ଆସାଦ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ଵିତତେ ଵିମାନେ ପ୍ରାପ୍ତା ଵଯଂ ପଙ୍କଜସନ୍ନିଧୌ ଚ । ମହାର୍ଣଵେ ଯତ୍ର ହତୌ ଦୁରତ୍ଯଯୌ ମୁରାରିଣା ତୌ ମଧୁକୈଟଭାଖ୍ଯୌ
ସେ ବିସ୍ତୃତ ବିମାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଆମେ ପଦ୍ମର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଗଲୁ; ସେ ମହାସାଗରରେ, ଯେଉଁଠି ମୁର ଶତ୍ରୁ ବିଷ୍ଣୁ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ନାମକ ଦୁଇଜଣକୁ ମାରିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅତି ଦୁର୍ଜୟ ଥିଲେ।
ତତ୍ତ୍ଵନିରୂପଣଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଏଵଂପ୍ରଭାଵା ସା ଦେଵୀ ମଯା ଦୃଷ୍ଟାଥ ଵିଷ୍ଣୁନା । ଶିଵେନାପି ମହାଭାଗ ତାସ୍ତା ଦେଵ୍ଯଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ତତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବିବର୍ଣ୍ଣନା। ବ୍ରହ୍ମା କହୁଛନ୍ତି— ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ; ଶିବ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାଭାଗ, ସେଇ ଦେବୀମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ନାରଦୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ପରମପ୍ରୀତଃ ପ୍ରଜାପତିମିଦଂ ଵଚଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ପିତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମହାମୁନି ନାରଦ ଅତି ଖୁସି ହୋଇ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ପୁମାନାଦ୍ଯୋଽଵିନାଶୀ ଯୋ ନିର୍ଗୁଣୋଽଚ୍ଯୁତିରଵ୍ଯଯଃ । ଦୃଷ୍ଟଶ୍ଚୈଵାନୁଭୂତଶ୍ଚ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ପିତାମହ
ନାରଦ କହିଲେ — ହେ ପିତାମହ, ଯିଏ ପ୍ରଥମ, ଅବିନାଶୀ, ଗୁଣରହିତ, ଅଚଳ ଏବଂ ଅବିକାରୀ, ଯିଏ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେଇ ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ତ୍ରିଗୁଣା ଵୀକ୍ଷିତା ଶକ୍ତିର୍ନିର୍ଗୁଣା କୀଦୃଶୀ ପିତଃ । ତସ୍ଯାଃ ସ୍ଵରୂପଂ ମେ ବ୍ରୂହି ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ ପଦ୍ମଜ
ହେ ପଦ୍ମଯ, ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗୁଣରହିତ ଶକ୍ତିଟି କେମିତି? ସେ ଶକ୍ତି ଓ ପୁରୁଷଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ଯଦର୍ଥଞ୍ଚ ମଯା ତପ୍ତଂ ଶ୍ଵେତଦ୍ଵୀପେ ମହାତପଃ । ଦୃଷ୍ଟାଃ ସିଦ୍ଧା ମହାତ୍ମାନସ୍ତାପସା ଗତମନ୍ଯଵଃ
ମୁଁ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ଯେଉଁ ଭାବେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲି, ତାହା କାହିଁକି? ସେଠାରେ ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି, କ୍ରୋଧ ଛାଡିଦେଇଥିବା, ମହାତ୍ମା ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ।
ପରମାତ୍ମା ନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ମଯାଽସୌ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରଃ । ପୁନଃ ପୁନସ୍ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ କୃତଂ ତତ୍ର ପ୍ରଜାପତେ
ହେ ପ୍ରଜାପତି, ସେଠାରେ ପରମାତ୍ମା ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଲେ ନାହିଁ; ମୁଁ ପୁନିପୁନି ସେଠାରେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କଲି।
ଭଵତା ସଗୁଣା ଶକ୍ତିର୍ଦୃଷ୍ଟା ତାତ ମନୋରମା । ନିର୍ଗୁଣା ନିର୍ଗୁଣଶ୍ଚୈଵ କୀଦୃଶୌ ତୌ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ହେ ପିତା, ଆପଣ ଗୁଣମୟ ମନୋହରା ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି; ଏବେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ଗୁଣରହିତ ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣରହିତ ପୁରୁଷ କେମିତି?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଠଃ ପିତା ତେନ ନାରଦେନ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ତଥ୍ଯଂ ସ୍ମିତପୂର୍ଵଂ ପିତାମହଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ପ୍ରଜାପତି ପିତାମହ ନାରଦଙ୍କୁ ହସି ହସି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯ ମୁନେ ରୂପଂ ନ ଭଵେଦ୍ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରମ୍ । ଦୃଶ୍ଯଞ୍ଚ ନଶ୍ଵରଂ ଯସ୍ମାଦରୂପଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କଥମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ମୁନି, ଗୁଣରହିତର ରୂପ କେବେ ଚକ୍ଷୁରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ନଶ୍ୱର, ତେଣୁ ରୂପ ନଥିବା କିଛି କିପରି ଦେଖାଯିବ?
