ତକ୍ଷକ ଉଵାଚ ଅହଂ ସ ପନ୍ନଗୋ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତଂ ଧକ୍ଷ୍ଯାମି ମହୀପତିମ୍ । ନିଵର୍ତସ୍ଵ ନ ଶକ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ମଯା ଦଷ୍ଟଂ ଚିକିତ୍ସିତୁମ୍
ତକ୍ଷକ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏହି ନାଗ, ଯିଏ ରାଜାକୁ ଦହିବି । ଆପଣ ଫେରିଯିବା; ମୋର କାମରେ ଦ଼ସିଥିବାକୁ ଆପଣ ଚିକିତ୍ସା କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।'
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଅହଂ ଦଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ସର୍ପ ନୃପଂ ଶପ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜେନ ଵୈ । ଜୀଵଯିଷ୍ଯାମ୍ଯସନ୍ଦେହଂ କାମଂ ମନ୍ତ୍ରବଲେନ ଵୈ
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: 'ନାଗ, ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ରାଜାକୁ ଆପଣ ଦ଼ସିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେବି ।'
ତକ୍ଷକ ଉଵାଚ ଯଦି ତ୍ଵଂ ଜୀଵିତୁଂ ଯାସି ମଯା ଦଷ୍ଟଂ ନୃପୋତ୍ତମମ୍ । ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିବଲଂ ଵିପ୍ର ଦର୍ଶଯ ତ୍ଵଂ ମମାନଘ
ତକ୍ଷକ କହିଲେ: 'ଆପଣ ମୋର କାମରେ ଦ଼ସିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାକୁ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ମୋତେ ଦେଖାନ୍ତୁ ।'
ଧକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯେନଂ ଚ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ଵିଷଦଂଷ୍ଟ୍ରାଭିରଦ୍ଯ ଵୈ । କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଜୀଵଯିଷ୍ଯେ ତ୍ଵଯା ଦଷ୍ଟଂ ଦଗ୍ଧଂ ଵା ପନ୍ନଗୋତ୍ତମ
'ଆଜି ମୁଁ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷକୁ ବିଷ ଦ଼ସି ଦହିଦେବି ।' କଶ୍ୟପ କହିଲେ: 'ନାଗରାଜ, ଆପଣ ଦ଼ସିଲେ କିମ୍ବା ଦହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଜୀବନ ଦେବି ।'
ସୂତ ଉଵାଚ ଅଦଶତ୍ପନ୍ନଗୋ ଵୃକ୍ଷଂ ଭସ୍ମସାଚ୍ଚ ଚକାର ତମ୍ । ଉଵାଚ କଶ୍ଯପଂ ଭୂଯୋ ଜୀଵଯୈନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସୂତ କହିଲେ: ନାଗ ବୃକ୍ଷକୁ ଦ଼ସି, ତାହାକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ । ପରେ ସେ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ଜୀବନ ଦିଅ ।'
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭସ୍ମୀକୃତଂ ଵୃକ୍ଷଂ ପନ୍ନଗେନ ଵିଷାଗ୍ନିନା । ସର୍ଵଂ ଭସ୍ମ ସମାହୃତ୍ଯ କଶ୍ଯପୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ନାଗର ବିଷ ଆଗ୍ନିରେ ବୃକ୍ଷକୁ ଭସ୍ମ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, କଶ୍ୟପ ସମସ୍ତ ଭସ୍ମକୁ ଏକଠା କରି କହିଲେ ।
ପଶ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରବଲଂ ମେଽଦ୍ଯ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ପନ୍ନଗୋତ୍ତମ । ଜୀଵଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଵୃକ୍ଷଂ ଵୈ ପଶ୍ଯତସ୍ତେ ମହାଵିଷ
