ସ୍ତାନସନ୍ଧ୍ଯାଦିକଂ କର୍ମ ତତ୍ରୈଵ ଵିନିଵର୍ତ୍ଯ ଚ । ରାଜକାର୍ଯାଣି ସର୍ଵାଣି ତତ୍ରସ୍ଥଶ୍ଚାକରୋନ୍ନୃପଃ
ପୂଜା, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସେଠି ହେଉଥିଲା । ରାଜା ସେଠି ରହି, ସମସ୍ତ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ।
ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ସହ ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଗଣଯନ୍ଦିଵସାନପି । କଶ୍ଚିଚ୍ଚ କଶ୍ଯପୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ସେ ଦିନଗୁଡିକୁ ଗଣନା କରୁଥିଲେ । ଏଠି ଏକ କାଶ୍ୟପ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଶୁଶ୍ରାଵ ଚ ତଥା ଶାପଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାଜ୍ଞା ମହାତ୍ମନା । ସ ଧନାର୍ଥୀ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କଶ୍ଯପଃ ସମଚିନ୍ତଯତ୍
ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କୁ ଲାଗିଥିବା ଶାପ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ । ଧନ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ କଶ୍ୟପ ଏହି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ।
ଵ୍ରଜାମି ତତ୍ର ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଶପ୍ତୋ ରାଜା ଦ୍ଵିଜେନ ହ । ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ଵିପ୍ରଃ ସ୍ଵଗୃହାନ୍ନିଃସୃତଃ ପଥି
ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ମୁଁ ଯିବି । ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଏହି ବିପ୍ର ନିଜ ଘରୁ ଚାଲିଗଲେ ।
କଶ୍ଯପୋ ମନ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ଧନାର୍ଥୀ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ମନ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଧନ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା କଶ୍ୟପ—
ପରୀକ୍ଷିନ୍ମରଣମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଦିନେ ନାମ୍ନା ତକ୍ଷକସ୍ତଂ ନୃପୋତ୍ତମମ୍ । ଶପ୍ତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗୃହାତ୍ତୂର୍ଣଂ ନିଃସୃତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ସୂତ କହିଲେ: ସେହି ଦିନ ତକ୍ଷକ ନାମକ ନାଗ, ଶାପିତ ହୋଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ବିଷୟରେ ଜାଣି, ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଘରୁ ବାହାରିଗଲେ ।
ଵୃଦ୍ଧବ୍ରାହ୍ମଣଵେଷେଣ ତକ୍ଷକଃ ପଥି ନିର୍ଗତଃ । ଅପଶ୍ଯତ୍କଶ୍ଯପଂ ମାର୍ଗେ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ନୃପତିଂ ପ୍ରତି
ତକ୍ଷକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଭୂମିକା ନେଇ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଗଲେ । ସେ ଦେଖିଲେ କଶ୍ୟପ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଥିବା ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଛନ୍ତି ।
ତମପୃଚ୍ଛତ୍ପନ୍ନଗୋଽସୌ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ମନ୍ତ୍ରଵାଦିନମ୍ । କ୍ଵ ଭଵାଂସ୍ତ୍ଵରିତୋ ଯାତି କିଞ୍ଚ କାର୍ଯଂ ଚିକୀର୍ଷତି
ସେ ନାଗ, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: 'ଆପଣ କେଉଁଠି ଏତେ ତ୍ୱରାନ୍ତି ଯାଉଛନ୍ତି? କଣ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?'
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ପରୀକ୍ଷିତଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତକ୍ଷକଶ୍ଚ ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯତି । ତତ୍ରାହଂ ତ୍ଵରିତୋ ଯାମି ନୃପଂ କର୍ତୁମପଜ୍ଵରମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: 'ତକ୍ଷକ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଦହିବେ; ମୁଁ ତ୍ୱରାନ୍ତି ଯାଉଛି, ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ।'
ମନ୍ତ୍ରୋଽସ୍ତି ମମ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଵିଷନାଶକରଃ କିଲ । ଜୀଵଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ତଂ ଵୈ ଜୀଵିତଵ୍ଯେଽଧୁନା କିଲ
'ମୋ ପାଖରେ ଏମିତି ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ବିଷକୁ ନଷ୍ଟ କରେ । ଏବେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ରହିଛି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେବି ।'
ତକ୍ଷକ ଉଵାଚ ଅହଂ ସ ପନ୍ନଗୋ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତଂ ଧକ୍ଷ୍ଯାମି ମହୀପତିମ୍ । ନିଵର୍ତସ୍ଵ ନ ଶକ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ମଯା ଦଷ୍ଟଂ ଚିକିତ୍ସିତୁମ୍
ତକ୍ଷକ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏହି ନାଗ, ଯିଏ ରାଜାକୁ ଦହିବି । ଆପଣ ଫେରିଯିବା; ମୋର କାମରେ ଦ଼ସିଥିବାକୁ ଆପଣ ଚିକିତ୍ସା କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।'
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଅହଂ ଦଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ସର୍ପ ନୃପଂ ଶପ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜେନ ଵୈ । ଜୀଵଯିଷ୍ଯାମ୍ଯସନ୍ଦେହଂ କାମଂ ମନ୍ତ୍ରବଲେନ ଵୈ
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: 'ନାଗ, ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ରାଜାକୁ ଆପଣ ଦ଼ସିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେବି ।'
ତକ୍ଷକ ଉଵାଚ ଯଦି ତ୍ଵଂ ଜୀଵିତୁଂ ଯାସି ମଯା ଦଷ୍ଟଂ ନୃପୋତ୍ତମମ୍ । ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିବଲଂ ଵିପ୍ର ଦର୍ଶଯ ତ୍ଵଂ ମମାନଘ
ତକ୍ଷକ କହିଲେ: 'ଆପଣ ମୋର କାମରେ ଦ଼ସିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାକୁ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ମୋତେ ଦେଖାନ୍ତୁ ।'
ଧକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯେନଂ ଚ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ଵିଷଦଂଷ୍ଟ୍ରାଭିରଦ୍ଯ ଵୈ । କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଜୀଵଯିଷ୍ଯେ ତ୍ଵଯା ଦଷ୍ଟଂ ଦଗ୍ଧଂ ଵା ପନ୍ନଗୋତ୍ତମ
'ଆଜି ମୁଁ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷକୁ ବିଷ ଦ଼ସି ଦହିଦେବି ।' କଶ୍ୟପ କହିଲେ: 'ନାଗରାଜ, ଆପଣ ଦ଼ସିଲେ କିମ୍ବା ଦହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଜୀବନ ଦେବି ।'
ସୂତ ଉଵାଚ ଅଦଶତ୍ପନ୍ନଗୋ ଵୃକ୍ଷଂ ଭସ୍ମସାଚ୍ଚ ଚକାର ତମ୍ । ଉଵାଚ କଶ୍ଯପଂ ଭୂଯୋ ଜୀଵଯୈନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସୂତ କହିଲେ: ନାଗ ବୃକ୍ଷକୁ ଦ଼ସି, ତାହାକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ । ପରେ ସେ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ଜୀବନ ଦିଅ ।'
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭସ୍ମୀକୃତଂ ଵୃକ୍ଷଂ ପନ୍ନଗେନ ଵିଷାଗ୍ନିନା । ସର୍ଵଂ ଭସ୍ମ ସମାହୃତ୍ଯ କଶ୍ଯପୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ନାଗର ବିଷ ଆଗ୍ନିରେ ବୃକ୍ଷକୁ ଭସ୍ମ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, କଶ୍ୟପ ସମସ୍ତ ଭସ୍ମକୁ ଏକଠା କରି କହିଲେ ।
ପଶ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରବଲଂ ମେଽଦ୍ଯ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ପନ୍ନଗୋତ୍ତମ । ଜୀଵଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଵୃକ୍ଷଂ ଵୈ ପଶ୍ଯତସ୍ତେ ମହାଵିଷ
'ନାଗରାଜ, ଆଜି ମୋର ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ଦେଖ, ତୁମେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଏବେ ଜୀବନ ଦେବି, ବଡ଼ ବିଷର ମାଲିକ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଜଲମାଦାଯ କଶ୍ଯପୋ ମନ୍ତ୍ରଵିତ୍ତମଃ । ସିଷେଚ ଭସ୍ମରାଶିଂ ତଂ ମନ୍ତ୍ରିତେନୈଵ ଵାରିଣା
ଏଭଳି କହି, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ କଶ୍ୟପ ଜଳ ନେଇ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଳ ଦେଇ ଭସ୍ମ ଉପରେ ଛିଟିଲେ ।
ତଦ୍ଵାରିସେଚନାଜ୍ଜାତୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ ପୂର୍ଵଵଚ୍ଛୁଭଃ । ଵିସ୍ମଯଂ ତକ୍ଷକଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଜୀଵିତଂ ନଗମ୍
ସେ ଜଳ ଛିଟିବାରୁ ବଟବୃକ୍ଷ ପୁର୍ବର ଭଳି ଶୁଭ୍ର ଭାବରେ ଫେରିଆସିଲା । ତକ୍ଷକ ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ ଜୀବନ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ।
ତମାହ କଶ୍ଯପଂ ନାଗଃ କିମର୍ଥଂ ତେ ପରିଶ୍ରମଃ । ସମ୍ପାଦଯାମି ତଂ କାମଂ ବ୍ରୂହି ଵାଡଵ ଵାଞ୍ଛିତମ୍
ନାଗ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମେ ଏତେ କଷ୍ଟ କାହିଁକି କରୁଛ? ତୁମେ ଯେ କାମ ଚାହୁଁଛ, ମୁଁ ସେହି କାମ ପୂରଣ କରିଦେବି; କହ, ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ?'
କଶ୍ଯପ ଉଵାଚ ଵିତ୍ତାର୍ଥୀ ନୃପତିଂ ମତ୍ଵା ଶପ୍ତଂ ପନ୍ନଗ ନିଃସୃତଃ । ଗୃହାଦହଂ ଚୋପକର୍ତୁଂ ଵିଦ୍ଯଯା ନୃପସତ୍ତମମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଲେ: ଧନ ପାଇବାକୁ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲି, ସର୍ପ ଶାପିତ ହେବା ପରେ ମୁଁ ଘର ଛାଡି ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜାଙ୍କୁ ମୋ ଜ୍ଞାନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆସିଛି।
ତକ୍ଷକ ଉଵାଚ ଵିତ୍ତଂ ଗୃହାଣ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଯାଵଦିଚ୍ଛସି ପାର୍ଥିଵାତ୍ । ଦଦାମି ସ୍ଵଗୃହଂ ଯାହି ସକାମୋଽହଂ ଭଵାମ୍ଯତଃ
ତକ୍ଷକ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ରାଜାଙ୍କଠାରୁ ଯେତେ ଚାହିଁବା ଧନ ନିଅ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି। ଘରକୁ ଯାଅ, ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।
ସୂତ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ କଶ୍ଯପଃ ପରମାର୍ଥଵିତ୍ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ମନସା କିଂ କରୋମି ପୁନଃ ପୁନଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି କଶ୍ୟପ, ଯେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ପୁନିପୁନି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି?'
ଧନଂ ଗହୀତ୍ଵା ସ୍ଵଗୃହଂ ପ୍ରଯାମି ଯଦ୍ଯହଂ ପୁନଃ । ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ମେ କୀର୍ତିର୍ଲୋକେ ଲୋଭସମାଶ୍ରଯାତ୍
ଯଦି ମୁଁ ଧନ ନେଇ ଘରକୁ ଫେରିଯିବି, ଲୋଭରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେବାରୁ ମୋର ଲୋକରେ କିର୍ତି ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ।
ଜୀଵିତେଽଥ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠେ କୀର୍ତିଃ ସ୍ଯାଦଚଲା ମମ । ଧନପ୍ରାପ୍ତିଶ୍ଚ ବହୁଧା ଭଵେତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ଜୀଵନାତ୍
କିନ୍ତୁ ଯଦି ମୁଁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବି, ମୋର କିର୍ତି ଅଚଳ ରହିବ, ଅନେକ ଧନ ମିଳିବ, ଏବଂ ଜୀବନ ରକ୍ଷାରୁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳିବ।
ରକ୍ଷଣୀଯଂ ଯଶଃ କାମଂ ଧିଗ୍ଧନଂ ଯଶସା ଵିନା । ସର୍ଵସ୍ଵଂ ରଘୁଣା ପୂର୍ଵଂ ଦତ୍ତଂ ଵିପ୍ରାଯ କୀର୍ତଯେ
କିର୍ତିକୁ ସବୁଠୁ ଅଧିକ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; କିର୍ତି ନଥିଲେ ଧନର କିମ୍ବା ଉପକାର ନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ରଘୁ ଏହି କିର୍ତି ପାଇଁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସବୁ ଦେଇଦେଇଥିଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରେଣ କର୍ଣେନ କୀର୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ବହୁଵିସ୍ତରମ୍ । ଉପେକ୍ଷେଯଂ କଥଂ ଭୂପଂ ଦହ୍ଯମାନଂ ଵିଷାଗ୍ନିନା
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଓ କର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ କିର୍ତି ପାଇଁ ବହୁତ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ରାଜା ଯେଉଁଠି ବିଷର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଛନ୍ତି, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ଦେଖା କରିପାରିବି?
ଜୀଵିତେଽଦ୍ଯ ମଯା ରାଜ୍ଞି ସୁଖଂ ସର୍ଵଜନସ୍ଯ ଚ । ଅରାଜକେ ପ୍ରଜାନାଶୋ ଭଵିତା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯଦି ଆଜି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଖ ହେବ; ରାଜା ନଥିଲେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ନଷ୍ଟ ନିଶ୍ଚିତ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ପ୍ରଜାନାଶସ୍ଯ ପାପଂ ମେ ଭଵିଷ୍ଯତି ମୃତେ ନୃପେ । ଅପକୀର୍ତିଶ୍ଚ ଲୋକେଷୁ ଧନଲୋଭାଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯଦି ରାଜା ମରିଯିବେ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ନଷ୍ଟର ପାପ ମୋରେ ଲାଗିବ, ଧନ ଲୋଭରୁ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରିବେ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ଧ୍ଯାନଂ କୃତ୍ଵା ସ କଶ୍ଯପଃ । ଗତାଯୁଷଂ ଚ ନୃପତିଂ ଜ୍ଞାତଵାମ୍ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତରଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ବିବେକୀ କଶ୍ୟପ ଧ୍ୟାନ କରି ଜାଣିଲେ ଯେ ରାଜାଙ୍କ ଆୟୁ ଶେଷ ହେଇଯାଇଛି।