ନିର୍ଗୁଣା ଦୁର୍ଗମା ଶକ୍ତିର୍ନିର୍ଗୁଣଶ୍ଚ ତଥା ପୁମାନ୍ । ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯୌ ମୁନୀନାଂ ତୁ ଭାଵନୀଯୌ ତଥା ପୁନଃ
ଗୁଣରହିତ ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣରହିତ ପୁରୁଷ, ଦୁହେଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଅତି କଠିନ; ମୁନିମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ଭାବନା କରନ୍ତି।
ଅନାଦିନିଧନୌ ଵିଦ୍ଧି ସଦା ପ୍ରକୃତିପୂରୁଷୌ । ଵିଶ୍ଵାସେନାଭିଗମ୍ଯୌ ତୌ ନାଵିଶ୍ଵାସେନ କର୍ହିଚିତ୍
ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ଏହି ଦୁହେଁ ଆଦି ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ସଦା ଅବିନାଶୀ; ଏହି ଦୁହେଁକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା କେବେ ନୁହେଁ।
ଚୈତନ୍ଯଂ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯତ୍ତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ପରାତ୍ମକମ୍ । ତେଜଃ ସର୍ଵତ୍ରଗଂ ନିତ୍ଯଂ ନାନାଭାଵେଷୁ ନାରଦ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଯେଉଁ ଚେତନା ଅଛି, ତାହାକୁ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣ; ହେ ନାରଦ, ସେ ଅନନ୍ତ ଆଲୋକ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ତଞ୍ଚ ତାଞ୍ଚ ମହାଭାଗ ଵ୍ଯାପକୌ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵଗୌ । ତାଭ୍ଯାଂ ଵିହୀନଂ ସଂସାରେ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ଵିଦ୍ଯତେ
ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି ଦୁହେଁ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏବଂ ସବୁଠାରେ ଅଛନ୍ତି; ସଂସାରରେ ଏହାମାନେ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ତୌ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯୌ ସଦା ଦେହେ ମିଶ୍ରୀଭୂତୌ ସଦାଵ୍ଯଯୌ । ଏକରୂପୌ ଚିଦାତ୍ମାନୌ ନିଗୁଣୌ ନିର୍ମଲାଵୁଭୌ
ଏହି ଦୁହେଁ ସଦା ଦେହରେ ଚିନ୍ତନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ, ସଦା ଏକାତ୍ମ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ; ଦୁହେଁ ଏକ ରୂପ, ଚେତନାମୟ, ଗୁଣରହିତ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ।
ଯା ଶକ୍ତିଃ ପରମାତ୍ମାଽସୌ ସା ଯୋଽସୌ ସା ପରମା ମତା । ଅନ୍ତରଂ ନୈତଯୋଃ କୋଽପି ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଵେଦ ଚ ନାରଦ
ଯେ ଶକ୍ତି, ସେଇ ପରମାତ୍ମା; ଯେ ପରମାତ୍ମା, ସେଇ ଶକ୍ତି ବୋଲି ମନାଯାଏ; ହେ ନାରଦ, ଏହି ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭିନ୍ନତା କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି।
ଅଧୀତ୍ଯ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଵେଦାନ୍ସାଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ନାରଦ । ନ ଜାନାତି ତଯୋଃ ସୂକ୍ଷ୍ମମନ୍ତରଂ ଵିରତିଂ ଵିନା
ହେ ନାରଦ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ସହିତ ପଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିରାଗ ଛାଡ଼ି ଏହି ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦ କେହି ଜାଣିପାରେନାହିଁ।
ଅହଙ୍କାରକୃତଂ ସର୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । କଥଂ ତଦ୍ରହିତଂ ପୁତ୍ର ଭଵେତ୍କଲ୍ପଶତୈରପି
ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି; ହେ ପୁଅ, ଏହା ଛାଡ଼ି ଶତାବ୍ଦୀ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ରହିପାରିବ?
