ଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟଵିଭେଦେଽସ୍ମିନ୍ପ୍ରାକ୍ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵୈ ପୁମାନ୍ପରଃ । ନାନ୍ଯଃ କୋଽପି ତୃତୀଯୋଽସ୍ତି ପ୍ରମେଯେ ସୁଵିଚାରିତେ
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉନଥିବା ଭିନ୍ନତାରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ ତୁମଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ବସ୍ତୁକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଏ ନାହିଁ, ତୃତୀୟ କିଏ ନାହିଁ।
ନ ମିଥ୍ଯା ଵେଦଵାକ୍ଯଂ ଵୈ କଲ୍ପନୀଯଂ କଦାଚନ । ଵିରୋଧୋଽଯଂ ମଯାଽତ୍ଯନ୍ତଂ ହୃଦଯେ ତୁ ଵିଶଙ୍କିତଃ
ବେଦର ବାକ୍ୟ କେବେ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କେବେ ଏହାକୁ କଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ବିରୋଧକୁ ମୁଁ ଏକାଗ୍ର ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଚାର କରିଛି।
ଏକମେଵାଦ୍ଵିତୀଯଂ ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଵେଦା ଵଦନ୍ତି ଵୈ । ସା କିଂ ତ୍ଵଂ ଵାପ୍ଯସୌ ଵା କିଂ ସନ୍ଦେହଂ ଵିନିଵର୍ତଯ
ଯେଉଁ ଏକମାତ୍ର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ୱେଦଗୁଡ଼ିକ କହନ୍ତି, ସେ କି ଆପଣ ନିଜେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି? ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ।
ନିଃସଂଶଯଂ ନ ମେ ଚେତଃ ପ୍ରଭଵତ୍ଯଵିଶଙ୍କିତମ୍ । ଦ୍ଵିତ୍ଵୈକତ୍ଵଵିଚାରେଽସ୍ମିନ୍ନିମଗ୍ନଂ କ୍ଷୁଲ୍ଲକଂ ମନଃ
ମୋର ମନ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ନୁହେଁ, ନ ନିଶ୍ଚଳ; ଏହି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱ ବିଚାରରେ ମୋର ଛୋଟ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଡୁବିଯାଇଛି।
ସ୍ଵମୁଖେନାପି ସନ୍ଦେହଂ ଛେତ୍ତୁମର୍ହସି ମାମକମ୍ । ପୁଣ୍ଯଭୋଗାଚ୍ଚ ମେ ପ୍ରାପ୍ତା ସଙ୍ଗତିସ୍ତଵ ପାଦଯୋଃ
ଆପଣ ନିଜ ମୁଁହେଁ ମୋର ସନ୍ଦେହ କାଟିଦିଅନ୍ତୁ; ମୋର ପୂର୍ବ ସୁକୃତର ଫଳରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।
ପୁମାନସି ତ୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଵାସି ଵଦ ଵିସ୍ତରତୋ ମମ । ଜ୍ଞାତ୍ଵାଽହଂ ପରମାଂ ଶକ୍ତିଂ ମୁକ୍ତଃ ସ୍ଯାଂ ଭଵସାଗରାତ୍
ଆପଣ ପୁରୁଷ କି ନାରୀ? ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ପରମ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣି, ମୁଁ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି।
ବ୍ରହ୍ମଣେ ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯା ଉପଦେଶଵର୍ଣନମ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟା ମଯା ଦେଵୀ ଵିନଯାଵନତେନ ଚ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣମାଦ୍ଯା ଭଗଵତୀ ହି ସା
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ମୁଁ ନମ୍ରତା ସହିତ ଦେବୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, ସେ ଆଦି ଭଗବତୀ କମଳା ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ସଦୈକତ୍ଵଂ ନ ଭେଦୋଽସ୍ତି ସର୍ଵଦୈଵ ମମାସ୍ଯ ଚ । ଯୋଽସୌ ସାହମହଂ ଯୋଽସୌ ଭେଦୋଽସ୍ତି ମତିଵିଭ୍ରମାତ୍
ଦେବୀ କହିଲେ: ମୋତେ ଓ ଏହାକୁ ନେଇ ସଦା ଏକତା ଅଛି, କେବଳ ଏକତା, କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଅଛି, ସେ ମୁଁ, ଏବଂ ମୁଁ ଯେଉଁ, ସେ ଅଛି; ଭିନ୍ନତା କେବଳ ମନର ଭ୍ରମ।
ଆଵଯୋରନ୍ତରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଯୋ ଵେଦ ମତିମାନ୍ହି ସଃ । ଵିମୁକ୍ତଃ ସ ତୁ ସଂସାରାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦକୁ ଜାଣେ, ସେଠିକି ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଏକମେଵାଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ଯଂ ସନାତନମ୍ । ଦ୍ଵୈତଭାଵଂ ପୁନର୍ଯାତି କାଲ ଉତ୍ପିତ୍ସୁସଂଜ୍ଞକେ
ବ୍ରହ୍ମ ସଦା ଏକ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଚିରନ୍ତନ ଓ ପୁରାତନ; କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା ହେଲେ, ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଆସିଯାଏ।
ଯଥା ଦୀପସ୍ତଥୋପାଧେର୍ଯୋଗାତ୍ସଞ୍ଜାଯତେ ଦ୍ଵିଧା । ଛାଯେଵାଦର୍ଶମଧ୍ଯେ ଵା ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ତଥାଵଯୋଃ
ଯେପରି ଦୀପ ଉପାଧି ଯୋଗୁଁ ଦୁଇଟି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଛାୟା କିମ୍ବା ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି, ଆମ ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ଭେଦ ଉତ୍ପତ୍ତିକାଲେ ଵୈ ସର୍ଗାର୍ଥଂ ପ୍ରଭଵତ୍ଯଜ । ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯଵିଭେଦୋଽଯଂ ଦ୍ଵୈଵିଧ୍ଯେ ସତି ସର୍ଵଥା
ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ହେ ଅଜନ୍ମା, ଭିନ୍ନତା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଥିଲେ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭେଦ ସବୁବେଳେ ରହିଥାଏ।
ନାହଂ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପୁମାଂଶ୍ଚାହଂ ନ କ୍ଲୀବଂ ସର୍ଗସଂକ୍ଷଯେ । ସର୍ଗେ ସତି ଵିଭେଦଃ ସ୍ଯାତ୍କଲ୍ପିତୋଽଯଂ ଧିଯା ପୁନଃ
ସୃଷ୍ଟି ବିଲୟ ସମୟରେ, ମୁଁ ନ ନାରୀ, ନ ପୁରୁଷ, ନ କ୍ଲୀବ; ସୃଷ୍ଟି ଥିଲେ, ମନ ଫେରି ଭିନ୍ନତା ଭାବିଥାଏ।
ଅହଂ ବୁଦ୍ଧିରହଂ ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ଧୃତିଃ କୀର୍ତିଃ ସ୍ମୃତିସ୍ତଥା । ଶ୍ରଦ୍ଧା ମେଧା ଦଯା ଲଜ୍ଜା କ୍ଷୁଧା ତୃଷ୍ଣା ତଥା କ୍ଷମା
ମୁଁ ବୁଦ୍ଧି, ମୁଁ ଶ୍ରୀ, ଧୃତି, କୀର୍ତ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା, ଦୟା, ଲଜ୍ଜା, ଭୋକ, ତିଆସ ଓ କ୍ଷମା।
କାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ପିପାସା ଚ ନିଦ୍ରା ତନ୍ଦ୍ରା ଜରାଜରା । ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯା ସ୍ପୃହା ଵାଞ୍ଛା ଶକ୍ତିଶ୍ଚାଶକ୍ତିରେଵ ଚ