'ନାଗରାଜ, ଆଜି ମୋର ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ଦେଖ, ତୁମେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଏବେ ଜୀବନ ଦେବି, ବଡ଼ ବିଷର ମାଲିକ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଜଲମାଦାଯ କଶ୍ଯପୋ ମନ୍ତ୍ରଵିତ୍ତମଃ । ସିଷେଚ ଭସ୍ମରାଶିଂ ତଂ ମନ୍ତ୍ରିତେନୈଵ ଵାରିଣା
ଏଭଳି କହି, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ କଶ୍ୟପ ଜଳ ନେଇ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଳ ଦେଇ ଭସ୍ମ ଉପରେ ଛିଟିଲେ ।
ତଦ୍ଵାରିସେଚନାଜ୍ଜାତୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ ପୂର୍ଵଵଚ୍ଛୁଭଃ । ଵିସ୍ମଯଂ ତକ୍ଷକଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଜୀଵିତଂ ନଗମ୍
ସେ ଜଳ ଛିଟିବାରୁ ବଟବୃକ୍ଷ ପୁର୍ବର ଭଳି ଶୁଭ୍ର ଭାବରେ ଫେରିଆସିଲା । ତକ୍ଷକ ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଜୀବନ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ।
ତମାହ କଶ୍ଯପଂ ନାଗଃ କିମର୍ଥଂ ତେ ପରିଶ୍ରମଃ । ସମ୍ପାଦଯାମି ତଂ କାମଂ ବ୍ରୂହି ଵାଡଵ ଵାଞ୍ଛିତମ୍
ନାଗ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମେ ଏତେ କଷ୍ଟ କାହିଁକି କରୁଛ? ତୁମେ ଯେ କାମ ଚାହୁଁଛ, ମୁଁ ସେହି କାମ ପୂରଣ କରିଦେବି; କହ, ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ?'
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଵିତ୍ତାର୍ଥୀ ନୃପତିଂ ମତ୍ଵା ଶପ୍ତଂ ପନ୍ନଗ ନିଃସୃତଃ । ଗୃହାଦହଂ ଚୋପକର୍ତୁଂ ଵିଦ୍ଯଯା ନୃପସତ୍ତମମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ଧନ ପାଇବାକୁ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲି, ସର୍ପ ଶାପିତ ହେବା ପରେ ମୁଁ ଘର ଛାଡି ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜାଙ୍କୁ ମୋ ଜ୍ଞାନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆସିଛି।
ତକ୍ଷକ ଉଵାଚ ଵିତ୍ତଂ ଗୃହାଣ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଯାଵଦିଚ୍ଛସି ପାର୍ଥିଵାତ୍ । ଦଦାମି ସ୍ଵଗୃହଂ ଯାହି ସକାମୋଽହଂ ଭଵାମ୍ଯତଃ
ତକ୍ଷକ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ଯେତେ ଚାହିଁବା ଧନ ନିଅ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି। ଘରକୁ ଯାଅ, ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।
ସୂତ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ କଶ୍ଯପଃ ପରମାର୍ଥଵିତ୍ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନସା କିଂ କରୋମି ପୁନଃ ପୁନଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି କଶ୍ୟପ, ଯେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ପୁନିପୁନି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି?'
ଧନଂ ଗହୀତ୍ଵା ସ୍ଵଗୃହଂ ପ୍ରଯାମି ଯଦ୍ଯହଂ ପୁନଃ । ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ମେ କୀର୍ତିର୍ଲୋକେ ଲୋଭସମାଶ୍ରଯାତ୍
ଯଦି ମୁଁ ଧନ ନେଇ ଘରକୁ ଫେରିଯିବି, ଲୋଭରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେବାରୁ ମୋର ଲୋକରେ କିର୍ତି ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ।
ଜୀଵିତେଽଥ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠେ କୀର୍ତିଃ ସ୍ଯାଦଚଲା ମମ । ଧନପ୍ରାପ୍ତିଶ୍ଚ ବହୁଧା ଭଵେତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ଜୀଵନାତ୍
କିନ୍ତୁ ଯଦି ମୁଁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବି, ମୋର କିର୍ତି ଅଚଳ ରହିବ, ଅନେକ ଧନ ମିଳିବ, ଏବଂ ଜୀବନ ରକ୍ଷାରୁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳିବ।
ରକ୍ଷଣୀଯଂ ଯଶଃ କାମଂ ଧିଗ୍ଧନଂ ଯଶସା ଵିନା । ସର୍ଵସ୍ଵଂ ରଘୁଣା ପୂର୍ଵଂ ଦତ୍ତଂ ଵିପ୍ରାଯ କୀର୍ତଯେ
କିର୍ତିକୁ ସବୁଠୁ ଅଧିକ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; କିର୍ତି ନଥିଲେ ଧନର କିମ୍ବା ଉପକାର ନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ରଘୁ ଏହି କିର୍ତି ପାଇଁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସବୁ ଦେଇଦେଇଥିଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରେଣ କର୍ଣେନ କୀର୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ବହୁଵିସ୍ତରମ୍ । ଉପେକ୍ଷେଯଂ କଥଂ ଭୂପଂ ଦହ୍ଯମାନଂ ଵିଷାଗ୍ନିନା
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଓ କର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ କିର୍ତି ପାଇଁ ବହୁତ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ରାଜା ଯେଉଁଠି ବିଷର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଛନ୍ତି, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ଦେଖା କରିପାରିବି?
ଜୀଵିତେଽଦ୍ଯ ମଯା ରାଜ୍ଞି ସୁଖଂ ସର୍ଵଜନସ୍ଯ ଚ । ଅରାଜକେ ପ୍ରଜାନାଶୋ ଭଵିତା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯଦି ଆଜି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଖ ହେବ; ରାଜା ନଥିଲେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ନଷ୍ଟ ନିଶ୍ଚିତ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପ୍ରଜାନାଶସ୍ଯ ପାପଂ ମେ ଭଵିଷ୍ଯତି ମୃତେ ନୃପେ । ଅପକୀର୍ତିଶ୍ଚ ଲୋକେଷୁ ଧନଲୋଭାଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯଦି ରାଜା ମରିଯିବେ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ନଷ୍ଟର ପାପ ମୋରେ ଲାଗିବ, ଧନ ଲୋଭରୁ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବେ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ଧ୍ଯାନଂ କୃତ୍ଵା ସ କଶ୍ଯପଃ । ଗତାଯୁଷଂ ଚ ନୃପତିଂ ଜ୍ଞାତଵାମ୍ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତରଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ବିବେକୀ କଶ୍ୟପ ଧ୍ୟାନ କରି ଜାଣିଲେ ଯେ ରାଜାଙ୍କ ଆୟୁ ଶେଷ ହେଇଯାଇଛି।
ଆସନ୍ନମୃତ୍ଯୁଂ ରାଜାନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଧ୍ଯାନେନ କଶ୍ଯପଃ । ଗୃହଂ ଯଯୌ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧନମାଦାଯ ତକ୍ଷକାତ୍
ଧ୍ୟାନରେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କଶ୍ୟପ ତକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ ଧନ ନେଇ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ନିଵର୍ତ୍ଯ କଶ୍ଯପଂ ସର୍ପଃ ସପ୍ତମେ ଦିଵସେ ନୃପମ୍ । ହନ୍ତୁକାମୋ ଜଗାମାଶୁ ନଗରଂ ନାଗସାହ୍ଵଯମ୍
କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇ, ସର୍ପ ସପ୍ତମ ଦିନରେ ରାଜାକୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଶୀଘ୍ର ନାଗସାହ୍ବୟ ନଗରକୁ ଗଲା।
ଶୁଶ୍ରାଵ ନଗରସ୍ଯାନ୍ତେ ପ୍ରାସାଦସ୍ଥଂ ପରୀକ୍ଷିତମ୍ । ମଣିମନ୍ତ୍ରୌଷଧୈଃ କାମଂ ରକ୍ଷ୍ଯମାଣମତନ୍ଦ୍ରିତମ୍
ସେ ଶୁଣିଲେ ଯେ ନଗରର ଅନ୍ତରେ ରାଜା ଏକ ପ୍ରାସାଦରେ ଅତି ସାବଧାନରେ ରକ୍ଷା ହେଉଛନ୍ତି, ମଣି, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧିରେ ରକ୍ଷିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ କୌଣସି ଅଲସତା ନାହିଁ।
ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟସ୍ତଦା ନାଗୋ ଵିପ୍ରଶାପଭଯାକୁଲଃ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ଯୋଗେନ ପ୍ରଵିଶେଯଂ ଗୃହଂ କଥମ୍
ତାପରେ ସର୍ପ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯିବା ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପର ଭୟରେ, ତାଙ୍କ ଯୋଗ ଶକ୍ତିରେ ଭାବିଲେ—'ମୁଁ କିପରି ଏହି ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବି?'
ଵଞ୍ଜଯାମି କଥଂ ଚୈନଂ ରାଜାନଂ ପାପକାରିଣମ୍ । ଵିପ୍ରଶାପାଦ୍ଧତଂ ମୂଢଂ ଵିପ୍ରପୀଡାକରଂ ଶଠମ୍
ମୁଁ କିପରି ଏହି ପାପୀ ରାଜାକୁ ଭ୍ରମିତ କରିପାରିବି, ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ ନଷ୍ଟ, ମୂଢ଼ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିଲେ?
ପାଣ୍ଡଵାନାଂ କୁଲେ ଜାତଃ କୋଽପି ନୈତାଦୃଶୋ ଭଵେତ୍ । ତାପସସ୍ଯ ଗଲେ ଯେନ ମୃତଃ ସର୍ପୋ ନିଵେଶିତଃ
ପାଣ୍ଡବ ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମିଥିବା କେହି ଏପରି କାମ କରିନାହାନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଏକ ମୃତ ସର୍ପ ଏକ ତାପସଙ୍କ ଗଳାରେ ରଖାଯାଇଥିଲା।
କୃତ୍ଵା ଵିଗର୍ହିତଂ କର୍ମ ଜାନନ୍କାଲଗତିଂ ନୃପଃ । ରକ୍ଷକାନ୍ଭଵନେ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାସାଦମଭିଗମ୍ଯ ଚ
ସମୟର ଗତି ଜାଣି, ରାଜା ନିନ୍ଦନୀୟ କାମ କରିଥିଲେ; ପ୍ରାସାଦରେ ରକ୍ଷାକାରୀ ଲାଗିଦେଇ ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ମୃତ୍ଯୁଂ ଵଞ୍ଚଯତେ ରାଜା ଵର୍ତତେଽଦ୍ଯ ନିରାକୁଲଃ । ତଂ କଥଂ ଧକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମି ଵିପ୍ରଵାକ୍ଯେନ ଚୋଦିତଃ
ଆଜି ରାଜା ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭ୍ରମିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଆଜ୍ଞା ମିଳିଥିବାରୁ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦହିପାରିବି?
ନ ଜାନାତି ଚ ମନ୍ଦାତ୍ମା ମରଣଂ ହ୍ଯନିଵର୍ତନମ୍ । ତେନାସୌ ରକ୍ଷକାନ୍ସ୍ଥାପ୍ଯ ସୌଧାରୂଢୋଽଦ୍ଯ ମୋଦତେ
ମୂଢ ମନେ ବୁଝିପାରେନି ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ; ଏହି କାରଣରୁ ସେ ଆଜି ରକ୍ଷକମାନେ ରଖି, ଦୁର୍ଗରେ ଉପରକୁ ଚଢି ଆନନ୍ଦ କରୁଛି।
ଯଦି ଵୈ ଵିହିତୋ ମୃତ୍ଯୁର୍ଦୈଵେନାମିତତେଜସା । ସ କଥଂ ପରିଵର୍ତେତ କୃତୈର୍ଯତ୍ନୈସ୍ତୁ କୋଟିଭିଃ
ଯଦି ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତେବେ କୋଟି କୋଟି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ବଦଳାଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।