ନିର୍ଗୁଣା ଦୁର୍ଗମା ଶକ୍ତିର୍ନିର୍ଗୁଣଶ୍ଚ ତଥା ପୁମାନ୍ । ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯୌ ମୁନୀନାଂ ତୁ ଭାଵନୀଯୌ ତଥା ପୁନଃ
ଗୁଣରହିତ ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣରହିତ ପୁରୁଷ, ଦୁହେଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଅତି କଠିନ; ମୁନିମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ଭାବନା କରନ୍ତି।
ଅନାଦିନିଧନୌ ଵିଦ୍ଧି ସଦା ପ୍ରକୃତିପୂରୁଷୌ । ଵିଶ୍ଵାସେନାଭିଗମ୍ଯୌ ତୌ ନାଵିଶ୍ଵାସେନ କର୍ହିଚିତ୍
ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ଏହି ଦୁହେଁ ଆଦି ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ସଦା ଅବିନାଶୀ; ଏହି ଦୁହେଁକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା କେବେ ନୁହେଁ।
ଚୈତନ୍ଯଂ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯତ୍ତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ପରାତ୍ମକମ୍ । ତେଜଃ ସର୍ଵତ୍ରଗଂ ନିତ୍ଯଂ ନାନାଭାଵେଷୁ ନାରଦ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଯେଉଁ ଚେତନା ଅଛି, ତାହାକୁ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣ; ହେ ନାରଦ, ସେ ଅନନ୍ତ ଆଲୋକ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ତଞ୍ଚ ତାଞ୍ଚ ମହାଭାଗ ଵ୍ଯାପକୌ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵଗୌ । ତାଭ୍ଯାଂ ଵିହୀନଂ ସଂସାରେ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ଵିଦ୍ଯତେ
ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି ଦୁହେଁ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏବଂ ସବୁଠାରେ ଅଛନ୍ତି; ସଂସାରରେ ଏହାମାନେ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ତୌ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯୌ ସଦା ଦେହେ ମିଶ୍ରୀଭୂତୌ ସଦାଵ୍ଯଯୌ । ଏକରୂପୌ ଚିଦାତ୍ମାନୌ ନିଗୁଣୌ ନିର୍ମଲାଵୁଭୌ
ଏହି ଦୁହେଁ ସଦା ଦେହରେ ଚିନ୍ତନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ, ସଦା ଏକାତ୍ମ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ; ଦୁହେଁ ଏକ ରୂପ, ଚେତନାମୟ, ଗୁଣରହିତ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ।
ଯା ଶକ୍ତିଃ ପରମାତ୍ମାଽସୌ ସା ଯୋଽସୌ ସା ପରମା ମତା । ଅନ୍ତରଂ ନୈତଯୋଃ କୋଽପି ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଵେଦ ଚ ନାରଦ
ଯେ ଶକ୍ତି, ସେଇ ପରମାତ୍ମା; ଯେ ପରମାତ୍ମା, ସେଇ ଶକ୍ତି ବୋଲି ମନାଯାଏ; ହେ ନାରଦ, ଏହି ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭିନ୍ନତା କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି।
ଅଧୀତ୍ଯ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଵେଦାନ୍ସାଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ନାରଦ । ନ ଜାନାତି ତଯୋଃ ସୂକ୍ଷ୍ମମନ୍ତରଂ ଵିରତିଂ ଵିନା
ହେ ନାରଦ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ସହିତ ପଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିରାଗ ଛାଡ଼ି ଏହି ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦ କେହି ଜାଣିପାରେନାହିଁ।
ଅହଙ୍କାରକୃତଂ ସର୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । କଥଂ ତଦ୍ରହିତଂ ପୁତ୍ର ଭଵେତ୍କଲ୍ପଶତୈରପି
ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି; ହେ ପୁଅ, ଏହା ଛାଡ଼ି ଶତାବ୍ଦୀ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ରହିପାରିବ?