ନିର୍ଗୁଣଂ ସଗୁଣଃ ପୁତ୍ର କଥଂ ପଶ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁଷା । ସଗୁଣଂ ଚ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଚେତସା ସଂଵିଚାରଯ
ହେ ପୁଅ, ଗୁଣମୟ ଲୋକ କିପରି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣରହିତକୁ ଦେଖିପାରିବ? ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ଚିନ୍ତାରେ ଗୁଣମୟକୁ ଭାବିବା।
ପିତ୍ତେନାଚ୍ଛାଦିତା ଜିହ୍ଵା ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚ ମୁନିସତ୍ତମ । କଟୁ ପିତ୍ତଂ ଵିଜାନାତି ରସଂ ରୂପଂ ନ ତତ୍ତଥା
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜିହ୍ୱା ପିତ୍ତରେ ଢାକି ଦିଆଯିବାବେଳେ, ତାହା କେବଳ ତିତ୍ତ ରସ ଅନୁଭବ କରେ, ସଠିକ୍ ରସ ନୁହେଁ; ଏଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଓ ରୂପ ସହିତ ମଧ୍ୟ।
ଗୁଣୈଃ ସମାଵୃତଂ ଚେତଃ କଥଂ ଜାନାତି ନିର୍ଗୁଣମ୍ । ଅହଙ୍କାରୋଦ୍ଭଵଂ ତଚ୍ଚ ତଦ୍ଵିହୀନଂ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଗୁଣରେ ଆବୃତ ମନ କିପରି ନିର୍ଗୁଣକୁ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ମନ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଏହା ଅହଂକାର ବିନା କିପରି ହେବ?
ଯାଵନ୍ନ ଗୁଣଵିଚ୍ଛେଦସ୍ତାଵତ୍ତଦ୍ଦର୍ଶନଂ କୁତଃ । ତଂ ପଶ୍ଯତି ତଦା ଚିତ୍ତେ ଯଦାଽହଙ୍କାରଵର୍ଜିତଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁଣ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛେଦ ହେଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ଦର୍ଶନ କିପରି ହେବ? ଯେତେବେଳେ ମନରୁ ଅହଂକାର ଦୂର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମାନେ ତାହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ନାରଦ ଉଵାଚ ସ୍ଵରୂପଂ ଦେଵଦେଵେଶ ତ୍ରଯାଣାମେଵ ଵିସ୍ତରାତ୍ । ଗୁଣାନାଂ ଯତ୍ସ୍ଵରୂପୋଽସ୍ତି ହ୍ଯହଙ୍କାରସ୍ତ୍ରିରୂପକଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ଦେବଦେବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ତିନିଟି ଗୁଣର ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାରର ସ୍ୱରୂପ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତଥାପରଃ । ଵିଭେଦେନ ସ୍ଵରୂପାଣି ଵଦସ୍ଵ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ ଏବଂ ତମସ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବ କଥା, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ମୋତେ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ।
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯେଽହଂ ଜ୍ଞାନଂ ତଦ୍ଵଦ ମେ ପ୍ରଭୋ । ଗୁଣାନାଂ ଲକ୍ଷଣାନ୍ଯେଵ ଵିତତାନି ଵିଭାଗଶଃ
ଯାହା ଜାଣିଲେ ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି, ସେଇ ଜ୍ଞାନ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ। ଗୁଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ତ୍ରଯାଣାଂ ଶକ୍ତଯସ୍ତିସ୍ତ୍ରସ୍ତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତଵାନଘ । ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିଃ କ୍ରିଯାଶକ୍ତିରର୍ଥଶକ୍ତିସ୍ତଥାପରା
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତିନିଟି; ମୁଁ ତୁମକୁ କହେଉଛି, ହେ ନିର୍ମଳ। ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି ଏବଂ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି।
ସାତ୍ତ୍ଵିକସ୍ଯ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତୀ ରାଜସସ୍ଯ କ୍ରିଯାତ୍ମିକା । ଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତିସ୍ତାମସସ୍ଯ ତିସ୍ରଶ୍ଚ କଥିତାସ୍ତଵ
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି, ରଜସ ଗୁଣରେ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି, ତମସ ଗୁଣରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତି—ଏହି ତିନିଟି ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ତେଷାଂ କାର୍ଯାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ତାମସ୍ଯା ଦ୍ରଵ୍ଯଶକ୍ତେଶ୍ଚ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଏହାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଣ, ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଆଗ୍ରହ କରି ଶୁଣ। ତମସ ଗୁଣର ଦ୍ରବ୍ୟ ଶକ୍ତିରୁ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରୂପଂ ରସଶ୍ଚ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ଶବ୍ଦୈକଗୁଣମାକାଶଂ ଵାଯୁଃ ସ୍ପର୍ଶଗୁଣସ୍ତଥା
ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ—ଏହାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ।
ସୁରୂପୈକଗୁଣୋଽଗ୍ନିଶ୍ଚ ଜଲଂ ରସଗୁଣାତ୍ମକମ୍ । ପୃଥ୍ଵୀ ଗନ୍ଧଗୁଣା ଜ୍ଞେଯା ସୂକ୍ଷ୍ମାଣ୍ଯେତାନି ନାରଦ
ଅଗ୍ନିର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ, ଜଳର ଗୁଣ ହେଉଛି ରସ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ। ଏହାମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନାରଦ।