ଏକକର୍ତୃକମେତଦ୍ଵା ବହୁକର୍ତୃକମନ୍ଯଥା । ଅକର୍ତୃକଂ ନ କାର୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵିରୋଧୋଽଯଂ ଵିଭାତି ମେ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏକ କର୍ତ୍ତାଙ୍କର କାମ କି ଅନେକ କର୍ତ୍ତାଙ୍କର କାମ? କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି? କର୍ତ୍ତା ନଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏହି ବିରୋଧ ମୋତେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ଇତି ସନ୍ଦେହସନ୍ଦୋହେ ମଗ୍ନଂ ମାଂ ତାରଯାଧୁନା । ଵିକଲ୍ପକୋଟୀଃ କୃର୍ଵାଣଂ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵିସ୍ତରେ
ଏଭଳି ଅନେକ ସନ୍ଦେହରେ ଡୁବିଥିବା ମୋତେ, ଏହି ବିଶାଳ ସଂସାରରେ ଅନେକ ବିକଳ୍ପରେ ଆଟକିଥିବା ମୋତେ, ଏବେ ଉଦ୍ଧାର କର।
ବ୍ରୁଵନ୍ତି ଶଂକରଂ କେଚିନ୍ମତ୍ଵା କାରଣକାରଣମ୍ । ସଦାଶିଵଂ ମହାଦେଵଂ ପ୍ରଲଯୋତ୍ପତ୍ତିଵର୍ଜିତମ୍
କିଛି ଲୋକ ଶିବଙ୍କୁ କାରଣର କାରଣ, ସଦାଶିବ, ମହାଦେବ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟରୁ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ଆତ୍ମାରାମଂ ସୁରେଶଂ ଚ ତ୍ରିଗୁଣଂ ନିର୍ମଲଂ ହରମ୍ । ସଂସାରତାରକଂ ନିତ୍ଯଂ ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରଣମ୍
ତିନି ଗୁଣରେ ନିର୍ମଳ, ଆତ୍ମରାମ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ହର, ସଂସାରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା, ନିତ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର କାରଣ।
ଅନ୍ଯେ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସ୍ତୁଵନ୍ତ୍ଯେନଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରଭୁମୀଶ୍ଵରମ୍ । ପରମାତ୍ମାନମଵ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଵଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତମ୍
ଅନ୍ୟମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅପ୍ରକାଶ, ପରମାତ୍ମା ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ଭୁକ୍ତିଦଂ ମୁକ୍ତିଦଂ ଶାନ୍ତଂ ସର୍ଵାଦିଂ ସର୍ଵତୋମୁଖମ୍ । ଵ୍ଯାପକଂ ଵିଶ୍ଵଶରଣମନାଦିନିଧନଂ ହରିମ୍
ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା, ଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ବିଶ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ହରି।
ଧାତାରଂ ଚ ତଥା ଚାନ୍ଯେ ବ୍ରୁଵନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକାରଣମ୍ । ତମେଵ ସର୍ଵଵେତ୍ତାରଂ ସର୍ଵଭୂତପ୍ରଵର୍ତକମ୍
ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟିକାରଣ ଭାବରେ ଧାତାଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଣା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଚଳାଇଥିବା।
ଚତୁର୍ମୁଖଂ ସୁରେଶାନଂ ନାଭିପଦ୍ମଭଵଂ ଵିଭୁମ୍ । ସ୍ରଷ୍ଟାରଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ସତ୍ଯଲୋକନିଵାସିନମ୍
ଚତୁର୍ମୁଖ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ନାଭିର ପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସତ୍ୟଲୋକରେ ବସିଥିବା ବିଭୁ।
ଦିନେଶଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ସର୍ଵେଶଂ ଵେଦଵାଦିନଃ । ସ୍ତୁଵନ୍ତି ଚୈଵ ଗାଯନ୍ତି ସାଯଂ ପ୍ରାତରତନ୍ଦ୍ରିତାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ବେଦ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଏହାକୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ସାଂଜ ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଅକ୍ଷୟ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା ଓ ଗାନ କରନ୍ତି।
ଯଜନ୍ତି ଚ ତଥା ଯଜ୍ଞେ ଵାସଵଂ ଚ ଶତକ୍ରତୁମ୍ । ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ଦେଵଦେଵଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରଭୁମୁଲ୍ବଣମ୍