ନିର୍ଗୁଣଂ ସଗୁଣଃ ପୁତ୍ର କଥଂ ପଶ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁଷା । ସଗୁଣଂ ଚ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଚେତସା ସଂଵିଚାରଯ
ହେ ପୁଅ, ଗୁଣମୟ ଲୋକ କିପରି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣରହିତକୁ ଦେଖିପାରିବ? ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ଚିନ୍ତାରେ ଗୁଣମୟକୁ ଭାବିବା।
ପିତ୍ତେନାଚ୍ଛାଦିତା ଜିହ୍ଵା ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚ ମୁନିସତ୍ତମ । କଟୁ ପିତ୍ତଂ ଵିଜାନାତି ରସଂ ରୂପଂ ନ ତତ୍ତଥା
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜିହ୍ୱା ପିତ୍ତରେ ଢାକି ଦିଆଯିବାବେଳେ, ତାହା କେବଳ ତିତ୍ତ ରସ ଅନୁଭବ କରେ, ସଠିକ୍ ରସ ନୁହେଁ; ଏଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଓ ରୂପ ସହିତ ମଧ୍ୟ।
ଗୁଣୈଃ ସମାଵୃତଂ ଚେତଃ କଥଂ ଜାନାତି ନିର୍ଗୁଣମ୍ । ଅହଙ୍କାରୋଦ୍ଭଵଂ ତଚ୍ଚ ତଦ୍ଵିହୀନଂ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଗୁଣରେ ଆବୃତ ମନ କିପରି ନିର୍ଗୁଣକୁ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ମନ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଏହା ଅହଂକାର ବିନା କିପରି ହେବ?
ଯାଵନ୍ନ ଗୁଣଵିଚ୍ଛେଦସ୍ତାଵତ୍ତଦ୍ଦର୍ଶନଂ କୁତଃ । ତଂ ପଶ୍ଯତି ତଦା ଚିତ୍ତେ ଯଦାଽହଙ୍କାରଵର୍ଜିତଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁଣ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛେଦ ହେଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ଦର୍ଶନ କିପରି ହେବ? ଯେତେବେଳେ ମନରୁ ଅହଂକାର ଦୂର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମାନେ ତାହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ନାରଦ ଉଵାଚ ସ୍ଵରୂପଂ ଦେଵଦେଵେଶ ତ୍ରଯାଣାମେଵ ଵିସ୍ତରାତ୍ । ଗୁଣାନାଂ ଯତ୍ସ୍ଵରୂପୋଽସ୍ତି ହ୍ଯହଙ୍କାରସ୍ତ୍ରିରୂପକଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ଦେବଦେବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ତିନିଟି ଗୁଣର ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାରର ସ୍ୱରୂପ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତଥାପରଃ । ଵିଭେଦେନ ସ୍ଵରୂପାଣି ଵଦସ୍ଵ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ ଏବଂ ତମସ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବ କଥା, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ମୋତେ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ।
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯେଽହଂ ଜ୍ଞାନଂ ତଦ୍ଵଦ ମେ ପ୍ରଭୋ । ଗୁଣାନାଂ ଲକ୍ଷଣାନ୍ଯେଵ ଵିତତାନି ଵିଭାଗଶଃ
ଯାହା ଜାଣିଲେ ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି, ସେଇ ଜ୍ଞାନ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ। ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ତ୍ରଯାଣାଂ ଶକ୍ତଯସ୍ତିସ୍ତ୍ରସ୍ତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତଵାନଘ । ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିଃ କ୍ରିଯାଶକ୍ତିରର୍ଥଶକ୍ତିସ୍ତଥାପରା
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତିନିଟି; ମୁଁ ତୁମକୁ କହେଉଛି, ହେ ନିର୍ମଳ। ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି ଏବଂ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି।
ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ଯ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତୀ ରାଜସସ୍ଯ କ୍ରିଯାତ୍ମିକା । ଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତିସ୍ତାମସସ୍ଯ ତିସ୍ରଶ୍ଚ କଥିତାସ୍ତଵ
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, ରଜସ ଗୁଣରେ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି, ତମସ ଗୁଣରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି—ଏହି ତିନିଟି ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ତେଷାଂ କାର୍ଯାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ତାମସ୍ଯା ଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତେଶ୍ଚ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଏହାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଣ, ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଆଗ୍ରହ କରି ଶୁଣ। ତମସ ଗୁଣର ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତିରୁ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରୂପଂ ରସଶ୍ଚ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଶବ୍ଦୈକଗୁଣମାକାଶଂ ଵାଯୁଃ ସ୍ପର୍ଶଗୁଣସ୍ତଥା
ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଏହାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ।
ସୁରୂପୈକଗୁଣୋଽଗ୍ନିଶ୍ଚ ଜଲଂ ରସଗୁଣାତ୍ମକମ୍ । ପୃଥ୍ଵୀ ଗନ୍ଧଗୁଣା ଜ୍ଞେଯା ସୂକ୍ଷ୍ମାଣ୍ଯେତାନି ନାରଦ
ଅଗ୍ନିର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ, ଜଳର ଗୁଣ ହେଉଛି ରସ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ। ଏହାମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନାରଦ।
ଦଶୈତାନି ମିଲିତ୍ଵା ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତିଯୁତାନି ଵୈ । ତାମସାହଙ୍କାରଜଃ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଗସ୍ତଦନୁଵୃତ୍ତିକଃ
ଏହି ଦଶଟି ଯେତେବେଳେ ଏକାତ୍ମକ ହୁଏ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତମସ ଗୁଣର ଅହଂକାରର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହା ତାହାର ଅନୁସୃତି।
ରାଜସ୍ଯାଶ୍ଚ କ୍ରିଯାଶକ୍ତେରୁତ୍ପନ୍ନାନି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ । ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵଗ୍ରସନା ଚକ୍ଷୁର୍ଘ୍ରାଣଂ ଚୈଵ ଚ ପଞ୍ଚମମ୍
ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ, ରଜସ ଗୁଣର କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପାଦନ: କାନ, ଚର୍ମ, ଜିହ୍ବା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଘ୍ରାଣ।
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚୈତାନି ତଥା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଵାକ୍ପାଣିପାଦପାଯୁଶ୍ଚ ଗୁହ୍ଯାନ୍ତାନି ଚ ପଞ୍ଚ ଵୈ
ଏହିମାନେ ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏଭଳି ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ: ବାକ୍, ହାତ, ପା, ପାୟୁ ଓ ଗୁହ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ପ୍ରାଣୋଽପାନଶ୍ଚ ଵ୍ଯାନଶ୍ଚ ସମାନୋଦାନଵାଯଵଃ । ପଞ୍ଚଦଶ ମିଲିତ୍ଵୈଵ ରାଜସଃ ସର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ
ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ ଓ ଉଦାନ—ଏହି ପଞ୍ଚ ବାୟୁ; ଏହି ପନ୍ଦରଟି ଏକାତ୍ମକ ହେଲେ ରଜସ ଗୁଣର ସୃଷ୍ଟି ବୋଲାଯାଏ।
ସାଧନାନି କିଲୈତାନି କ୍ରିଯାଶକ୍ତିମଯାନି ଚ । ଉପାଦାନଂ କିଲୈତେଷାଂ ଚିଦନୁଵୃତ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ
ଏହିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସାଧନ, ଯେଉଁମାନେ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିରେ ଗଠିତ। ଏହାମାନଙ୍କର ଉପାଦାନ ହେଉଛି ଚେତନାର ଅନୁସୃତି।
ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିସମାଯୁକ୍ତାଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଚ୍ଚ ସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଦିଶୋ ଵାଯୁଶ୍ଚ ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ଵରୁଣଶ୍ଚାଶ୍ଵିନାଵପି
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ଦିଗ, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର।
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପଞ୍ଚାନାଂ ପଞ୍ଚାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵତାଃ । ଚନ୍ଦ୍ରୋ ବ୍ରହ୍ମା ତଥା ରୁଦ୍ରଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଥକଃ
ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର ପଞ୍ଚ ଅଧିପତି ଦେବତା: ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ।
ଇତ୍ଯନ୍ତଃକରଣାଖ୍ଯସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦେଶ୍ଚାଧିଦୈଵତମ୍ । ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କିଲାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵତାଃ
ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆନ୍ତରିକ ଚେତନା ନାମକ ଅଙ୍ଗର ମଧ୍ୟ ଚାରି ଅଧିପତି ଦେବତା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ମନସା ସହ ଚୈତାନି ନୂନଂ ପଞ୍ଚଦଶୈଵ ତୁ । ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ଯ ତୁ ସର୍ଗୋଽଯଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଖ୍ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ମନ ସହିତ ଏହି ସବୁ ମିଶି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପନ୍ଦରଟି ହେଉଛି; ଏହି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ସୃଷ୍ଟିକୁ 'ସତ୍ତ୍ୱିକ' ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମାଦିଭେଦେନ ଦ୍ଵେ ରୂପେ ପରମାତ୍ମନଃ । ଜ୍ଞାନରୂପଂ ନିରାକାରଂ ନିଦାନଂ ତତ୍ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦରୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି; ତା'ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନର ଯେଉଁ ରୂପ ଅଛି, ସେଠାରେ କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ, ଏହିଠାରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସବୁ କାରଣ।