ନିର୍ଗୁଣା ଶଙ୍କରଂ ଦେଵମଵୋଚଦମୃତଂ ଵଚଃ । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଗୃହାଣ ହରଗୌରୀଂ ତ୍ଵଂ ମହାକାଲୀଂ ମନୋହରାମ୍
ନିର୍ଗୁଣ ହୋଇ, ଦେବୀ ଶିବଙ୍କୁ ଅମୃତ ଉପଦେଶ କହିଲେ। ଦେବୀ କହିଲେ: ହରଗୌରୀ, ମନୋହରୀ ମହାକାଳୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର।
କୈଲାସଂ କାରଯିତ୍ଵା ଚ ଵିହରସ୍ଵ ଯଥାସୁଖମ୍ । ମୁଖ୍ଯସ୍ତମୋଗୁଣସ୍ତେଽସ୍ତୁ ଗୌଣୌ ସତ୍ତ୍ଵରଜୋଗୁଣୌ
କୈଳାସ ସ୍ଥାପନ କରି, ଇଚ୍ଛାମତେ ଆନନ୍ଦ କର। ତୁମର ମୁଖ୍ୟ ଗୁଣ ତମସ୍ ହେଉ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ରହୁ।
ଵିହରାସୁରନାଶାର୍ଥଂ ରଜୋଗୁଣତମୋଗୁଣୌ । ତପସ୍ତପ୍ତଂ ତଥା କର୍ତୁଂ ସ୍ମରଣଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଅସୁର ନାଶ ପାଇଁ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି ଆନନ୍ଦ କର। ଏହାସହ ତପସ୍ୟା କରିବା ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵଗୁଣଃ ଶାନ୍ତୋ ଗୃହୀତଵ୍ଯଃ ସଦାନଘ । ସର୍ଵଥା ତ୍ରିଗୁଣା ଯୂଯଂ ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରକାଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ସଦା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଓ ଅପରାଧହୀନ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ତୁମେମାନେ ତିନିଜଣ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର କାରଣ।
ଏଭିର୍ଵିହୀନଂ ସଂସାରେ ଵସ୍ତୁ ନୈଵାତ୍ର କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଵସ୍ତୁମାତ୍ରଂ ତୁ ଯଦ୍ଦୃଶ୍ଯଂ ସଂସାରେ ତ୍ରିଗୁଣଂ ହି ତତ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ବିନା କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଅଛିନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ସବୁ ତିନି ଗୁଣ ମିଶିଛି।
ଦୃଶ୍ଯଂ ଚ ନିର୍ଗୁଣଂ ଲୋକେ ନ ଭୂତଂ ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ନିର୍ଗୁଣଃ ପରମାତ୍ମାସୌ ନ ତୁ ଦୃଶ୍ଯଃ କଦାଚନ
ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଗୁଣ ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ; ପରମାତ୍ମା ନିର୍ଗୁଣ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଦେଖାଯିବା ଜିନିଷ ନୁହେଁ।
ସଗୁଣା ନିର୍ଗୁଣା ଚାହଂ ସମଯେ ଶଙ୍କରୋତ୍ତମା । ସଦାହଂ କାରଣଂ ଶମ୍ଭୋ ନ ଚ କାର୍ଯଂ କଦାଚନ
ହେ ଶିବଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁହିଁ ହୁଏ; ହେ ଶମ୍ଭୁ, ମୁଁ ସଦା କାରଣ, କିନ୍ତୁ କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସଗୁଣା କାରଣତ୍ଵାଦ୍ଵୈ ନିର୍ଗୁଣା ପୁରୁଷାନ୍ତିକେ । ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵମହଙ୍କାରୋ ଗୁଣାଃ ଶବ୍ଦାଦଯସ୍ତଥା
ସଗୁଣ ହେବାରୁ ମୁଁ କାରଣ ହୁଏ, ନିର୍ଗୁଣ ହେଲେ ପୁରୁଷଙ୍କ ନିକଟରେ ରହେ; ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର, ଗୁଣ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯାହା ଅଛି—
କାର୍ଯକାରଣରୂପେଣ ସଂସରନ୍ତେ ତ୍ଵହର୍ନିଶମ୍
ଏମାନେ ଦିନ ରାତି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣ ରୂପେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରଶ୍ଚ ମେ କାର୍ଯଂ ତ୍ରିଗୁଣୋଽସୌ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ଅହଙ୍କାରାନ୍ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ସା ପରିକୀର୍ତିତା
ଅହଂକାର ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ, ଏହା ତିନି ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅହଂକାରରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ହି କାର୍ଯଂ ସ୍ଯାଦହଙ୍କାରୋ ହି କାରଣମ୍ । ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ତ୍ଵହଙ୍କାରାଦୁତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ସଦୈଵ ହି