ଯଜ୍ଞରେ ଅନ୍ୟମାନେ ବାସବ, ଶତକ୍ରତୁ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଯଜ୍ଞାଧୀଶଂ ସୁରାଧୀଶଂ ତ୍ରିଲୋକେଶଂ ଶଚୀପତିମ୍ । ଯଜ୍ଞାନାଂ ଚୈଵ ଭୋକ୍ତାରଂ ସୋମପଂ ସୋମପପ୍ରିଯମ୍
ଯଜ୍ଞର ମହାପ୍ରଭୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ତିନି ଲୋକର ମହାପ୍ରଭୁ, ଶଚୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ଯଜ୍ଞର ଭୋକ୍ତା, ସୋମପାନ କରିଥିବା, ସୋମର ପ୍ରିୟ।
ଵରୁଣଂ ଚ ତଥା ସୋମଂ ପାଵକଂ ପଵନଂ ତଥା । ଯମଂ କୁବେରଂ ଧନଦଂ ଗଣାଧୀଶଂ ତଥାପରେ
ଅନ୍ୟମାନେ ଭାରୁଣ, ସୋମ, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଯମ, କୁବେର ଧନଦାତା, ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ହେରମ୍ବଂ ଗଜଵକ୍ତ୍ରଂ ଚ ସର୍ଵକାର୍ଯପ୍ରସାଧକମ୍ । ସ୍ମରଣାତ୍ସିଦ୍ଧିଦଂ କାମଂ କାମଦଂ କାମଗଂ ପରମ୍
ହେରମ୍ବ, ହାତୀମୁହଁ ଥିବା, ସମସ୍ତ କାମର ସାଧକ, ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା, ଚାହିଦା ଦେଇଥିବା, ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଭଵାନୀଂ କେଚନାଚାର୍ଯାଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯଖିଲାର୍ଥଦାମ୍ । ଆଦିମାଯାଂ ମହାଶକ୍ତିଂ ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷାନୁଗାମ୍
କିଛି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭବାନୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥିବା, ଆଦି ମାୟା, ମହାଶକ୍ତି, ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମୈକତାସମାପନ୍ନାଂ ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରିଣୀମ୍ । ମାତରଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ତଥୈଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକତାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର କାରଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମାତା।
ଅନାଦିନିଧନାଂ ପୂର୍ଣାଂ ଵ୍ଯାପିକାଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ । ଈଶ୍ଵରୀଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ନିର୍ଗୁଣାଂ ସଗୁଣାଂ ଶିଵାମ୍
ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶ୍ୱାସନ୍ତି, ଗୁଣହୀନ ଓ ଗୁଣମୟ ଶିବା।
ଵୈଷ୍ଣଵୀଂ ଶାଙ୍କରୀଂ ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଵାସଵୀଂ ଵାରୁଣୀଂ ତଥା । ଵାରାହୀଂ ନାରସିଂହୀଂ ଚ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ତଥାଦ୍ଭୁତାମ୍
ବୈଷ୍ଣବୀ, ଶାଙ୍କରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ବାସବୀ, ବାରୁଣୀ, ବାରାହୀ, ନାରସିଂହୀ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ —
ଵେଦମାତରମେକାଂ ଚ ଵିଦ୍ଯାଂ ଭଵତରୋଃ ସ୍ଥିରାମ୍ । ସର୍ଵଦୁଃଖନିହନ୍ତ୍ରୀଂ ଚ ସ୍ମରଣାତ୍ସର୍ଵକାମଦାମ୍
ଏକମାତ୍ର ବେଦମାତା, ଜ୍ଞାନରୂପୀ ଭବତରୁ ଭଳି ଦୃଢ଼, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିଥିବା, ଏବଂ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା —
ମୋକ୍ଷଦାଂ ଚ ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ କାମଦାଂ ଚ ଫଲାର୍ଥିନାମ୍ । ତ୍ରିଗୁଣାତୀତରୂପାଂ ଚ ଗୁଣଵିସ୍ତାରକାରକାମ୍
ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା, ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା, ତିନିଟି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ରୂପ ଥିବା, ଏବଂ ଗୁଣର ବିସ୍ତାର କାରଣ ହେଉଥିବା —
ନିର୍ଗୁଣାଂ ସଗୁଣାଂ ତସ୍ମାତ୍ତାଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତି ଫଲାର୍ଥିନଃ । ନିରଂଜନଂ ନିରାକାରଂ ନିର୍ଲେପଂ ନିର୍ଗୁଣଂ କିଲ
ନିର୍ଗୁଣ ଓ ସଗୁଣ ଦୁଇଁ ରୂପ ଥିବା, ତେଣୁ ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ସେ ନିର୍ମଳ, ନିରାକାର, ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣ ଅଟୁଟ୍।
