ଵ୍ଯଚରତ୍ପୃଥିଵୀଂ ରାଜନ୍ନିଘ୍ନନ୍ସର୍ପାନ୍ଯତସ୍ତତଃ । ଏକଦା ସ ଵନେ ଘୋରଂ ଡୁଣ୍ଡୁଭଂ ଜରସାନ୍ଵିତମ୍
ଏହିପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ରୁରୁ ହାତରେ ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ, ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଥିଲେ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ସାପ ମିଳୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ମାରୁଥିଲେ।
ଅପଶ୍ଯଦ୍ଦଣ୍ଡମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ହନ୍ତୁଂ ତଂ ସମୁପାଯଯୌ । ଅଭ୍ଯହନ୍ରୁଷିତୋ ଵିପ୍ରସ୍ତମୁଵାଚାଥ ଡୁଣ୍ଡୁଭଃ
ଏକଦିନ ଜଙ୍ଗଲରେ, ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବୃଦ୍ଧ ଡୁଣ୍ଡୁଭାକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ତାକୁ ମାରିବାକୁ ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ ଆଗକୁ ଗଲେ।
ନାପରାଧ୍ନୋମି ତେ ଵିପ୍ର କସ୍ମାନ୍ମାମଭିହଂସି ଵୈ । ରୁରୁରୁଵାଚ ପ୍ରାଣପ୍ରିଯା ମେ ଦଯିତା ଦଷ୍ଟା ସର୍ପେଣ ସା ମୃତା
କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ଡୁଣ୍ଡୁଭା କହିଲା: 'ମୁଁ ତୁମେ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ତେବେ ମୋତେ କାହିଁକି ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?'
ପ୍ରତିଜ୍ଞେଯଂ ତଦା ସର୍ପ ଦୁଃଖିତେନ ମଯା କୃତା । ଡୁଣ୍ଡୁଭ ଉଵାଚ ନାହଂ ଦଶାମି ତେଽନ୍ଯେ ଵୈ ଯେ ଦଶନ୍ତି ଭୁଜଙ୍ଗମାଃ
ରୁରୁ କହିଲେ: 'ମୋ ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ମୋ ଜୀବନର ଅତି ଆଦରଣୀୟ, ସାପ ଦଂଶନରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ହେ ସାପ।'
ଶରୀରସମଯୋଗେନ ନ ମାଂ ହିଂସିତୁମର୍ହସି । ଉତ୍ତଙ୍କ ଉଵାଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତାଂ ମାନୁଷୀଂ ଵାଣୀଂ ସର୍ପେଣୋକ୍ତାଂ ମନୋହରାମ୍
ଡୁଣ୍ଡୁଭା କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମକୁ ଦଂଶନ କରିନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ସାପମାନେ ଦଂଶନ କରନ୍ତି। ମୋ ଶରୀରର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ମୋତେ କ୍ଷତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ରୁରୁଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ କୋଽସି ତ୍ଵଂ କସ୍ମାଦ୍ଡୁଣ୍ଡୁଭତାଂ ଗତଃ । ସର୍ପ ଉଵାଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽହଂ ପୁରା ଵିପ୍ର ସଖା ମେ ଖଗମାଭିଧଃ
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ: ସେ ସାପ ମାନବୀୟ ମଧୁର କଥା କହିବାକୁ ଶୁଣି, ରୁରୁ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମେ କିଏ, କିପରି ଡୁଣ୍ଡୁଭା ହେଲେ?'
ଵିପ୍ରୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ସ ମଯା ଵଞ୍ଜିତୋ ମୌର୍ଖ୍ଯାତ୍ସର୍ପଂ କୃତ୍ଵା ଚ ତାର୍ଣକମ୍
ସାପ କହିଲେ: 'ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ମୋ ସଂଗୀର ନାମ ଖଗମ ଥିଲା, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମଶୀଳ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିଲେ।'
ଭଯଂ ଚ ପ୍ରାପିତୋଽତ୍ଯର୍ଥମଗ୍ନିହୋତ୍ରଗୃହେ ସ୍ଥିତଃ । ତେନ ଭୀତେନ ଶପ୍ତୋଽହଂ ଵିହ୍ଵଲେନାତିଵେପିନା
ମୁଁ ଅବିବେକରେ ତାଙ୍କୁ ଠକିଥିଲି ଏବଂ ସାପ ରୂପେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅନ୍ୟ ପାରକୁ ନେଇଯାଇଥିଲି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଗୃହରେ ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିଲି।
ଭଵ ସର୍ପୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧେ ଯେନାହଂ ଧର୍ଷିତସ୍ତ୍ଵଯା । ମଯା ପ୍ରସାଦିତୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ସର୍ପେଣାସୌ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ଭୟରେ ତାଙ୍କୁ ଭଲି ଭାବେ ଗଭୀର କମ୍ପନ କରିଥିଲେ, ସେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଇଲେ: 'ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଅପମାନିତ ହେଲି, ସେଠି ତୁମେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ହୋଇ ସାପ ହେଉ।'
ମାମୁଵାଚାଥ ତତ୍କ୍ରୋଧାତ୍କିଞ୍ଚିଚ୍ଛାନ୍ତିମଵାପ୍ଯ ଚ । ରୁରୁସ୍ତେ ମୋଚିତା ଶାପସ୍ଯାସ୍ଯ ସର୍ପ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ଅନୁରୋଧ କଲି, ତେବେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ କିଛି ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ କହିଲେ: 'ଏହି ଶାପରୁ ତୁମକୁ ରୁରୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ, ହେ ସାପ।'
ପ୍ରମତେସ୍ତୁ ସୁତୋ ନୂନମିତି ମାଂ ସୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ । ସୋଽହଂ ସର୍ପୋ ରୁରୁସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଶୃଣୁ ମେ ପରମଂ ଵଚଃ
ସେ ମୋତେ କହିଲେ, 'ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ପ୍ରମତିଙ୍କ ପୁଅ ହେବୁ।' ମୁଁ ହେଉଛି ରୁରୁ ନାମକ ସାପ; ଏବେ ମୋର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣ।
ଅହିଂସା ପରମୋ ଧର୍ମୋ ଵିପ୍ରାଣାଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଦଯା ସର୍ଵତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଵିଜାନତା
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅହିଂସା ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସବୁଠାରେ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଯଜ୍ଞାଦନ୍ଯତ୍ର ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ନ ହିଂସା ଯାଜ୍ଞିକୋ ମତା । ସୂତ ଉଵାଚ ସର୍ପଯୋନେର୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ବାହ୍ମଣୋଽସୌ ରୁରୁସ୍ତତଃ
ଯଜ୍ଞ ବ୍ୟତୀତ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ହିଂସା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସୂତ କହିଲେ— ସାପ ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୁରୁ ହେଲେ।
କୃତ୍ଵା ତସ୍ଯ ଚ ଶାପାନ୍ତଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ଚ ହିଂସନମ୍ । ଵିଵାହିତା ତେନ ବାଲା ମୃତା ସଜ୍ଜୀଵିତା ପୁନଃ
ତାଙ୍କର ଶାପ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଓ ହିଂସା ଛାଡିଦେବା ପରେ, ସେ ଏଇ ଝିଅକୁ ବିବାହ କଲେ; ମୃତ ହୋଇଥିବା ସେ ଝିଅ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ ହେଲା।
କଦନଂ ସର୍ଵସର୍ପାଣାଂ କୃତଂ ଵୈରମନୁସ୍ମରନ୍ । ତ୍ଵଂ ତୁ ଵୈରଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵର୍ତସେ ପନ୍ନଗେଷ୍ଵଥ
ସମସ୍ତ ସାପଙ୍କ ନାଶ ଓ ଶତ୍ରୁତା ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ମନେ ପକାଇ, ତୁମେ ତ ଏହି ଶତ୍ରୁତାକୁ ଛାଡିଦେଇ ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହୁଛ।
ଵିମନ୍ଯୁର୍ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତୃଘାତକରେଷୁ ଵୈ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ମୃତସ୍ତାତଃ ସ୍ନାନଦାନଵିଵର୍ଜିତଃ
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିତାଙ୍କୁ ମାରିଥିବାମାନେ ପ୍ରତି କୌଣସି କ୍ରୋଧ ନ ରଖି, ତାଙ୍କର ପିତା ଆକାଶରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ।
ତସ୍ଯୋଦ୍ଧାରଂ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କୁରୁ ହତ୍ଵାଥ ପନ୍ନଗାନ୍ । ପିତୁର୍ଵୈରଂ ନ ଜାନାତି ଜୀଵନ୍ନେଵ ମୃତୋ ହି ସଃ
ହେ ରାଜା, ସାପମାନଙ୍କୁ ମାରି ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଧାର କର। ସେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ପିତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁତା ସେ ଜାଣିନଥିଲେ।
ଦୁର୍ଗତିସ୍ତେ ପିତୁସ୍ତାଵଦ୍ଯାଵତ୍ତାନ୍ନ ହନିଷ୍ଯସି । ଅମ୍ବାମଖମିଷଂ କୃତ୍ଵା କୁରୁ ଯଜ୍ଞଂ ନୃପୋତ୍ତମ
ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ମାରିନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମ ପିତାଙ୍କର ଦୁର୍ଗତି ରହିବ। ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମା ଅମ୍ବାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ କରି ଯଜ୍ଞ କର।
ସର୍ପସତ୍ରଂ ମହାରାଜ ପିତୁର୍ଵୈରମନୁସ୍ମରନ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ଜନ୍ମେଜଯସ୍ତଦା
ହେ ମହାରାଜ, ପିତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁତାକୁ ମନେ ପକାଇ, ସାପଯଜ୍ଞ କର। ସୂତ କହିଲେ— ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଜନ୍ମେଜୟ ତାକୁ—
ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମଶ୍ରୁପାତଂ ଚ ଚକାରାତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ । ଧିଙ୍ମାମସ୍ତୁ ସୁଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେର୍ଵୃଥା ମାନକରସ୍ଯ ଵୈ
ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଚକୁଠାରୁ ଲୁହ ଝରିଲା ଓ ସେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। 'ମୋ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା, ଏତେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ହୋଇ, ଅକାରଣରେ ମୋର ଅଭିମାନ ଥିଲା।'
ପିତା ଯସ୍ଯ ଗତିଂ ଘୋରାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପନ୍ନଗପୀଡିତଃ । ଅଦ୍ଯାହଂ ମଖମାରଭ୍ଯ କରୋମ୍ଯପଚିତିଂ ପିତୁଃ
ଯାହାଙ୍କ ପିତା ସାପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସେହି ମୁଁ ଆଜି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରି, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି।
ହତ୍ଵା ସର୍ପାନସନ୍ଦିଗ୍ଧୋ ଦୀପ୍ଯମାନେ ଵିଭାଵସୌ । ଆହୂଯ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ସର୍ଵାନ୍ ରାଜା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ସନ୍ଦେହ ଛାଡି ସାପମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଥିବା ବେଳେ, ରାଜା ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଡାକି କହିଲେ—
କୁର୍ଵନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞସମ୍ଭାରଂ ଯଥାର୍ହଂ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମାଃ । ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଶୁଭାଂ ଭୂମିଂ ମାପଯିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମୈଃ
ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ। ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ଶୁଭ୍ର ଭୂମି ଚିହ୍ନଟ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ତାହା ତିଆରି କରନ୍ତୁ।
କୁର୍ଵନ୍ତୁ ମଣ୍ଡପଂ ସ୍ଵସ୍ଥାଃ ଶତସ୍ତମ୍ଭଂ ମନୋହରମ୍ । ଵେଦୀ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯା ମମାଦ୍ଯ ସଚିଵାଃ ଖଲୁ
ସୁନିୟମିତ ଭାବେ ଶତସ୍ତମ୍ଭ ଦର୍ଶନୀୟ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ। ଆଜି ମୋର ସଚିବମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବେଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବେ।
ତଦଙ୍ଗତ୍ଵେ ଵିଧେଯୋ ଵୈ ସର୍ପସତ୍ରଃ ସୁଵିସ୍ତରଃ । ତକ୍ଷକସ୍ତୁ ପଶୁସ୍ତତ୍ର ହୋତୋତ୍ତଙ୍କୋ ମହାମୁନିଃ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ସାପଯଜ୍ଞ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଦରକାର। ଏଠାରେ ତକ୍ଷକ ସାପ ପଶୁ ହେବେ ଓ ମହାମୁନି ଉତ୍ତଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଯଜ୍ଞିକ ହେବେ।
ଶୀଘ୍ରମାହୂଯତାଂ ଵିପ୍ରାଃ ସର୍ଵଜ୍ଞା ଵେଦପାରଗାଃ । ସୂତ ଉଵାଚ ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତୁ ତଦା ଚକ୍ରୁର୍ଭୂପଵାକ୍ଯୈର୍ଵିଚକ୍ଷଣାଃ
ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେକୁ ଡାକନ୍ତୁ। ସୂତ କହିଲେ— ତାପରେ ଚତୁର୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ କାମ କଲେ।
ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସର୍ଵସମ୍ଭାରଂ ଵେଦୀଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିସ୍ତୃତାମ୍ । ହଵନେ ଵର୍ତମାନେ ତୁ ସର୍ପାଣାଂ ତକ୍ଷକୋ ଗତଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବେଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ହବନ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତକ୍ଷକ ପଳାଇଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଂ ପ୍ରତି ଭଯାର୍ତୋଽହଂ ତ୍ରାହି ମାମିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍ । ଭଯଭୀତଂ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ସ୍ଵାସନେ ସନ୍ନିଵେଶ୍ଯ ଚ
ଭୟରେ ତକ୍ଷକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।' ଭୟଭୀତ ତାକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସିଂହାସନରେ ବସାଇଲେ।
ଦଦାଵଭଯମତ୍ଯର୍ଥଂ ନିର୍ଭଯୋ ଭଵ ପନ୍ନଗ । ତମିନ୍ଦ୍ରଶରଣଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନିର୍ଦତ୍ତାଭଯଂ ତଥା
ସେ ତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୟମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ, କହିଲେ, 'ହେ ସାପ, ଭୟଭୀତ ହେଉନି।' ମୁନି ଜାଣିଲେ ଯେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି, ତେଣୁ ଏଭଳି ଭୟମୁକ୍ତି ଦେଲେ।
ଉତ୍ତଙ୍କୋଽହ୍ଵଯଦୁଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ସେନ୍ଦ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ନିମନ୍ତ୍ରଣମ୍ । ସ୍ମୃତସ୍ତଦା ତକ୍ଷକେଣ ଯାଯାଵରକୁଲୋଦ୍ଭଵଃ
ଉତ୍ତଙ୍କ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ; ଏହି ସମୟରେ ତକ୍ଷକ ସେ ଯାୟାବର ବଂଶର ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।