ହର୍ଷଶୋକଯୁତାସ୍ତେ ଵୈ ନିଦ୍ରାଲସ୍ଯସମନ୍ଵିତାଃ । ସପ୍ତଧାତୁମଯାସ୍ତେଷାଂ ଦେହାଃ କିଂ ଵାନ୍ଯଥା ମୁନେ
ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି କି, ନିଦ୍ରା ଓ ଆଳସ୍ୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ? ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ସପ୍ତଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ କି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି?
କୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈର୍ନିର୍ମିତାସ୍ତେ ଵୈ କୈର୍ଗୁଣୈରିନ୍ଦ୍ରିଯୈସ୍ତଥା । ଭୋଗଶ୍ଚ କୀଦୃଶସ୍ତେଷାଂ ପ୍ରମାଣମାଯୁଷସ୍ତଥା
ସେମାନେ କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, କେଉଁ ଗୁଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ? ସେମାନଙ୍କର ଭୋଗ କଣ, ଏବଂ ଆୟୁଷ୍ୟର ମାପ କେତେ?
ନିଵାସସ୍ଥାନମପ୍ଯେଷାଂ ଵିଭୂତିଂ ଚ ଵଦସ୍ଵ ମେ । ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିସ୍ତରେଣ କଥାମିମାମ୍
ସେମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ କେଉଁଠି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି କଣ? ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଦୁର୍ଗମଃ ପ୍ରଶ୍ନଭାରୋଽଯଂ କୃତୋ ରାଜଂସ୍ତ୍ଵଯାଽଧୁନା । ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ସମୁତ୍ପତ୍ତିଃ କସ୍ମାଦିତି ମହାମତେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଏବେ ବହୁତ କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କାହିଁକି ହେଲା, ଏହି ବିଷୟରେ, ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ।
ଏତଦେଵ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ପୃଷ୍ଟୋଽସୌ ନାରଦୋ ମୁନିଃ । ଵିସ୍ମିତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦମୁତ୍ଥିତଃ ଶୃଣୁ ଭୂପତେ
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ନାରଦ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି; ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ଉଠି ବସି, ଏହି କଥା ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ — ଶୁଣ, ହେ ରାଜା।
କସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସମଯେ ଚାହଂ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ସ୍ଥିତଂ ମୁନିମ୍ । ଅପଶ୍ଯଂ ନାରଦଂ ଶାନ୍ତଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ଵେଦଵିତ୍ତମମ୍
ଏକ ସମୟରେ, ମୁଁ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା, ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ନାରଦ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାହଂ ମୁଦିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପାଦଯୋରପତଂ ମୁନେଃ । ତେଜାଜ୍ଞପ୍ତଃ ସମୀପେଽସ୍ଯ ସଂଵିଷ୍ଟଶ୍ଚ ଵରାସନେ
ସେଉଁଠି ଦେଖି, ମୁଁ ଖୁସି ହୋଇ, ମୁନିଙ୍କ ପାଦରେ ପଡିଲି; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ସମ୍ନିପାତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ବସିଲି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୁଶଲଵାର୍ତାଂ ଵୈ ତମପୃଚ୍ଛଂ ଵିଧେଃ ସୁତମ୍ । ନିର୍ଵିଷ୍ଟଂ ଜାହ୍ନଵୀତୀରେ ନିର୍ଜନେ ସୂକ୍ଷ୍ମଵାଲୁକେ
ସେଠି ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତାର କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ବିଧିଙ୍କ ପୁଅ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, ଯିଏ ଜାହ୍ନବୀ ତଟରେ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାଳିରେ ଲୀନ ଥିଲେ।
ମୁନେଽତିଵିତତସ୍ଯାସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡସ୍ଯ ମହାମତେ । କଃ କର୍ତା ପରମଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ଵିଧାନତଃ
ମୁନି, ଏହି ବିଶାଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ କିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଘୋଷିତ? ଦୟାକରି ଏହାକୁ ଏକାଏକି ଭଲଭାବେ ବୁଝାଇଦିଅ।
କସ୍ମାଦେତତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ଅନିତ୍ଯଂ ଵା ତଥା ନିତ୍ଯଂ ତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି? ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ କି ନିତ୍ୟ? ଦୟାକରି ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କର।
ଏକକର୍ତୃକମେତଦ୍ଵା ବହୁକର୍ତୃକମନ୍ଯଥା । ଅକର୍ତୃକଂ ନ କାର୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵିରୋଧୋଽଯଂ ଵିଭାତି ମେ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏକ କର୍ତ୍ତାଙ୍କର କାମ କି ଅନେକ କର୍ତ୍ତାଙ୍କର କାମ? କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି? କର୍ତ୍ତା ନଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏହି ବିରୋଧ ମୋତେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ଇତି ସନ୍ଦେହସନ୍ଦୋହେ ମଗ୍ନଂ ମାଂ ତାରଯାଧୁନା । ଵିକଲ୍ପକୋଟୀଃ କୃର୍ଵାଣଂ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵିସ୍ତରେ
ଏଭଳି ଅନେକ ସନ୍ଦେହରେ ଡୁବିଥିବା ମୋତେ, ଏହି ବିଶାଳ ସଂସାରରେ ଅନେକ ବିକଳ୍ପରେ ଆଟକିଥିବା ମୋତେ, ଏବେ ଉଦ୍ଧାର କର।
ବ୍ରୁଵନ୍ତି ଶଂକରଂ କେଚିନ୍ମତ୍ଵା କାରଣକାରଣମ୍ । ସଦାଶିଵଂ ମହାଦେଵଂ ପ୍ରଲଯୋତ୍ପତ୍ତିଵର୍ଜିତମ୍
କିଛି ଲୋକ ଶିବଙ୍କୁ କାରଣର କାରଣ, ସଦାଶିବ, ମହାଦେବ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟରୁ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ଆତ୍ମାରାମଂ ସୁରେଶଂ ଚ ତ୍ରିଗୁଣଂ ନିର୍ମଲଂ ହରମ୍ । ସଂସାରତାରକଂ ନିତ୍ଯଂ ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରଣମ୍
ତିନି ଗୁଣରେ ନିର୍ମଳ, ଆତ୍ମରାମ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ହର, ସଂସାରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା, ନିତ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର କାରଣ।
ଅନ୍ଯେ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସ୍ତୁଵନ୍ତ୍ଯେନଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରଭୁମୀଶ୍ଵରମ୍ । ପରମାତ୍ମାନମଵ୍ଯକ୍ତଂ ସର୍ଵଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତମ୍
ଅନ୍ୟମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅପ୍ରକାଶ, ପରମାତ୍ମା ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ଭୁକ୍ତିଦଂ ମୁକ୍ତିଦଂ ଶାନ୍ତଂ ସର୍ଵାଦିଂ ସର୍ଵତୋମୁଖମ୍ । ଵ୍ଯାପକଂ ଵିଶ୍ଵଶରଣମନାଦିନିଧନଂ ହରିମ୍
ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା, ଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ବିଶ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ହରି।
ଧାତାରଂ ଚ ତଥା ଚାନ୍ଯେ ବ୍ରୁଵନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକାରଣମ୍ । ତମେଵ ସର୍ଵଵେତ୍ତାରଂ ସର୍ଵଭୂତପ୍ରଵର୍ତକମ୍
ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟିକାରଣ ଭାବରେ ଧାତାଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଣା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଚଳାଇଥିବା।
ଚତୁର୍ମୁଖଂ ସୁରେଶାନଂ ନାଭିପଦ୍ମଭଵଂ ଵିଭୁମ୍ । ସ୍ରଷ୍ଟାରଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ସତ୍ଯଲୋକନିଵାସିନମ୍
ଚତୁର୍ମୁଖ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ନାଭିର ପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସତ୍ୟଲୋକରେ ବସିଥିବା ବିଭୁ।
ଦିନେଶଂ ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ସର୍ଵେଶଂ ଵେଦଵାଦିନଃ । ସ୍ତୁଵନ୍ତି ଚୈଵ ଗାଯନ୍ତି ସାଯଂ ପ୍ରାତରତନ୍ଦ୍ରିତାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ବେଦ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଏହାକୁ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ସାଂଜ ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଅକ୍ଷୟ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା ଓ ଗାନ କରନ୍ତି।