ଅରୂପଂ ଵ୍ଯାପକଂ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ । ଵେଦୋପନିଷଦି ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତେଜୋମଯ ଇତି କ୍ଵଚିତ୍
ମହାମୁନିମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅରୂପ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିତ ବୋଲି କହନ୍ତି; ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦରେ କେବେ କେବେ ତାକୁ ଆଲୋକରୂପ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରନଯନସ୍ତଥା । ସହସ୍ରକରକର୍ଣଶ୍ଚ ସହସ୍ରାସ୍ଯଃ ସହସ୍ରପାତ୍
ପୁରୁଷଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ହାତ ଓ କାନ, ହଜାର ମୁଖ ଏବଂ ହଜାର ପାଦ ଅଛି।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ପାଦମଥାକାଶଂ ପରମଂ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ଵିରାଜଂ ଵିରଜଂ ଶାନ୍ତଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଦକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ପୁରୁଷୋତ୍ତମଂ ତଥା ଚାନ୍ଯେ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ପୁରାଵିଦଃ । ନୈକୋଽପୀତି ଵଦନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ପ୍ରଭୁରୀଶଃ କଦାଚନ
ଅନ୍ୟ ଅନ୍ତିକୁ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଲୋକେ କହନ୍ତି ସେ ଏକା ନୁହେଁ, ସେ ସଦା ପ୍ରଭୁ ଏବଂ ମାଲିକ।
ଅନୀଶ୍ଵରମିଦଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମିତି କେଚନ । ନ କଦାପୀଶଜନ୍ଯଂ ଯଜ୍ଜଗଦେତଦଚିନ୍ତିତମ୍
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ କୌଣସି ଇଶ୍ୱର ନାହିଁ, କେବେ ମାଲିକ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ, ଏହି ଜଗତ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ।
ସଦୈଵେଦମନୀଶଂ ଚ ସ୍ଵଭାଵୋତ୍ଥଂ ସଦେଦୃଶମ୍ । ଅକର୍ତାସୌ ପୁମାନ୍ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରକୃତିସ୍ତୁ ତଥା ଚ ସା
ସଦା ଏହାକୁ ଅନିଶ୍ୱର, ସ୍ଵଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସଦା ଏମିତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୁରୁଷକୁ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପ୍ରକୃତିକୁ ସେଇ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତି ସାଙ୍ଖ୍ଯାଶ୍ଚ ମୁନଯଃ କପିଲାଦଯଃ । ଏତେ ସନ୍ଦେହସନ୍ଦୋହାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ତଥାଽପରେ
ଏହିପରି କପିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ସାଂଖ୍ୟ ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି; ଏହାରୁ ଅନେକ ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନିଶ୍ଚୟ ଉପଜିଥାଏ।
ଵିକଲ୍ପୋପହତଂ ଚେତଃ କିଂ କରୋମି ମୁନୀଶ୍ଵର । ଧର୍ମାଧର୍ମଵିଵକ୍ଷାଯାଂ ନ ମନୋ ମେ ସ୍ଥିରଂ ଭଵେତ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ମତରେ ମୋର ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଭେଦରେ ମୋର ମନ ଏକାଗ୍ର ହୋଇପାରୁନାହିଁ।
କୋ ଧର୍ମଃ କୀଦୃଶୋଽଧର୍ମଶ୍ଚିହ୍ନଂ ନୈଵୋପଲଭ୍ଯତେ । ଦେଵାଃ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋତ୍ପନ୍ନାଃ ସତ୍ଯଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଧର୍ମ କଣ, ଅଧର୍ମ କଣ? କୌଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ମିଳୁନାହିଁ। ଦେବମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ପୀଡ୍ଯନ୍ତେ ଦାନଵୈଃ ପାପୈଃ କୁତ୍ର ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ । ଧର୍ମସ୍ଥିତାଃ ସଦାଚାରାଃ ପାଣ୍ଡଵା ମମ ଵଂଶଜାଃ
ତଥାପି ସେମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ପୀଡ଼ିତ; ତେଣୁ ଧର୍ମର ବ୍ୟବସ୍ଥା କେଉଁଠି? ପାଣ୍ଡବମାନେ, ମୋର ବଂଶଜ, ଧର୍ମ ଓ ସଦାଚାରରେ ଅବସ୍ଥିତ —