ବ୍ରହ୍ମା ସୃଜତ୍ଯଖିଲମେତଦିତି ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ପୌରାଣିକୈଶ୍ଚ କଥିତଂ ଖଲୁ ଵେଦଵିଦ୍ଭିଃ । ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତୁ ନାଭିକମଲେ କିଲ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ତୈରୁକ୍ତମେଵ ସୃଜତେ ନ ହି ସ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ
ବେଦବିଦ୍ ଓ ପୁରାଣବିଦ୍ମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିର କମଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହଁନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁ ଶେଷଶଯନେ ସ୍ଵପିତୀତି କାଲେ ତନ୍ନାଭିପଦ୍ଯମୁକୁଲେ ଖଲୁ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ । ଆଧାରତାଂ କିଲ ଗତୋଽତ୍ର ସହସ୍ରମୌଲିଃ ସମ୍ବୋଧ୍ଯତାଂ ସ ଭଗଵାନ୍ ହି କଥଂ ମୁରାରିଃ
ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ କାଳସମୟରେ ଶେଷ ଉପରେ ଶୋଇଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ କମଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେହି ହଜାରମୁଣ୍ଡିଆ ନାଗ ଏଠାରେ ଆଧାର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ମୁରାସୁଦନ ଭଗବାନ କିପରି ସଚେତନ ହେଲେ?
ଏକାର୍ଣଵସ୍ଯ ସଲିଲଂ ରସରୂପମେଵ ପାତ୍ରଂ ଵିନା ନ ହି ରସସ୍ଥିତିରସ୍ତି କଚ୍ଚିତ୍ । ଯା ସର୍ଵଭୂତଵିଷଯେ କିଲ ଶକ୍ତିରୂପା ତାଂ ସର୍ଵଭୂତଜନନୀଂ ଶରଣଂ ଗତୋଽସ୍ମି
ଏକ ମହାସାଗରର ଜଳ ରସର ରୂପ, କିନ୍ତୁ ପାତ୍ର ଛଡ଼ା ରସ ରହିପାରେନାହିଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଶକ୍ତି ରୂପେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହି ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମାଆକୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଲି।
ଯୋଗନିଦ୍ରାମୀଲିତାକ୍ଷଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାମ୍ବୁଜେ ସ୍ଥିତଃ । ଅଜସ୍ତୁଷ୍ଟାଵ ଯାଂ ଦେଵୀଂ ତାମହଂ ଶରଣଂ ଗତଃ
ଅମ୍ବୁଜରେ ବସିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁହଁ ଦେଖି, ଅଜ ତାହା ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ସେହି ଦେବୀଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ଗଲି।
ତାଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ସଗୁଣାଂ ମାଯାଂ ମୁକ୍ତିଦାଂ ନିର୍ଗୁଣାଂ ତଥା । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ପୁରାଣମଖିଲଂ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ମୁନଯସ୍ତ୍ଵିହ
ସେହି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟି ମାୟାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ କଥା କହିବି; ଏଠାରେ ମୁନିମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ପୁରାଣମୁତ୍ତମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତାଭିଧମ୍ । ଅଷ୍ଟାଦଶ ସହସ୍ରାଣି ଶ୍ଲୋକାସ୍ତତ୍ର ତୁ ସଂସ୍କୃତାଃ
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ନାମକ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଣ୍ୟମୟ ପୁରାଣରେ ଏଠାରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି।
ସ୍କନ୍ଧା ଦ୍ଵାଦଶ ଚୈଵାତ୍ର କୃଷ୍ଣେନ ଵିହିତାଃ ଶୁଭାଃ । ତ୍ରିଶତଂ ପୂର୍ଣମଧ୍ଯାଯା ଅଷ୍ଟାଦଶଯୁତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଏହାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଦ୍ୱାଦଶ ଶୁଭ ସ୍କନ୍ଧ ଅଛି; ଏହାର ଅଧ୍ୟାୟ ସଂଖ୍ୟା ତିନି ଶତ, ଏବଂ ଏହା ଅଠର ଦଶର ସମାନ।
ଵିଂଶତିଃ ପ୍ରଥମେ ତତ୍ର ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦ୍ଵାଦଶୈଵ ତୁ । ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚୈଵ ତୃତୀଯେ ତୁ ଚତୁର୍ଥେ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ
ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧରେ କୁଡ଼ିଏ ଅଧ୍ୟାୟ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ବାରଟି, ତୃତୀୟରେ ତିରିଶଟି ଏବଂ ଚତୁର୍ଥରେ ପଚିଶଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତ୍ତଥାଧ୍ଯାଯାଃ ପଞ୍ଚମେ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ଏକତ୍ରିଂଶତ୍ତଥା ଷଷ୍ଠେ ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ଚ ସପ୍ତମେ
ପଞ୍ଚମ ସ୍କନ୍ଧରେ ପଞ୍ଚତିରିଶଟି, ଷଷ୍ଠରେ ଏକତିରିଶଟି ଏବଂ ସପ୍ତମରେ ଚାଳିଶଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଅଷ୍ଟମେ ତତ୍ତ୍ଵସଙ୍ଖ୍ଯାଶ୍ଚ ପଞ୍ଚାଶନ୍ନଵମେ ତଥା । ତ୍ରଯୋଦଶ ତୁ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତା ଦଶମେ ମୁନିନା କିଲ
ଅଷ୍ଟମ ସ୍କନ୍ଧରେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ଗଣନା ଦିଆଯାଇଛି; ନବମରେ ପ୍ରାୟ ପଞ୍ଚାଶିଟି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧରେ ମୁନିଦ୍ୱାରା ତେରଟି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
ତଥା ଚୈକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିରୀରିତାଃ । ଚତୁର୍ଦଶୈଵ ଚାଧ୍ଯାଯା ଦ୍ଵାଦଶେ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ଏଭଳି ଏକାଦଶ ସ୍କନ୍ଧରେ ଚବିଶଟି ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧରେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚୌଦ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଏଵଂ ସଙ୍ଖ୍ଯା ସମାଖ୍ଯାତା ପୁରାଣେଽସ୍ମିନ୍ମହାତ୍ମନା । ଅଷ୍ଟାଦଶସହସ୍ରୀଯା ସଙ୍ଖ୍ଯା ଚ ପରିକୀର୍ତିତା
ଏଭଳି, ଏହି ପୁରାଣରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂଖ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ଏହାର ମୋଟ ସଂଖ୍ୟା ଅଠର ହଜାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ସର୍ଗଶ୍ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵଂଶୋ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ । ଵଂଶାନୁଚରିତଂ ଚୈଵ ପୁରାଣଂ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣମ୍
ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନଙ୍କର ଯୁଗ ଏବଂ ବଂଶର ଚରିତ୍ର — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଲକ୍ଷଣ ପୁରାଣର ଚିହ୍ନ।
ନିର୍ଗୁଣା ଯା ସଦା ନିତ୍ଯା ଵ୍ଯାପିକା ଵିକୃତା ଶିଵା । ଯୋଗଗମ୍ଯାଖିଲାଧାରା ତୁରୀଯା ଯା ଚ ସଂସ୍ଥିତା
ଯିଏ ସଦା ଗୁଣହୀନ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଶୁଭ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଦ୍ୟମାନ — ସେଇ ଦେବୀ।
ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଶକ୍ତୀ ରାଜସୀ ତାମସୀ ତଥା । ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସରସ୍ଵତୀ ମହାକାଲୀତି ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ତିନି ପ୍ରକାର — ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଏବଂ ତାମସିକ; ଏହି ଦେବୀମାନେ ହେଲେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ ଏବଂ ମହାକାଳୀ।
ତାସାଂ ତିସୄଣାଂ ଶକ୍ତୀନାଂ ଦେହାଙ୍ଗୀକାରଲକ୍ଷଣଃ । ସୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ଚ ସମାଖ୍ଯାତଃ ସର୍ଗଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦୈଃ
ଏହି ତିନି ଶକ୍ତିଙ୍କର ଦେହ ଧାରଣ କରିବାକୁ, ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ସୃଷ୍ଟି' ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ହରିଦ୍ରୁହିଣରୁଦ୍ରାଣାଂ ସମୁତ୍ପତ୍ତିସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତା । ପାଲନୋତ୍ପତ୍ତିନାଶାର୍ଥଂ ପ୍ରତିସର୍ଗଃ ସ୍ମୃତୋ ହି ସଃ
ଏହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କଠାରୁ ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି; ପାଳନ, ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ନାଶ ପାଇଁ 'ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି' ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ସୋମସୂର୍ଯୋଦ୍ଭଵାନାଂ ଚ ରାଜ୍ଞାଂ ଵଂଶପ୍ରକୀର୍ତନମ୍ । ହିରଣ୍ଯକଶିପ୍ଵାଦୀନାଂ ଵଂଶାସ୍ତେ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କର ବଂଶାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ବଂଶ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵମୁଖାନାଂ ଚ ମନୂନାଂ ପରିଵର୍ଣନମ୍ । କାଲସଙ୍ଖ୍ଯା ତଥା ତେଷାଂ ତତ୍ତନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ମନୁମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ, ସେମାନଙ୍କର କାଳ ଗଣନା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି।
ତେଷାଂ ଵଂଶାନୁକଥନଂ ଵଂଶାନୁଚରିତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତାନି ଭଵନ୍ତି ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ସେମାନଙ୍କର ବଂଶର କଥାକୁ 'ବଂଶାନୁଚରିତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସବୁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାଞ୍ଚଟି ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଥାଏ।
ସପାଦଲକ୍ଷଂ ଚ ତଥା ଭାରତଂ ମୁନିନା କୃତମ୍ । ଇତିହାସ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପଞ୍ଚମଂ ଵେଦସମ୍ମତମ୍
ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ 'ଭାରତ'ରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏହାକୁ 'ଇତିହାସ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ପଞ୍ଚମ ବେଦ ବୋଲି ମନ୍ୟ।
ଶୌନକ ଉଵାଚ କାନି ତାନି ପୁରାଣାନି ବ୍ରୂହି ସୂତ ସଵିସ୍ତରମ୍ । କତିସଙ୍ଖ୍ଯାନି ସର୍ଵଜ୍ଞ ଶ୍ରୋତୁକାମା ଵଯଂ ତ୍ଵିହ
ଶୌନକ କହିଲେ — ହେ ସୂତ, ସେହି ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ତାହା ସବିସ୍ତାର କହ; ସେମାନେ କେତେଟି? ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁଛୁ, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ।
କଲିକାଲଵିଭୀତାଃ ସ୍ମୋ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଵାସିନଃ । ବ୍ରହ୍ମଣାତ୍ର ସମାଦିଷ୍ଟାଶ୍ଚକ୍ରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ମନୋମଯମ୍
ଆମେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ କଳିଯୁଗର ଭୟରେ ଅତି ଭୀତ; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ମନରେ ଏକ ଚକ୍ର ପାଇଥିଲୁ।
କଥିତଂ ତେନ ନଃ ସର୍ଵାନ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଵେତସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ । ନେମିଃ ସଂଶୀର୍ଯତେ ଯତ୍ର ସ ଦେଶଃ ପାଵନଃ ସ୍ମୃତଃ
ସେ ଆମକୁ କହିଲେ — ଏହି ଚକ୍ରର ନେମି (ଧାର) ଯେଉଁଠାକୁ ଯିବ, ସେଠାକୁ ଅନୁସରଣ କର; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଧାର ଭାଙ୍ଗିଯିବ, ସେଠିକୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
କଲେସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଵେଶୋ ନ କଦାଚିତ୍ ସମ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । ତାଵତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ତତ୍ରୈଵ ଯାଵତ୍ସତ୍ଯଯୁଗଂ ପୁନଃ
ସେଠି କଳିଯୁଗ କେବେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବ ନାହିଁ; ସତ୍ୟଯୁଗ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ସେଠି ରହିବା।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଗୃହୀତ୍ଵା ତତ୍କଥାନକମ୍ । ଚାଲଯନ୍ନିର୍ଗତସ୍ତୂର୍ଣଂ ସର୍ଵଦେଶଦିଦୃକ୍ଷଯା
ସେଠାରେ ସେ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦେଶ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ।
ପ୍ରେତ୍ଯାତ୍ର ଚାଲଯଂଶ୍ଚକ୍ରଂ ନେମିଃ ଶୀର୍ଣୋଽତ୍ର ପଶ୍ଯତଃ । ତେନେଦଂ ନୈମିଷଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ପରମପାଵନମ୍
ଏଠାରୁ ବାହାରି, ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚାଇବା ସମୟରେ, ଏଠାରେ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହାର ଧାର ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ତେଣୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ 'ନୈମିଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଅତି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର।
କଲିପ୍ରଵେଶୋ ନୈଵାତ୍ର ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାନଂ କୃତଂ ମଯା । ମୁନିଭିଃ ସିଦ୍ଧସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ କଲିଭୀତୈର୍ମହାତ୍ମଭିଃ
ଏଠାରେ କଳିଯୁଗର ପ୍ରବେଶ ଅନୁମତି ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧମଣ୍ଡଳୀଙ୍କ ସହିତ, ଯେଉଁମାନେ କଳିଯୁଗକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ସ୍ଥାପନ କରିଛି।
ପଶୁହୀନାଃ କୃତା ଯଜ୍ଞାଃ ପୁରୋଡାଶାଦିଭିଃ କିଲ । କାଲାତିଵାହନଂ କାର୍ଯଂ ଯାଵତ୍ସତ୍ଯଯୁଗାଗମଃ
ଏଠାରେ ପଶୁ ବଳି ବିନା, ପକା ଭାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରାଯାଉଛି; ଏହି ପ୍ରଥା ସତ୍ୟଯୁଗ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲି ରହିବା ଉଚିତ।
ଭାଗ୍ଯଯୋଗେନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୂତ ତ୍ଵଂ ଚାତ୍ର ସର୍ଵଥା । କଥଯାଦ୍ଯ ପୁରାଣଂ ହି ପାଵନଂ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମତମ୍
ସୌଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ତୁମେ, ସୂତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛ; ଆଜି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରାଣ କଥା କହ।