ଅରୂପଂ ଵ୍ଯାପକଂ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ । ଵେଦୋପନିଷଦି ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତେଜୋମଯ ଇତି କ୍ଵଚିତ୍
ମହାମୁନିମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅରୂପ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିତ ବୋଲି କହନ୍ତି; ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦରେ କେବେ କେବେ ତାକୁ ଆଲୋକରୂପ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରନଯନସ୍ତଥା । ସହସ୍ରକରକର୍ଣଶ୍ଚ ସହସ୍ରାସ୍ଯଃ ସହସ୍ରପାତ୍
ପୁରୁଷଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ହାତ ଓ କାନ, ହଜାର ମୁଖ ଏବଂ ହଜାର ପାଦ ଅଛି।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ପାଦମଥାକାଶଂ ପରମଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ଵିରାଜଂ ଵିରଜଂ ଶାନ୍ତଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଦକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ପୁରୁଷୋତ୍ତମଂ ତଥା ଚାନ୍ଯେ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ପୁରାଵିଦଃ । ନୈକୋଽପୀତି ଵଦନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ପ୍ରଭୁରୀଶଃ କଦାଚନ
ଅନ୍ୟ ଅନ୍ତିକୁ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଲୋକେ କହନ୍ତି ସେ ଏକା ନୁହେଁ, ସେ ସଦା ପ୍ରଭୁ ଏବଂ ମାଲିକ।
ଅନୀଶ୍ଵରମିଦଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମିତି କେଚନ । ନ କଦାପୀଶଜନ୍ଯଂ ଯଜ୍ଜଗଦେତଦଚିନ୍ତିତମ୍
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ କୌଣସି ଇଶ୍ୱର ନାହିଁ, କେବେ ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ, ଏହି ଜଗତ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ।
ସଦୈଵେଦମନୀଶଂ ଚ ସ୍ଵଭାଵୋତ୍ଥଂ ସଦେଦୃଶମ୍ । ଅକର୍ତାସୌ ପୁମାନ୍ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରକୃତିସ୍ତୁ ତଥା ଚ ସା
ସଦା ଏହାକୁ ଅନିଶ୍ୱର, ସ୍ଵଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସଦା ଏମିତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୁରୁଷକୁ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପ୍ରକୃତିକୁ ସେଇ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତି ସାଙ୍ଖ୍ଯାଶ୍ଚ ମୁନଯଃ କପିଲାଦଯଃ । ଏତେ ସନ୍ଦେହସନ୍ଦୋହାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ତଥାଽପରେ
ଏହିପରି କପିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ସାଂଖ୍ୟ ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି; ଏହାରୁ ଅନେକ ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନିଶ୍ଚୟ ଉପଜିଥାଏ।
ଵିକଲ୍ପୋପହତଂ ଚେତଃ କିଂ କରୋମି ମୁନୀଶ୍ଵର । ଧର୍ମାଧର୍ମଵିଵକ୍ଷାଯାଂ ନ ମନୋ ମେ ସ୍ଥିରଂ ଭଵେତ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ମତରେ ମୋର ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଭେଦରେ ମୋର ମନ ଏକାଗ୍ର ହୋଇପାରୁନାହିଁ।
କୋ ଧର୍ମଃ କୀଦୃଶୋଽଧର୍ମଶ୍ଚିହ୍ନଂ ନୈଵୋପଲଭ୍ଯତେ । ଦେଵାଃ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋତ୍ପନ୍ନାଃ ସତ୍ଯଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଧର୍ମ କଣ, ଅଧର୍ମ କଣ? କୌଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ମିଳୁନାହିଁ। ଦେବମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ପୀଡ୍ଯନ୍ତେ ଦାନଵୈଃ ପାପୈଃ କୁତ୍ର ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ । ଧର୍ମସ୍ଥିତାଃ ସଦାଚାରାଃ ପାଣ୍ଡଵା ମମ ଵଂଶଜାଃ
ତଥାପି ସେମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ପୀଡ଼ିତ; ତେଣୁ ଧର୍ମର ବ୍ୟବସ୍ଥା କେଉଁଠି? ପାଣ୍ଡବମାନେ, ମୋର ବଂଶଜ, ଧର୍ମ ଓ ସଦାଚାରରେ ଅବସ୍ଥିତ —
ଦୁଃଖଂ ବହୁଵିଧଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତତ୍ର ଧର୍ମସ୍ଯ କା ସ୍ଥିତିଃ । ଅତୋ ମେ ହୃଦଯଂ ତାତ ଵେପତେଽତୀଵ ସଂଶଯେ
ସେମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି; ତେଉଁ ଧର୍ମର ଅବସ୍ଥା କଣ? ଏହି କାରଣରୁ, ପ୍ରିୟ, ମୋର ହୃଦୟ ଭୟ ଓ ସନ୍ଦେହରେ ବେପଥୁଆ ହୋଇଯାଏ।
କୁରୁ ମେଽସଂଶଯଂ ଚେତଃ ସମର୍ଥୋଽସି ମହାମୁନେ । ତ୍ରାହି ସଂସାରଵାର୍ଧେସ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନପୋତେନ ମାଂ ମୁନେ
ମହାମୁନି, ତୁମେ ସକ୍ଷମ, ମୋର ଚିତ୍ତକୁ ସନ୍ଦେହମୁକ୍ତ କର; ଜ୍ଞାନର ନୌକାରେ ମୋତେ ସଂସାରର ବଡ଼ ଜଳରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।
ମଜ୍ଜନ୍ତଂ ଚୋତ୍ପତନ୍ତଂ ଚ ମଗ୍ନଂ ମୋହଜଲାଵିଲେ
ମୁଁ ମୋହର କାଦା ଜଳରେ ଡୁବୁଛି, ଉଠୁଛି ଏବଂ ଡୁବି ଯାଉଛି —
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଙ୍ଗତିଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଚ ମହାବାହୋ ପୃଷ୍ଟୋଽହଂ କୁରୁସତ୍ତମ । ତାନ୍ପ୍ରଶ୍ନାନ୍ନାରଦଃ ପ୍ରାହ ମଯା ପୃଷ୍ଟୋ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଗତି ବିବର୍ଣ୍ଣନା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଯେପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକୁ ମୁଁ ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି, ତାହାକୁ ନାରଦ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଵ୍ଯାସ କିଂ ତେ ବ୍ରଵୀମ୍ଯଦ୍ଯ ପୁରାଽଯଂ ସଂଶଯୋ ମମ । ଉତ୍ପନ୍ନୋ ହୃଦଯେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ସଂଦେହାସାରପୀଡିତଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ବ୍ୟାସ, ଆଜି ମୁଁ କଣ କହିବି? ଏହି ସନ୍ଦେହ ପୁରୁଣା ଦିନରୁ ମୋ ହୃଦୟରେ ଉପଜିଥିଲା, ଏବଂ ଅନେକ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ମୁଁ ବହୁତ ଭାବରେ ପୀଡିତ ହେଇଥିଲି।
ଗତ୍ଵାଽହଂ ପିତରଂ ସ୍ଥାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣମମିତୌଜସମ୍ । ଅପୃଚ୍ଛଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟଂ ଵ୍ଯାସାଦ୍ଯ ପ୍ରଶ୍ନମୁତ୍ତମମ୍
ମୁଁ ମୋ ବାପା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲି, ଯେଉଁ ଅପାର ତେଜର ମାଲିକ, ଏବଂ ତୁମେ ଆଜି ପଚାରିଥିବା ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନଟି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି।
ପିତଃ କୁତଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମଖିଲଂ ଵିଭୋ । ଭଵତ୍କୃତେନ ଵା ସମ୍ଯକ୍ କିଂ ଵା ଵିଷ୍ଣୁକୃତଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ମୁଁ ପଚାରିଲି: ବାପା, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କେଉଁଠୁ ଉପଜିଲା? ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ, କିମ୍ବା ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ?
ରୁଦ୍ରକୃତଂ ଵା ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନ୍ ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ଜଗତ୍ପତେ । ଆରାଧନୀଯଃ କଃ କାମଂ ସର୍ଵୋତ୍କୃଷ୍ଟଶ୍ଚ କଃ ପ୍ରଭୁଃ
କିମ୍ବା ଏହି ବିଶ୍ୱ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି? ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ଆପଣ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ଜଗତର ନାଥ। କିଏ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ, କିଏ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ?
ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵଦ ମେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସନ୍ଦେହାଂଶ୍ଛିନ୍ଧି ଚାନଘ । ନିମଗ୍ନୋ ହ୍ଯସ୍ମି ସଂସାରେ ଦୁଃଖରୂପେଽନୃତୋପମେ
ବ୍ରହ୍ମା, ଦୟାକରି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ନିର୍ମଳ। ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତରେ ବିଲିନ ହୋଇଛି, ଯାହା ମିଥ୍ୟା ସମାନ।
ସନ୍ଦେହାନ୍ଦୋଲିତଂ ଚେତୋ ନ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି କୁତ୍ରଚିତ୍ । ନ ତୀର୍ଥେଷୁ ନ ଦେଵେଷୁ ସାଧନେଷ୍ଵିତରେଷୁ ଚ
ମୋ ମନ ସନ୍ଦେହରେ ଅସ୍ଥିର, କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ମିଳୁନି; ନ ତୀର୍ଥରେ, ନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ।
ଅଵିଜ୍ଞାଯ ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ କୁତଃ ଶାନ୍ତିଃ ପରନ୍ତପ । ଵିକୀର୍ଣଂ ବହୁଧା ଚିତ୍ତଂ ନୈକତ୍ର ସ୍ଥିରତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ପରମ ସତ୍ୟ ଜାଣିନାହିଁ, ତେଣୁ କିପରି ଶାନ୍ତି ମିଳିବ? ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା, ମନ ଅନେକ ଦିଗରେ ବିକିର୍ଣ୍ଣ, ଏକଠି ଅସ୍ଥିର ରହେ।
କଂ ସ୍ମରାମି ଯଜେ କଂ ଵା କଂ ଵ୍ରଜାମ୍ଯର୍ଚଯାମି କମ୍ । ସ୍ତୌମି କଂ ନାଭିଜାନାମି ଦେଵ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରମ୍
ମୁଁ କିଏକୁ ସ୍ମରଣ କରିବି, କିଏକୁ ପୂଜିବି, କିଏକୁ ନମସ୍କାର କରିବି, କିଏକୁ ଗାନ କରିବି? ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, ଦେବ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଏ?
ତତୋ ମାଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ । ମଯା ସତ୍ଯଵତୀସୂନୋ କୃତେ ପ୍ରଶ୍ନେ ସୁଦୁସ୍ତରେ
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ, ମୋତେ କହିଲେ: ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଏକ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଛ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ କିଂ ବ୍ରଵୀମି ସୁତାଦ୍ଯାହଂ ଦୁର୍ବୋଧଂ ପ୍ରଶ୍ନମୁତ୍ତମମ୍ । ତ୍ଵଯାଶକ୍ଯଂ ମହାଭାଗ ଵିଷ୍ଣୋରପି ସୁନିଶ୍ଚଯାତ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ମୁଁ କଣ କହିବି, ପୁତ୍ର? ତୁମେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ଅତି ଜଟିଳ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଛ। ମହାଭାଗ, ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ରାଗୀ କୋଽପି ନ ଜାନାତି ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ମହାମତେ । ଵିରକ୍ତଶ୍ଚ ଵିଜାନାତି ନିରୀହୋ ଯୋ ଵିମତ୍ସରଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅନାସକ୍ତ, ଇଛା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିତ, ସେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ଏକାର୍ଣଵେ ପୁରା ଜାତେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମେ ଭୂତମାତ୍ରେ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ସଞ୍ଜଜ୍ଞେ କମଲାଦହମ୍
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏକ ମହାସାଗର ଉପଜିଥିଲା, ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା, କେବଳ ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ରହିଗଲା, ମୁଁ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଲି।
ନାପଶ୍ଯଂ ତରଣିଂ ସୋମଂ ନ ଵୃକ୍ଷାନ୍ନ ଚ ପର୍ଵତାନ୍ । କର୍ଣିକାଯାଂ ସମାଵିଷ୍ଟଶ୍ଚିନ୍ତାମକରଵଂ ତଦା
ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗଛ, ପାହାଡ଼ କିଛି ଦେଖିଲି ନାହିଁ। ପଦ୍ମର କର୍ଣିକାରେ ବସି, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲି।
କସ୍ମାଦହଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଃ ସଲିଲେଽସ୍ମିନ୍ମହାର୍ଣଵେ । କୋ ମେ ତ୍ରାତା ପ୍ରଭୁଃ କର୍ତା ସଂହର୍ତା ଵା ଯୁଗାତ୍ଯଯେ
ମୁଁ ଏହି ବିଶାଳ ସାଗରରେ କିପରି ଉପଜିଲି? ମୋର ରକ୍ଷା କିଏ କରିବେ, କିଏ ପ୍ରଭୁ, କିଏ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତା, କିଏ ଯୁଗ ଶେଷରେ ବିନାଶ କରିବେ?
ନ ଚ ଭୂର୍ଵିଦ୍ଯତେ ସ୍ପଷ୍ଟା ଯଦାଧାରଂ ଜଲଂ ତ୍ଵିଦମ୍ । ପଙ୍କଜଂ କଥମୁତ୍ପନ୍ନଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ରୂଢିଯୋଗଯୋଃ
ପୃଥିବୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, କାରଣ ଜଳ ତାହାର ଆଧାର। ପଦ୍ମ କିପରି ଉପଜିଲା, ଯାହା କାଦୁ ଓ ବୃଦ୍ଧିର ଯୋଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ?
ପଶ୍ଯାମ୍ଯଦ୍ଯାସ୍ଯ ପଙ୍କଂ ତଂ ମୂଲଂ ଵୈ ପଙ୍କଜସ୍ଯ ଚ । ଭଵିଷ୍ଯତି ଧରା ତତ୍ର ମୂଲଂ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଆଜି ମୁଁ ପଦ୍ମର କାଦୁ ଓ ମୂଳକୁ ଦେଖୁଛି। ମୂଳରେ ପୃଥିବୀ ରହିବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।