ଯଜନ୍ତି ଚ ତଥା ଯଜ୍ଞେ ଵାସଵଂ ଚ ଶତକ୍ରତୁମ୍ । ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ଦେଵଦେଵଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରଭୁମୁଲ୍ବଣମ୍
ଯଜ୍ଞରେ ଅନ୍ୟମାନେ ବାସବ, ଶତକ୍ରତୁ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଯଜ୍ଞାଧୀଶଂ ସୁରାଧୀଶଂ ତ୍ରିଲୋକେଶଂ ଶଚୀପତିମ୍ । ଯଜ୍ଞାନାଂ ଚୈଵ ଭୋକ୍ତାରଂ ସୋମପଂ ସୋମପପ୍ରିଯମ୍
ଯଜ୍ଞର ମହାପ୍ରଭୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ତିନି ଲୋକର ମହାପ୍ରଭୁ, ଶଚୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ଯଜ୍ଞର ଭୋକ୍ତା, ସୋମପାନ କରିଥିବା, ସୋମର ପ୍ରିୟ।
ଵରୁଣଂ ଚ ତଥା ସୋମଂ ପାଵକଂ ପଵନଂ ତଥା । ଯମଂ କୁବେରଂ ଧନଦଂ ଗଣାଧୀଶଂ ତଥାପରେ
ଅନ୍ୟମାନେ ଭାରୁଣ, ସୋମ, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଯମ, କୁବେର ଧନଦାତା, ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ହେରମ୍ବଂ ଗଜଵକ୍ତ୍ରଂ ଚ ସର୍ଵକାର୍ଯପ୍ରସାଧକମ୍ । ସ୍ମରଣାତ୍ସିଦ୍ଧିଦଂ କାମଂ କାମଦଂ କାମଗଂ ପରମ୍
ହେରମ୍ବ, ହାତୀମୁହଁ ଥିବା, ସମସ୍ତ କାମର ସାଧକ, ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା, ଚାହିଦା ଦେଇଥିବା, ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଭଵାନୀଂ କେଚନାଚାର୍ଯାଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯଖିଲାର୍ଥଦାମ୍ । ଆଦିମାଯାଂ ମହାଶକ୍ତିଂ ପ୍ରକୃତିଂ ପୁରୁଷାନୁଗାମ୍
କିଛି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭବାନୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥିବା, ଆଦି ମାୟା, ମହାଶକ୍ତି, ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମୈକତାସମାପନ୍ନାଂ ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରିଣୀମ୍ । ମାତରଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ତଥୈଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକତାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର କାରଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମାତା।
ଅନାଦିନିଧନାଂ ପୂର୍ଣାଂ ଵ୍ଯାପିକାଂ ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ । ଈଶ୍ଵରୀଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ନିର୍ଗୁଣାଂ ସଗୁଣାଂ ଶିଵାମ୍
ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶ୍ୱାସନ୍ତି, ଗୁଣହୀନ ଓ ଗୁଣମୟ ଶିବା।
ଵୈଷ୍ଣଵୀଂ ଶାଙ୍କରୀଂ ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଵାସଵୀଂ ଵାରୁଣୀଂ ତଥା । ଵାରାହୀଂ ନାରସିଂହୀଂ ଚ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ତଥାଦ୍ଭୁତାମ୍
ବୈଷ୍ଣବୀ, ଶାଙ୍କରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ବାସବୀ, ବାରୁଣୀ, ବାରାହୀ, ନାରସିଂହୀ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ —
ଵେଦମାତରମେକାଂ ଚ ଵିଦ୍ଯାଂ ଭଵତରୋଃ ସ୍ଥିରାମ୍ । ସର୍ଵଦୁଃଖନିହନ୍ତ୍ରୀଂ ଚ ସ୍ମରଣାତ୍ସର୍ଵକାମଦାମ୍
ଏକମାତ୍ର ବେଦମାତା, ଜ୍ଞାନରୂପୀ ଭବତରୁ ଭଳି ଦୃଢ଼, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିଥିବା, ଏବଂ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା —
ମୋକ୍ଷଦାଂ ଚ ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ କାମଦାଂ ଚ ଫଲାର୍ଥିନାମ୍ । ତ୍ରିଗୁଣାତୀତରୂପାଂ ଚ ଗୁଣଵିସ୍ତାରକାରକାମ୍
ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା, ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା, ତିନିଟି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ରୂପ ଥିବା, ଏବଂ ଗୁଣର ବିସ୍ତାର କାରଣ ହେଉଥିବା —
ନିର୍ଗୁଣାଂ ସଗୁଣାଂ ତସ୍ମାତ୍ତାଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତି ଫଲାର୍ଥିନଃ । ନିରଂଜନଂ ନିରାକାରଂ ନିର୍ଲେପଂ ନିର୍ଗୁଣଂ କିଲ
ନିର୍ଗୁଣ ଓ ସଗୁଣ ଦୁଇଁ ରୂପ ଥିବା, ତେଣୁ ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ସେ ନିର୍ମଳ, ନିରାକାର, ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣ ଅଟୁଟ୍।