ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯତ୍ନେନ ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ପୁରୋକ୍ତାନି ଭୂତସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଯାନି ଵୈ
ନାରଦ, ଏହି କଥାକୁ ମନ ଲଗାଇ ସୁଣ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଞ୍ଚୀକୃତ୍ଯ ତୁ ତାନ୍ଯେଵ ପଞ୍ଚଭୂତସମୁଦ୍ଭଵଃ । ପଞ୍ଚୀକରଣଭେଦୋଽଯଂ ଶୃଣୁ ସଂଵଦତଃ କିଲ
ସେଇ ତନ୍ମାତ୍ରାଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇଲେ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ମିଶ୍ରଣ କିପରି ହୁଏ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହିବି।
ପ୍ରଥମଂ ରସତନ୍ମାତ୍ରାମୁପାଦାଯ ମନସ୍ଯପି । କଲ୍ପଯେଚ୍ଚ ତଥା ତଦ୍ଵୈ ଯଥା ଭଵତି ଚୋଦକମ୍
ପ୍ରଥମେ ରସ ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ନେଇ, ମନରେ ଭାବିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଭାବନା କରିବାକୁ ହେବ।
ଶିଷ୍ଟାନାଂ ଚୈଵ ଭୂତାନାମଂଶାନ୍କୃତ୍ଵା ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ । ଉଦକେ ମିଶ୍ରଯେଚ୍ଚାଂଶାନ୍କୃତେ ରସମଯେ ତତଃ
ଅନ୍ୟ ଭୂତମାନଙ୍କର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳରେ ମିଶାଇବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ରସ ତିଆରି ହୁଏ।
ତଦା ଭୂତଵିଭାଗେ ଚ ଚୈତନ୍ଯେ ଚ ପ୍ରକାଶିତେ । ଚୈତନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଵେଶାତ୍ତୁ ତଦାଽହମିତି ସଂଶଯଃ
ଏହିଭଳି ଭୂତମାନଙ୍କର ବିଭାଗ ଓ ଚେତନା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ଚେତନା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରତୀଯମାନେ ତେନୈଵ ଵିଶେଷେଣାଭିମାନତଃ । ଆଦିନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ଭଗଵାନିତି ଚୋଚ୍ଯତେ
ଏହି ଭାବକୁ ଜଣାପଡ଼ିଲେ, ବିଶେଷ କରି ଆତ୍ମବୋଧ ଦ୍ୱାରା, ଆଦିନାରାୟଣଙ୍କୁ 'ଭଗବାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଘନୀଭୂତେଽଥ ଭୂତାନାଂ ଵିଭାଗେ ସ୍ପଷ୍ଟତାଂ ଗତେ । ଵୃଦ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଗୁଣୈଶ୍ଚେତ୍ଥମେକୈକଗୁଣଵୃଦ୍ଧିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଭୂତମାନେ ଘନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଆକାଶସ୍ଯ ଗୁଣଶ୍ଚୈକଃ ଶବ୍ଦ ଏଵ ନ ଚାପରଃ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶୌ ଚ ଵାଯୋଶ୍ଚ ଦ୍ଵୌ ଗୁଣୌ ପରିକୀର୍ତିତୌ
ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନୁହେଁ; ବାୟୁର ଦୁଇଟି ଗୁଣ ଅଛି—ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ।