ଯଜ୍ଞାଧୀଶଂ ସୁରାଧୀଶଂ ତ୍ରିଲୋକେଶଂ ଶଚୀପତିମ୍ । ଯଜ୍ଞାନାଂ ଚୈଵ ଭୋକ୍ତାରଂ ସୋମପଂ ସୋମପପ୍ରିଯମ୍
ଯଜ୍ଞର ମହାପ୍ରଭୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ତିନି ଲୋକର ମହାପ୍ରଭୁ, ଶଚୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ଯଜ୍ଞର ଭୋକ୍ତା, ସୋମପାନ କରିଥିବା, ସୋମର ପ୍ରିୟ।
ଵରୁଣଂ ଚ ତଥା ସୋମଂ ପାଵକଂ ପଵନଂ ତଥା । ଯମଂ କୁବେରଂ ଧନଦଂ ଗଣାଧୀଶଂ ତଥାପରେ
ଅନ୍ୟମାନେ ଭାରୁଣ, ସୋମ, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଯମ, କୁବେର ଧନଦାତା, ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ହେରମ୍ବଂ ଗଜଵକ୍ତ୍ରଂ ଚ ସର୍ଵକାର୍ଯପ୍ରସାଧକମ୍ । ସ୍ମରଣାତ୍ସିଦ୍ଧିଦଂ କାମଂ କାମଦଂ କାମଗଂ ପରମ୍
ହେରମ୍ବ, ହାତୀମୁହଁ ଥିବା, ସମସ୍ତ କାମର ସାଧକ, ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା, ଚାହିଦା ଦେଇଥିବା, ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଭଵାନୀଂ କେଚନାଚାର୍ଯାଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯଖିଲାର୍ଥଦାମ୍ । ଆଦିମାଯାଂ ମହାଶକ୍ତିଂ ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷାନୁଗାମ୍
କିଛି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭବାନୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥିବା, ଆଦି ମାୟା, ମହାଶକ୍ତି, ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମୈକତାସମାପନ୍ନାଂ ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରିଣୀମ୍ । ମାତରଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ତଥୈଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକତାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର କାରଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମାତା।
ଅନାଦିନିଧନାଂ ପୂର୍ଣାଂ ଵ୍ଯାପିକାଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ । ଈଶ୍ଵରୀଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ନିର୍ଗୁଣାଂ ସଗୁଣାଂ ଶିଵାମ୍
ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶ୍ୱାସନ୍ତି, ଗୁଣହୀନ ଓ ଗୁଣମୟ ଶିବା।
ଵୈଷ୍ଣଵୀଂ ଶାଙ୍କରୀଂ ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଵାସଵୀଂ ଵାରୁଣୀଂ ତଥା । ଵାରାହୀଂ ନାରସିଂହୀଂ ଚ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ତଥାଦ୍ଭୁତାମ୍
ବୈଷ୍ଣବୀ, ଶାଙ୍କରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ବାସବୀ, ବାରୁଣୀ, ବାରାହୀ, ନାରସିଂହୀ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ —
ଵେଦମାତରମେକାଂ ଚ ଵିଦ୍ଯାଂ ଭଵତରୋଃ ସ୍ଥିରାମ୍ । ସର୍ଵଦୁଃଖନିହନ୍ତ୍ରୀଂ ଚ ସ୍ମରଣାତ୍ସର୍ଵକାମଦାମ୍
ଏକମାତ୍ର ବେଦମାତା, ଜ୍ଞାନରୂପୀ ଭବତରୁ ଭଳି ଦୃଢ଼, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିଥିବା, ଏବଂ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା —
ମୋକ୍ଷଦାଂ ଚ ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ କାମଦାଂ ଚ ଫଲାର୍ଥିନାମ୍ । ତ୍ରିଗୁଣାତୀତରୂପାଂ ଚ ଗୁଣଵିସ୍ତାରକାରକାମ୍
ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା, ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା, ତିନିଟି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ରୂପ ଥିବା, ଏବଂ ଗୁଣର ବିସ୍ତାର କାରଣ ହେଉଥିବା —
ନିର୍ଗୁଣାଂ ସଗୁଣାଂ ତସ୍ମାତ୍ତାଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତି ଫଲାର୍ଥିନଃ । ନିରଂଜନଂ ନିରାକାରଂ ନିର୍ଲେପଂ ନିର୍ଗୁଣଂ କିଲ
ନିର୍ଗୁଣ ଓ ସଗୁଣ ଦୁଇଁ ରୂପ ଥିବା, ତେଣୁ ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ସେ ନିର୍ମଳ, ନିରାକାର, ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣ ଅଟୁଟ୍।
ଅରୂପଂ ଵ୍ଯାପକଂ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ । ଵେଦୋପନିଷଦି ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତେଜୋମଯ ଇତି କ୍ଵଚିତ୍
ମହାମୁନିମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅରୂପ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିତ ବୋଲି କହନ୍ତି; ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦରେ କେବେ କେବେ ତାକୁ ଆଲୋକରୂପ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରନଯନସ୍ତଥା । ସହସ୍ରକରକର୍ଣଶ୍ଚ ସହସ୍ରାସ୍ଯଃ ସହସ୍ରପାତ୍
ପୁରୁଷଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ହାତ ଓ କାନ, ହଜାର ମୁଖ ଏବଂ ହଜାର ପାଦ ଅଛି।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ପାଦମଥାକାଶଂ ପରମଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ଵିରାଜଂ ଵିରଜଂ ଶାନ୍ତଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଦକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ପୁରୁଷୋତ୍ତମଂ ତଥା ଚାନ୍ଯେ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ପୁରାଵିଦଃ । ନୈକୋଽପୀତି ଵଦନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ପ୍ରଭୁରୀଶଃ କଦାଚନ
ଅନ୍ୟ ଅନ୍ତିକୁ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଲୋକେ କହନ୍ତି ସେ ଏକା ନୁହେଁ, ସେ ସଦା ପ୍ରଭୁ ଏବଂ ମାଲିକ।
ଅନୀଶ୍ଵରମିଦଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମିତି କେଚନ । ନ କଦାପୀଶଜନ୍ଯଂ ଯଜ୍ଜଗଦେତଦଚିନ୍ତିତମ୍
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ କୌଣସି ଇଶ୍ୱର ନାହିଁ, କେବେ ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ, ଏହି ଜଗତ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ।
ସଦୈଵେଦମନୀଶଂ ଚ ସ୍ଵଭାଵୋତ୍ଥଂ ସଦେଦୃଶମ୍ । ଅକର୍ତାସୌ ପୁମାନ୍ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରକୃତିସ୍ତୁ ତଥା ଚ ସା
ସଦା ଏହାକୁ ଅନିଶ୍ୱର, ସ୍ଵଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସଦା ଏମିତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୁରୁଷକୁ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପ୍ରକୃତିକୁ ସେଇ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତି ସାଙ୍ଖ୍ଯାଶ୍ଚ ମୁନଯଃ କପିଲାଦଯଃ । ଏତେ ସନ୍ଦେହସନ୍ଦୋହାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ତଥାଽପରେ
ଏହିପରି କପିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ସାଂଖ୍ୟ ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି; ଏହାରୁ ଅନେକ ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନିଶ୍ଚୟ ଉପଜିଥାଏ।
ଵିକଲ୍ପୋପହତଂ ଚେତଃ କିଂ କରୋମି ମୁନୀଶ୍ଵର । ଧର୍ମାଧର୍ମଵିଵକ୍ଷାଯାଂ ନ ମନୋ ମେ ସ୍ଥିରଂ ଭଵେତ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ମତରେ ମୋର ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଭେଦରେ ମୋର ମନ ଏକାଗ୍ର ହୋଇପାରୁନାହିଁ।
କୋ ଧର୍ମଃ କୀଦୃଶୋଽଧର୍ମଶ୍ଚିହ୍ନଂ ନୈଵୋପଲଭ୍ଯତେ । ଦେଵାଃ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋତ୍ପନ୍ନାଃ ସତ୍ଯଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଧର୍ମ କଣ, ଅଧର୍ମ କଣ? କୌଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ମିଳୁନାହିଁ। ଦେବମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ପୀଡ୍ଯନ୍ତେ ଦାନଵୈଃ ପାପୈଃ କୁତ୍ର ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ । ଧର୍ମସ୍ଥିତାଃ ସଦାଚାରାଃ ପାଣ୍ଡଵା ମମ ଵଂଶଜାଃ
ତଥାପି ସେମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ପୀଡ଼ିତ; ତେଣୁ ଧର୍ମର ବ୍ୟବସ୍ଥା କେଉଁଠି? ପାଣ୍ଡବମାନେ, ମୋର ବଂଶଜ, ଧର୍ମ ଓ ସଦାଚାରରେ ଅବସ୍ଥିତ —
ଦୁଃଖଂ ବହୁଵିଧଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତତ୍ର ଧର୍ମସ୍ଯ କା ସ୍ଥିତିଃ । ଅତୋ ମେ ହୃଦଯଂ ତାତ ଵେପତେଽତୀଵ ସଂଶଯେ
ସେମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି; ତେଉଁ ଧର୍ମର ଅବସ୍ଥା କଣ? ଏହି କାରଣରୁ, ପ୍ରିୟ, ମୋର ହୃଦୟ ଭୟ ଓ ସନ୍ଦେହରେ ବେପଥୁଆ ହୋଇଯାଏ।