ମୁଁ କାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ପିଆସ, ନିଦ୍ରା, ଉଠିବା ଆଳସ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଯୁବାବସ୍ଥା; ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ଆସା, ଆକାଙ୍କ୍ଷା, ଶକ୍ତି ଓ ଅଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ।
ଵସା ମଜ୍ଜା ଚ ତ୍ଵକ୍ଚାହଂ ଦୃଷ୍ଟିର୍ଵାଗନୃତାନୃତା । ପରା ମଧ୍ଯା ଚ ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ନାଡ୍ଯୋଽହଂ ଵିଵିଧାଶ୍ଚ ଯାଃ
ମୁଁ ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ଚର୍ମ; ଦୃଷ୍ଟି, କଥା, ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା; ମୁଁ ପରା, ମଧ୍ୟମା ଓ ପଶ୍ୟନ୍ତୀ ବାଣୀ, ଏବଂ ଶରୀରର ନାଳୀଗୁଡ଼ିକ।
କିଂ ନାହଂ ପଶ୍ଯ ସଂସାରେ ମଦ୍ଵିଯୁକ୍ତଂ କିମସ୍ତି ହି । ସର୍ଵମେଵାହମିତ୍ଯେଵଂ ନିଶ୍ଚଯଂ ଵିଦ୍ଧି ପଦ୍ମଜ
ଏହି ସଂସାରରେ କଣ ଅଛି ଯାହା ମୁଁ ନୁହେଁ? ମୋଠାରୁ ଅଲଗା କଣ ଅଛି? ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ, ହେ ପଦ୍ମଜ, ସବୁ କିଛି ମୁଁ ନିଜେ।
ଏତୈର୍ମେ ନିଶ୍ଚିତୈ ରୂପୈର୍ଵିହୀନଂ କିଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ । ତସ୍ମାଦହଂ ଵିଧେ ଚାସ୍ମିନ୍ସର୍ଗେ ଵୈ ଵିତତାଭଵମ୍
ମୋର ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି କିଛି ଅଛି କି? ମୋତେ କହ; ଏହିଠାରୁ, ହେ ବିଧାତା, ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ମୁଁ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି।
ନୂନଂ ସର୍ଵେଷୁ ଦେଵେଷୁ ନାନାନାମଧରା ହ୍ଯହମ୍ । ଭଵାମି ଶକ୍ତିରୂପେଣ କରୋମି ଚ ପରାକ୍ରମମ୍
ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ଆଧାର; ମୁଁ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଏବଂ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ଗୌରୀ ବ୍ରାହ୍ମୀ ତଥା ରୌଦ୍ରୀ ଵାରାହୀ ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଶିଵା । ଵାରୂଣୀ ଚାଥ କୌବେରୀ ନାରସିଂହୀ ଚ ଵାସଵୀ
ମୁଁ ଗୌରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ରୌଦ୍ରୀ, ବାରାହୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ, ଶିବା; ଏହିପରି ବାରୁଣୀ, କୌବେରୀ, ନରସିଂହୀ ଓ ବାସବୀ ମଧ୍ୟ।
ଉତ୍ପନ୍ନେଷୁ ସମସ୍ତେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ ପ୍ରଵିଶାମି ତାନ୍ । କରୋମି ସର୍ଵକାର୍ଯାଣି ନିମିତ୍ତଂ ତଂ ଵିଧାଯ ଵୈ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ହେବାବେଳେ, ମୁଁ ସେଗୁଡିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମ କରେ, କାରଣକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି।
ଜଲେ ଶୀତଂ ତଥା ଵହ୍ନାଵୌଷ୍ଣ୍ଯଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଦିଵାକରେ । ନିଶାନାଥେ ହିମା କାମଂ ପ୍ରଭଵାମି ଯଥା ତଥା
