ପିତା ଯସ୍ଯ ଗତିଂ ଘୋରାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପନ୍ନଗପୀଡିତଃ । ଅଦ୍ଯାହଂ ମଖମାରଭ୍ଯ କରୋମ୍ଯପଚିତିଂ ପିତୁଃ
ଯାହାଙ୍କ ପିତା ସାପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସେହି ମୁଁ ଆଜି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରି, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି।
ହତ୍ଵା ସର୍ପାନସନ୍ଦିଗ୍ଧୋ ଦୀପ୍ଯମାନେ ଵିଭାଵସୌ । ଆହୂଯ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ସର୍ଵାନ୍ ରାଜା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ସନ୍ଦେହ ଛାଡି ସାପମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଥିବା ବେଳେ, ରାଜା ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଡାକି କହିଲେ—
କୁର୍ଵନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞସମ୍ଭାରଂ ଯଥାର୍ହଂ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମାଃ । ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଶୁଭାଂ ଭୂମିଂ ମାପଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମୈଃ
ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ। ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ଶୁଭ୍ର ଭୂମି ଚିହ୍ନଟ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ତାହା ତିଆରି କରନ୍ତୁ।
କୁର୍ଵନ୍ତୁ ମଣ୍ଡପଂ ସ୍ଵସ୍ଥାଃ ଶତସ୍ତମ୍ଭଂ ମନୋହରମ୍ । ଵେଦୀ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯା ମମାଦ୍ଯ ସଚିଵାଃ ଖଲୁ
ସୁନିୟମିତ ଭାବେ ଶତସ୍ତମ୍ଭ ଦର୍ଶନୀୟ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ। ଆଜି ମୋର ସଚିବମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବେଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବେ।
ତଦଙ୍ଗତ୍ଵେ ଵିଧେଯୋ ଵୈ ସର୍ପସତ୍ରଃ ସୁଵିସ୍ତରଃ । ତକ୍ଷକସ୍ତୁ ପଶୁସ୍ତତ୍ର ହୋତୋତ୍ତଙ୍କୋ ମହାମୁନିଃ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ସାପଯଜ୍ଞ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଦରକାର। ଏଠାରେ ତକ୍ଷକ ସାପ ପଶୁ ହେବେ ଓ ମହାମୁନି ଉତ୍ତଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଯଜ୍ଞିକ ହେବେ।
ଶୀଘ୍ରମାହୂଯତାଂ ଵିପ୍ରାଃ ସର୍ଵଜ୍ଞା ଵେଦପାରଗାଃ । ସୂତ ଉଵାଚ ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତୁ ତଦା ଚକ୍ରୁର୍ଭୂପଵାକ୍ଯୈର୍ଵିଚକ୍ଷଣାଃ
ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେକୁ ଡାକନ୍ତୁ। ସୂତ କହିଲେ— ତାପରେ ଚତୁର୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ କାମ କଲେ।
ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସର୍ଵସମ୍ଭାରଂ ଵେଦୀଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିସ୍ତୃତାମ୍ । ହଵନେ ଵର୍ତମାନେ ତୁ ସର୍ପାଣାଂ ତକ୍ଷକୋ ଗତଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବେଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ହବନ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତକ୍ଷକ ପଳାଇଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଂ ପ୍ରତି ଭଯାର୍ତୋଽହଂ ତ୍ରାହି ମାମିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍ । ଭଯଭୀତଂ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ସ୍ଵାସନେ ସନ୍ନିଵେଶ୍ଯ ଚ
ଭୟରେ ତକ୍ଷକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।' ଭୟଭୀତ ତାକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସିଂହାସନରେ ବସାଇଲେ।
ଦଦାଵଭଯମତ୍ଯର୍ଥଂ ନିର୍ଭଯୋ ଭଵ ପନ୍ନଗ । ତମିନ୍ଦ୍ରଶରଣଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନିର୍ଦତ୍ତାଭଯଂ ତଥା
ସେ ତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୟମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ, କହିଲେ, 'ହେ ସାପ, ଭୟଭୀତ ହେଉନି।' ମୁନି ଜାଣିଲେ ଯେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି, ତେଣୁ ଏଭଳି ଭୟମୁକ୍ତି ଦେଲେ।