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ନିଶ୍ଚୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅହଂକାର କାରଣ; ଅହଂକାରରୁ ସବୁବେଳେ ତନ୍ମାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କାରଣଂ ପଞ୍ଚଭୂତାନାଂ ତାନି ସର୍ଵସମୁଦ୍ଭଵେ । କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଂଚୈଵ ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଏହା ପଞ୍ଚ ଭୂତର କାରଣ, ଯାହାରୁ ସବୁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି, ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ।
ମହାଭୂତାନି ପଞ୍ଚୈଵ ମନଃ ଷୋଡଶମେଵ ଚ । କାର୍ଯଞ୍ଚ କାରଣଞ୍ଚୈଵ ଗଣୋଽଯଂ ଷୋଡଶାତ୍ମକଃ
ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଓ ଛଅଟିଏ ମନ; ଏହି ଷୋଳ ଦଳ ଦଳି ଦୁଇଟି ଭାବରେ— କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣ।
ପରମାତ୍ମା ପୁମାନାଦ୍ଯୋ ନ କାର୍ଯଂ ନ ଚ କାରଣମ୍ । ଏଵଂ ସମୁଦ୍ଭଵଃ ଶମ୍ଭୋ ସର୍ଵେଷାମାଦିସମ୍ଭଵେ
ପରମାତ୍ମା, ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏଭଳି ସମସ୍ତଙ୍କ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ହେ ଶମ୍ଭୁ।
ସଂକ୍ଷେପେଣ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତଵ ତତ୍ର ସମୁଦ୍ଭଵଃ । ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ଵିମାନେନ କାର୍ଯାର୍ଥଂ ମମ ସତ୍ତମାଃ
ସଂକ୍ଷେପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଠାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବୁଝାଇଲି; ଏବେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୋର କାମ ପାଇଁ ତୁମେ ବିମାନରେ ଯାଅ।
ସ୍ମରଣାଦ୍ଦର୍ଶନଂ ତୁଭ୍ଯଂ ଦାସ୍ଯେଽହଂ ଵିଷମେ ସ୍ଥିତେ । ସ୍ମର୍ତଵ୍ଯାହଂ ସଦା ଦେଵାଃ ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ
ସ୍ମରଣ କଲେ, ତୁମେ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଲେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦର୍ଶନ ଦେବି; ଦେବମାନେ, ସଦା ମୋତେ ସନାତନ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କର।
ଉଭଯୋଃ ସ୍ମରଣାଦେଵ କାର୍ଯସିଦ୍ଧିରସଂଶଯମ୍ । ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିସସର୍ଜାସ୍ମାନ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଶକ୍ତୀଃ ସୁସଂସ୍କୃତାଃ
ଉଭୟଙ୍କର ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା କାମର ସିଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ; ବ୍ରହ୍ମା କହୁଛନ୍ତି— ଏଭଳି କହି, ସେ ଆମକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଶକ୍ତି ଦେଇ ବିଦାୟ କଲେ।
ଵିଷ୍ଣଵେଽଥ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ମହାକାଲୀଂ ଶିଵାଯ ଚ । ମହାସରସ୍ଵତୀଂ ମହ୍ଯଂ ସ୍ଥାନାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵିସର୍ଜିତାଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶିବଙ୍କୁ ମହାକାଳୀ, ଆଉ ମୋତେ ମହାସରସ୍ୱତୀ; ଏଭଳି, ସେ ତାଙ୍କ ନିଜ ଥାନୁ ଏମାନଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ।
ସ୍ଥଲାନ୍ତରଂ ସମାସାଦ୍ଯ ତେ ଜାତାଃ ପୁରୁଷା ଵଯମ୍ । ଚିନ୍ତଯନ୍ତଃ ସ୍ଵରୂପଂ ତତ୍ପ୍ରଭାଵଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଆମେ ପୁରୁଷ ହେଲୁ; ସେ ରୂପ ଓ ତାହାର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲୁ।
ଵିମାନଂ ତତ୍ସମାସାଦ୍ଯ ସଂରୂଢାସ୍ତତ୍ର ଵୈ ତ୍ରଯଃ । ନ ଦ୍ଵୀପୋଽସୌ ନ ସା ଦେଵୀ ସୁଧାସିନ୍ଧୁସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସେ ବିମାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଆମେ ତିନିଜଣେ ସେଠାରେ ବସିଲୁ; ସେଠା କୌଣସି ଦ୍ୱୀପ ନଥିଲା, ସେ ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ, ନ ମଧୁର ନଦୀ।
ଆସାଦ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ଵିତତେ ଵିମାନେ ପ୍ରାପ୍ତା ଵଯଂ ପଙ୍କଜସନ୍ନିଧୌ ଚ । ମହାର୍ଣଵେ ଯତ୍ର ହତୌ ଦୁରତ୍ଯଯୌ ମୁରାରିଣା ତୌ ମଧୁକୈଟଭାଖ୍ଯୌ
ସେ ବିସ୍ତୃତ ବିମାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଆମେ ପଦ୍ମର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଗଲୁ; ସେ ମହାସାଗରରେ, ଯେଉଁଠି ମୁର ଶତ୍ରୁ ବିଷ୍ଣୁ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ନାମକ ଦୁଇଜଣକୁ ମାରିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅତି ଦୁର୍ଜୟ ଥିଲେ।
ତତ୍ତ୍ଵନିରୂପଣଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଏଵଂପ୍ରଭାଵା ସା ଦେଵୀ ମଯା ଦୃଷ୍ଟାଥ ଵିଷ୍ଣୁନା । ଶିଵେନାପି ମହାଭାଗ ତାସ୍ତା ଦେଵ୍ଯଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ତତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବିବର୍ଣ୍ଣନା। ବ୍ରହ୍ମା କହୁଛନ୍ତି— ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ; ଶିବ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାଭାଗ, ସେଇ ଦେବୀମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ନାରଦୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ପରମପ୍ରୀତଃ ପ୍ରଜାପତିମିଦଂ ଵଚଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ପିତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମହାମୁନି ନାରଦ ଅତି ଖୁସି ହୋଇ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ପୁମାନାଦ୍ଯୋଽଵିନାଶୀ ଯୋ ନିର୍ଗୁଣୋଽଚ୍ଯୁତିରଵ୍ଯଯଃ । ଦୃଷ୍ଟଶ୍ଚୈଵାନୁଭୂତଶ୍ଚ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ପିତାମହ
ନାରଦ କହିଲେ — ହେ ପିତାମହ, ଯିଏ ପ୍ରଥମ, ଅବିନାଶୀ, ଗୁଣରହିତ, ଅଚଳ ଏବଂ ଅବିକାରୀ, ଯିଏ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେଇ ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ତ୍ରିଗୁଣା ଵୀକ୍ଷିତା ଶକ୍ତିର୍ନିର୍ଗୁଣା କୀଦୃଶୀ ପିତଃ । ତସ୍ଯାଃ ସ୍ଵରୂପଂ ମେ ବ୍ରୂହି ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ ପଦ୍ମଜ
ହେ ପଦ୍ମଯ, ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗୁଣରହିତ ଶକ୍ତିଟି କେମିତି? ସେ ଶକ୍ତି ଓ ପୁରୁଷଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ଯଦର୍ଥଞ୍ଚ ମଯା ତପ୍ତଂ ଶ୍ଵେତଦ୍ଵୀପେ ମହାତପଃ । ଦୃଷ୍ଟାଃ ସିଦ୍ଧା ମହାତ୍ମାନସ୍ତାପସା ଗତମନ୍ଯଵଃ
ମୁଁ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ଯେଉଁ ଭାବେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲି, ତାହା କାହିଁକି? ସେଠାରେ ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି, କ୍ରୋଧ ଛାଡିଦେଇଥିବା, ମହାତ୍ମା ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ।
ପରମାତ୍ମା ନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ମଯାଽସୌ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରଃ । ପୁନଃ ପୁନସ୍ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ କୃତଂ ତତ୍ର ପ୍ରଜାପତେ
ହେ ପ୍ରଜାପତି, ସେଠାରେ ପରମାତ୍ମା ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଲେ ନାହିଁ; ମୁଁ ପୁନିପୁନି ସେଠାରେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କଲି।
ଭଵତା ସଗୁଣା ଶକ୍ତିର୍ଦୃଷ୍ଟା ତାତ ମନୋରମା । ନିର୍ଗୁଣା ନିର୍ଗୁଣଶ୍ଚୈଵ କୀଦୃଶୌ ତୌ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ହେ ପିତା, ଆପଣ ଗୁଣମୟ ମନୋହରା ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି; ଏବେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ଗୁଣରହିତ ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣରହିତ ପୁରୁଷ କେମିତି?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଠଃ ପିତା ତେନ ନାରଦେନ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ତଥ୍ଯଂ ସ୍ମିତପୂର୍ଵଂ ପିତାମହଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ପ୍ରଜାପତି ପିତାମହ ନାରଦଙ୍କୁ ହସି ହସି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯ ମୁନେ ରୂପଂ ନ ଭଵେଦ୍ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରମ୍ । ଦୃଶ୍ଯଞ୍ଚ ନଶ୍ଵରଂ ଯସ୍ମାଦରୂପଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କଥମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ମୁନି, ଗୁଣରହିତର ରୂପ କେବେ ଚକ୍ଷୁରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ନଶ୍ୱର, ତେଣୁ ରୂପ ନଥିବା କିଛି କିପରି ଦେଖାଯିବ?