ପାଣିରେ ଯେପରି ଶୀତଳତା, ଅଗ୍ନିରେ ତାପ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଆଲୋକ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶୀତଳତା—ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଚାହେଁ, ସେପରି ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ମଯା ତ୍ଯକ୍ତଂ ଵିଧେ ନୂନଂ ସ୍ପନ୍ଦିତୁଂ ନ କ୍ଷମଂ ଭଵେତ୍ । ଜୀଵଜାତଂ ଚ ସଂସାରେ ନିଶ୍ଚଯୋଽଯଂ ବ୍ରୁଵେ ତ୍ଵଯି
ହେ ବିଧାତା, ମୋ ବିନା କିଛି ଚଳିତ ପାରିବ ନାହିଁ; ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।
ଅଶକ୍ତଃ ଶଙ୍କରୋ ହନ୍ତୁଂ ଦୈତ୍ଯାନ୍କିଲ ମଯୋଜ୍ଝିତଃ । ଶକ୍ତିହୀନଂ ନରଂ ବ୍ରୂତେ ଲୋକଶ୍ଚୈଵାତିଦୁର୍ବଲମ୍
ମୋ ବିନା ଶଙ୍କର ଦାନବମାନୋଁକୁ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଶକ୍ତିହୀନ ପୁରୁଷକୁ ଲୋକେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ରୁଦ୍ରହୀନଂ ଵିଷ୍ଣୁହୀନଂ ନ ଵଦନ୍ତି ଜନାଃ କିଲ । ଶକ୍ତିହୀନଂ ଯଥା ସର୍ଵେ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ନରାଧମମ୍
କେହି ରୁଦ୍ର ବା ବିଷ୍ଣୁ ବିନାକୁ କହନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିହୀନ ପୁରୁଷକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ପତିତଃ ସ୍ଖଲିତୋ ଭୀତଃ ଶାନ୍ତଃ ଶତ୍ରୁଵଶଂ ଗତଃ । ଅଶକ୍ତଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ନାରୁଦ୍ରଃ କୋଽପି କଥ୍ଯତେ
ଯିଏ ପଡ଼ିଯାଏ, ଭୂଲିଯାଏ, ଭୟଭୀତ ହୁଏ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଅଧୀନ ହୁଏ, ସେଠି ଲୋକେ ତାକୁ ଅଶକ୍ତ ବୋଲି କହନ୍ତି; କେହି କଦାପି 'ଅରୁଦ୍ର' ବୋଲି କହନ୍ତି ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵିଦ୍ଧି କାରଣଂ ଶକ୍ତିର୍ଯଥା ତ୍ଵଂ ଚ ସିସୃକ୍ଷସି । ଭଵିତା ଚ ଯଦା ଯୁକ୍ତଃ ଶକ୍ତ୍ଯା କର୍ତା ତଦାଖିଲମ୍
ଏହି କଥା ଜାଣ, ଶକ୍ତି ହେଉଛି କାରଣ; ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତି ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଅ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କାମ ସମ୍ଭବ।
ତଥା ହରିସ୍ତଥା ଶଂଭୁସ୍ତଥେନ୍ଦ୍ରୋଽଥ ଵିଭାଵସୁଃ । ଶଶୀ ସୂର୍ଯୋ ଯମସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ଵରୁଣଃ ପଵନସ୍ତଥା
ସେପରି ହରି, ଶମ୍ଭୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯମ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ବରୁଣ, ପବନ—
ଧରା ସ୍ଥିରା ତଦା ଧର୍ତୁଂ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତା ଯଦା ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ଯଥା ଚେଦଶକ୍ତା ସ୍ଯାତ୍ପରମାଣୋଶ୍ଚ ଧାରଣେ
ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମାତ୍ର ଦୃଢ଼ ରହିପାରେ; ନହେଲେ, ସେ ଏକ ଅଣୁକୁ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
ତଥା ଶେଷସ୍ତଥା କୂର୍ମୋ ଯେଽନ୍ଯେ ସର୍ଵେ ଚ ଦିଗ୍ଗଜାଃ । ମଦ୍ଯୁକ୍ତା ଵୈ ସମର୍ଥାଶ୍ଚ ସ୍ଵାନି କାର୍ଯାଣି ସାଧିତୁମ୍
ଏହିପରି ଶେଷ, କୂର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ନିଜ ନିଜ କାମ ସଫଳ କରିପାରନ୍ତି।