ଉତ୍ତଙ୍କୋଽହ୍ଵଯଦୁଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ସେନ୍ଦ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ନିମନ୍ତ୍ରଣମ୍ । ସ୍ମୃତସ୍ତଦା ତକ୍ଷକେଣ ଯାଯାଵରକୁଲୋଦ୍ଭଵଃ
ଉତ୍ତଙ୍କ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ; ଏହି ସମୟରେ ତକ୍ଷକ ସେ ଯାୟାବର ବଂଶର ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ଆସ୍ତୀକୋ ନାମ ଧର୍ମାତ୍ମା ଜରତ୍କାରୁସୁତୋ ମୁନିଃ । ତତ୍ରାଗତ୍ଯ ମୁନେର୍ବାଲସ୍ତୁଷ୍ଟାଵ ଜନମେଜଯମ୍
ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ମୁନି, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଆସ୍ତୀକ ଓ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କ ପୁଅ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ; ସେ ଶିଶୁ ଜନମେଜୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ରାଜା ତମର୍ଚଯାମାସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାଲଂ ସୁପଣ୍ଡିତମ୍ । ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ନୃପସ୍ତଂ ତୁ ଛନ୍ଦଯାମାସ ଵାଞ୍ଛିତୈଃ
ରାଜା ଏହି ପାଣ୍ଡିତ୍ୟଶାଳୀ ଶିଶୁକୁ ଦେଖି ସମ୍ମାନ କଲେ; ସମ୍ମାନ ଦେଇ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଆଗ୍ରହ କରିବାକୁ କହିଲେ।
ସ ତୁ ଵଵ୍ରେ ମହାଭାଗ ଯଜ୍ଞୋଽଯଂ ଵିରମତ୍ଵିତି । ସତ୍ଯବଦ୍ଧୋ ନୃପସ୍ତେନ ପ୍ରାର୍ଥିତଶ୍ଚ ପୁନସ୍ତଥା
ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମୁନି କହିଲେ, 'ଏହି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଥମ୍ବିଯାଉ।' ରାଜା ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ, ତେଣୁ ପୁଣି ସେଇ ଅନୁରୋଧ ପୁନର୍ବାର କଲେ।
ହୋମଂ ନିଵର୍ତଯାମାସ ସର୍ପାଣାଂ ମୁନିଵାକ୍ଯତଃ । ଭାରତଂ ଶ୍ରାଵଯାମାସ ଵୈଶମ୍ପାଯନ ଵିସ୍ତରାତ୍
ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ହୋମ ବନ୍ଦ କରାଇଲେ; ତାପରେ ବୈଶମ୍ପାୟନ ଭାରତ କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ପଢ଼ି ଶୁଣାଇଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵାପି ନୃପତିଃ କାମଂ ନ ଶାନ୍ତିମଭିଜଗ୍ମିଵାନ୍ । ଵ୍ଯାସଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଭୂପାଲୋ ମମ ଶାନ୍ତିଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
ସେଥିରେ ରାଜା ଏହା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଇଚ୍ଛା କରିଥିବା ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଭୂପତି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ମୁଁ କିପରି ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବି?'
ମନୋଽତିଦହ୍ଯତେ କାମଂ କିଂ କରୋମି ଵଦସ୍ଵ ମେ । ପିତା ମେ ଦୁର୍ଭଗସ୍ଯୈଵ ମୃତଃ ପାର୍ଥସୁତାତ୍ମଜଃ
'ମୋର ମନ ଅତି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଜଳିଉଛି; ମତେ କହ, ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋ ଅଭାଗା ପିତା ପାର୍ଥସୁତଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।'
କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ମହାଭାଗ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ମରଣଂ ଵରମ୍ । ରଣେ ଵା ମରଣଂ ଵ୍ଯାସ ଗୃହେ ଵା ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
'ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ—ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଘରେ ଭାଗ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ହେଉ, ତାହିଁ ଭଲ।'
ମରଣଂ ନ ପିତୁର୍ମେଽଭୂଦନ୍ତରିକ୍ଷେ ମୃତୋଽଵଶଃ । ଶାନ୍ତ୍ଯୁପାଯଂ ଵଦସ୍ଵାତ୍ର ତ୍ଵଂ ଚ ସତ୍ଯଵତୀସୁତ
'ମୋ ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହେଲା ନାହିଁ; ସେ ଆକାଶରେ ଅସହାୟ ଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ହେ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର, ଏଠାରେ ଶାନ୍ତିର ଉପାୟ କହ।'
ଯଥା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵ୍ରଜେଦାଶୁ ପିତା ମେ ଦୁର୍ଗତିଂ ଗତଃ
'ମୋ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାଗ୍ରସ୍ତ ପିତା କିପରି ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ?'
ଶ୍ରୋତୃପ୍ରଵକ୍ତୃପ୍ରସଙ୍ଗଃ ସୂତ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ତତ୍ର ସଭାଯାଂ ନୃପତିଂ ଚ ତମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ସେ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ, ସେଇ ସଭାରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁରାଣଂ ଗୁହ୍ଯମଦ୍ଭୁତମ୍ । ପୁଣ୍ଯଂ ଭାଗଵତଂ ନାମ ନାନାଖ୍ଯାନଯୁତଂ ଶିଵମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରୁଣା, ଗୁପ୍ତ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ପୁରାଣ କଥା କହିବି, ଯାହା ଭାଗବତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ବହୁ କଥା ଭରିଥିବା ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭଦାୟକ।'
ଅଧ୍ଯାପିତଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଶୁକାଯାତ୍ମସୁତାଯ ଵୈ । ଶ୍ରାଵଯାମି ନୃପ ତ୍ଵାଂ ହି ରହସ୍ଯଂ ପରମଂ ମମ
'ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହା ମୋ ପୁଅ ଶୁକଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଥିଲି; ଏବେ, ହେ ରାଜା, ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ କଥା ତୁମକୁ ଶୁଣାଉଛି।'
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ କାରଣଂ ଶ୍ରଵଣାତ୍କିଲ । ଶୁଭଦ ସୁଖଦଂ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵାଗମସମୁଦ୍ଧୃତମ୍
'ଏହା ଶୁଣିଲେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏହି କଥା ସଦା ଶୁଭ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର ଏହା।'
ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ ଆସ୍ତୀକୋଽଯଂ ସୁତଃ କସ୍ଯ ଵିଘ୍ନାର୍ଥଂ କଥମାଗତଃ । ପ୍ରଯୋଜନଂ କିମତ୍ରାସ୍ଯ ସର୍ପାଣାଂ ରକ୍ଷଣେ ପ୍ରଭୋ
ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ: 'ଏହି ଆସ୍ତୀକ କାହାର ପୁଅ, ଏବଂ କାହିଁକି ବାଧା ଦେବାକୁ ଆସିଲେ? ସେ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ, ହେ ପ୍ରଭୁ?'
କଥଯୈତନ୍ମହାଭାଗ ଵିସ୍ତରେଣ କଥାନକମ୍ । ପୁରାଣଂ ଚ ତଥା ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵଦ ସୁଵ୍ରତ
'ଏହି କଥାଟିକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ କଥା ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ, ହେ ସଦ୍ବ୍ରତ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଜରତ୍କାରୁର୍ମୁନିଃ ଶାନ୍ତୋ ନ ଚକାର ଗୃହାଶ୍ରମମ୍ । ତେନ ଦୃଷ୍ଟା ଵନେ ଗର୍ତେ ଲମ୍ବମାନା ସ୍ଵପୂର୍ଵଜାଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: 'ଜରତ୍କାରୁ ନାମକ ମୁନି ଶାନ୍ତ ଓ ନିରଲ୍ଲୋଭ ଥିଲେ, ସେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ନାହିଁ; ଏକବାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଗଡ଼ିରେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଝୁଲୁଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।'
ତତସ୍ତମାହୁଃ କୁରୁ ପୁତ୍ର ଦାରା- ନ୍ଯଥା ଚ ନଃ ସ୍ଯାତ୍ପରମା ହି ତୃପ୍ତିଃ । ସ୍ଵର୍ଗେ ଵ୍ରଜାମଃ ଖଲୁ ଦୁଃଖମୁକ୍ତା ଵଯଂ ସଦାଚାରଯୁତେ ସୁତେ ଵୈ
ତେମାନେ କହିଲେ, 'ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବିବାହ କର; ନହେଲେ ଆମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ପାଇବୁନାହିଁ। ଯଦି ତୁମର ଏକ ସଦାଚାରୀ ପୁଅ ହେବ, ତେବେ ଆମେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବୁ।'
ସ ତାନୁଵାଚାଥ ଲଭେ ସମାନା- ମଯାଚିତାଂ ଚାତିଵଶାନୁଗାଂ ଚ । ତଦା ଗୃହାରମ୍ଭମହଂ କରୋମି ବ୍ରଵୀମି ତଥ୍ଯଂ ମମ ପୂର୍ଵଜା ଵୈ
ସେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ମୋ ସମାନ ଏବଂ ମୋର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯିଏ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ମୋତେ ଚାହେ, ଏମିତି ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ମିଳିଲେ, ମୁଁ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରିବି। ଏହା ସତ୍ୟ କଥା, ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଞ୍ଜରତ୍କାରୁର୍ଗତସ୍ତୀର୍ଥାନ୍ପ୍ରତି ଦ୍ଵିଜଃ । ତଦୈଵ ପନ୍ନଗାଃ ଶପ୍ତା ମାତ୍ରାଗ୍ନୌ ନିପତନ୍ତ୍ଵିତି
ଏପରି କହି, ଜରତ୍କାରୁ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୀର୍ଥ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ସର୍ପମାନେ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହେଲେ—'ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ନ୍ତୁ।'
କଶ୍ଯପସ୍ଯ ମୁନେଃ ପତ୍ନ୍ଯୌ କଦ୍ରୂଶ୍ଚ ଵିନତା ତଥା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଦିତ୍ଯରଥେ ଚାଶ୍ଵମୂଚତୁଶ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍
କଶ୍ୟପ ଋଷିଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପତ୍ନୀ—କଦ୍ରୁ ଓ ବିନତା—ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥରେ ଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖି, ଏକାଉଁଠି ଆଲୋଚନା କରିଲେ।