କୁରୁ ମେଽସଂଶଯଂ ଚେତଃ ସମର୍ଥୋଽସି ମହାମୁନେ । ତ୍ରାହି ସଂସାରଵାର୍ଧେସ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନପୋତେନ ମାଂ ମୁନେ
ମହାମୁନି, ତୁମେ ସକ୍ଷମ, ମୋର ଚିତ୍ତକୁ ସନ୍ଦେହମୁକ୍ତ କର; ଜ୍ଞାନର ନୌକାରେ ମୋତେ ସଂସାରର ବଡ଼ ଜଳରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।
ମଜ୍ଜନ୍ତଂ ଚୋତ୍ପତନ୍ତଂ ଚ ମଗ୍ନଂ ମୋହଜଲାଵିଲେ
ମୁଁ ମୋହର କାଦା ଜଳରେ ଡୁବୁଛି, ଉଠୁଛି ଏବଂ ଡୁବି ଯାଉଛି —
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଙ୍ଗତିଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଚ ମହାବାହୋ ପୃଷ୍ଟୋଽହଂ କୁରୁସତ୍ତମ । ତାନ୍ପ୍ରଶ୍ନାନ୍ନାରଦଃ ପ୍ରାହ ମଯା ପୃଷ୍ଟୋ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଗତି ବିବର୍ଣ୍ଣନା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଯେପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକୁ ମୁଁ ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି, ତାହାକୁ ନାରଦ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଵ୍ଯାସ କିଂ ତେ ବ୍ରଵୀମ୍ଯଦ୍ଯ ପୁରାଽଯଂ ସଂଶଯୋ ମମ । ଉତ୍ପନ୍ନୋ ହୃଦଯେଽତ୍ଯର୍ଥଂ ସଂଦେହାସାରପୀଡିତଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ବ୍ୟାସ, ଆଜି ମୁଁ କଣ କହିବି? ଏହି ସନ୍ଦେହ ପୁରୁଣା ଦିନରୁ ମୋ ହୃଦୟରେ ଉପଜିଥିଲା, ଏବଂ ଅନେକ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ମୁଁ ବହୁତ ଭାବରେ ପୀଡିତ ହେଇଥିଲି।
ଗତ୍ଵାଽହଂ ପିତରଂ ସ୍ଥାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣମମିତୌଜସମ୍ । ଅପୃଚ୍ଛଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟଂ ଵ୍ଯାସାଦ୍ଯ ପ୍ରଶ୍ନମୁତ୍ତମମ୍
ମୁଁ ମୋ ବାପା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲି, ଯେଉଁ ଅପାର ତେଜର ମାଲିକ, ଏବଂ ତୁମେ ଆଜି ପଚାରିଥିବା ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନଟି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି।
ପିତଃ କୁତଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମଖିଲଂ ଵିଭୋ । ଭଵତ୍କୃତେନ ଵା ସମ୍ଯକ୍ କିଂ ଵା ଵିଷ୍ଣୁକୃତଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ମୁଁ ପଚାରିଲି: ବାପା, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କେଉଁଠୁ ଉପଜିଲା? ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ, କିମ୍ବା ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ?
ରୁଦ୍ରକୃତଂ ଵା ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନ୍ ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ଜଗତ୍ପତେ । ଆରାଧନୀଯଃ କଃ କାମଂ ସର୍ଵୋତ୍କୃଷ୍ଟଶ୍ଚ କଃ ପ୍ରଭୁଃ
କିମ୍ବା ଏହି ବିଶ୍ୱ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି? ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ଆପଣ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ଜଗତର ନାଥ। କିଏ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ, କିଏ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ?
ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵଦ ମେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସନ୍ଦେହାଂଶ୍ଛିନ୍ଧି ଚାନଘ । ନିମଗ୍ନୋ ହ୍ଯସ୍ମି ସଂସାରେ ଦୁଃଖରୂପେଽନୃତୋପମେ
ବ୍ରହ୍ମା, ଦୟାକରି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ନିର୍ମଳ। ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତରେ ବିଲିନ ହୋଇଛି, ଯାହା ମିଥ୍ୟା ସମାନ।
ସନ୍ଦେହାନ୍ଦୋଲିତଂ ଚେତୋ ନ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି କୁତ୍ରଚିତ୍ । ନ ତୀର୍ଥେଷୁ ନ ଦେଵେଷୁ ସାଧନେଷ୍ଵିତରେଷୁ ଚ
ମୋ ମନ ସନ୍ଦେହରେ ଅସ୍ଥିର, କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ମିଳୁନି; ନ ତୀର୍ଥରେ, ନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ।