କ୍ରୀଡାଂ ଚକ୍ରେ ନଦୀତୀରେ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୁନ୍ଦରୀ । ଗର୍ଭଂ ଵିଶ୍ଵାଵସୋଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିର୍ଗତା ଵରଵର୍ଣିନୀ
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ତିନି ଲୋକର ଅଲଢ଼ା, ନଦୀ ତୀରେ ଖେଳୁଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରି, ସେ ଉଜ୍ୱଳ ମେନକା ଚୁପଚାପ ଚାଲିଗଲେ।
ସ୍ଥୂଲକେଶାଶ୍ରମେ ଗତ୍ଵା ଵିସସର୍ଜ ଵରାପ୍ସରାଃ । କନ୍ଯକାଂ ଚ ନଦୀତୀରେ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୁନ୍ଦରୀମ୍
ସେ ଉତ୍ତମ ଅପ୍ସରା ସ୍ଥୂଳକେଶଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତିନି ଲୋକର ଅଲଢ଼ା, ସେଇ ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟାକୁ ନଦୀ ତୀରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାନାଥାଂ ତଦା କନ୍ଯାଂ ଜଗ୍ରାହ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ପୁପୋଷ ସ୍ଥୂଲକେଶସ୍ତୁ ନାମ୍ନା ଚକ୍ରେ ପ୍ରମଦ୍ଵରାମ୍
ସେଇ ଅନାଥ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ସ୍ଥୂଳକେଶ ମହାମୁନି ତାକୁ ନେଇଲେ। ସ୍ଥୂଳକେଶ ତାକୁ ପାଳିଲେ ଓ ତାହାର ନାମ ରଖିଲେ ପ୍ରମଦ୍ବରା।
ସା କାଲେ ଯୌଵନଂ ପ୍ରାପ୍ତା ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତା । ରୁରୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ତାଂ ବାଲାଂ କାମବାଣାର୍ଦିତୋ ହ୍ଯଭୂତ୍
ସମୟ କ୍ରମେ ସେ ଯୁବତୀ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଭରିପୁରି। ରୁରୁ ସେଇ ବାଳାକୁ ଦେଖି, ପ୍ରେମର ବାଣରେ ଆହତ ହେଲେ।
ପରୀକ୍ଷିଦ୍ରାଜ୍ଞୋ ଗୁପ୍ତଗୃହେ ଵାସଵର୍ଣନମ୍ ପରୀକ୍ଷିଦୁଵାଚ କାମାର୍ତଃ ସ ମୁନିର୍ଗତ୍ଵା ରୁରୁଃ ସୁପ୍ତୋ ନିଜାଶ୍ରମେ । ପିତା ପପ୍ରଚ୍ଛ ଦୀନଂ ତଂ କିଂ ରୁରୋ ଵିମନା ଅସି
ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ: ପ୍ରେମବେଦନାରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ରୁରୁ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପିତା ଶୁଅଥିଲେ। ପିତା ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି ପଚାରିଲେ, 'ରୁରୁ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏମିତି ମନମରା ହେଇଛ?'
ସ ତମାହାତିକାମାର୍ତଃ ସ୍ଥୂଲକେଶସ୍ଯ ଚାଶ୍ରମେ । କନ୍ଯା ପ୍ରମଦ୍ଵରା ନାମ ସା ମେ ଭାର୍ଯା ଭଵେଦିତି
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମବେଦନାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ସ୍ଥୂଳକେଶଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରମଦ୍ବରା ନାମକ ଏକ କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି—ସେ ମୋର ଜୀବନସଂଗିନୀ ହେଉନ୍ତୁ।'
ସ ଗତ୍ଵା ପ୍ରମତିସ୍ତୂର୍ଣଂ ସ୍ଥୂଲକେଶଂ ମହାମୁନିମ୍ । ପ୍ରମୁହ୍ଯ ସୁମୁଖଂ କୃତ୍ଵା ଯଯାଚେ ତାଂ ଵରାନନାମ୍
ତାପରେ ପ୍ରମତି ତୁରନ୍ତ ସ୍ଥୂଳକେଶ ମହାମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ନମ୍ର ମୁହଁରେ ଅନୁରୋଧ କରି, ସେଇ ଉଜ୍ୱଳ କନ୍ୟା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ଦଦୌ ଵାଚଂ ସ୍ଥୂଲକେଶଃ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ଶୁଭେଽହନି । ଵିଵାହାର୍ଥଂ ଚ ସମ୍ଭାରଂ ରଚଯାମାସତୁର୍ଵନେ
ସ୍ଥୂଳକେଶ ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦ ଦେଲେ, 'ଶୁଭ ଦିନରେ ମୁଁ ତାକୁ ଦେଇଦେବି।' ଏହିପରେ ଦୁଇଁଜଣ ଜଙ୍ଗଲରେ ବିବାହ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ପ୍ରମତିଃ ସ୍ଥୂଲକେଶଶ୍ଚ ଵିଵାହାର୍ଥଂ ସମୁଦ୍ଯତୌ । ବଭୂଵତୁର୍ମହାତ୍ମାନୌ ସମୀପସ୍ଥୌ ତପୋଵନେ
ପ୍ରମତି ଓ ସ୍ଥୂଳକେଶ, ଦୁଇଁଜଣ ମହାନ ମନ୍ୟ, ବିବାହ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହରେ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ନିକଟରେ ରହିଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ନଵସରେ କନ୍ଯା ରମମାଣା ଗୃହାଙ୍ଗଣେ । ପ୍ରସୁପ୍ତଂ ପନ୍ନଗଂ ପାଦେନାସ୍ପୃଶଚ୍ଚାରୁଲୋଚନା
ସେଇ ସମୟରେ, ସୁନ୍ଦର ନୟନ ଥିବା କନ୍ୟା ଘର ଦଳାନରେ ଖେଳୁଥିଲେ, ଅଚାନକ ତାଙ୍କ ପାଏଁ ଏକ ଶୁଅଥିବା ସାପକୁ ଛୁଇଁଗଲା।
ଦଷ୍ଟା ତୁ ପନ୍ନଗେନାଥ ସା ମମାର ଵରାଙ୍ଗନା । କୋଲାହଲସ୍ତଦା ଜାତୋ ମୃତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରମଦ୍ଵରାମ୍
ସେଇ ସାପ ତାକୁ କାମଡ଼ିଲା, ଫଳରେ ସେ ଉତ୍ତମ ନାରୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ପ୍ରମଦ୍ବରାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତଙ୍କିତ ହେଲେ।
ମିଲିତା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ଶୋକସଂଯୁତାଃ । ଭୂମୌ ତାଂ ପତିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପିତା ତସ୍ଯାତିଦୁଃଖିତଃ
ସମସ୍ତ ମୁନି ଏକାଠି ହେଲେ, ଶୋକରେ ଭାସି ହୁଁହୁଁ କରି କାନ୍ଦିଲେ। ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଝିଅକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପିତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ରୁରୋଦ ଵିଗତପ୍ରାଣାଂ ଦୀପ୍ଯମାନାଂ ସୁତେଜସା । ରୁରୁଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦାକ୍ରନ୍ଦଂ ଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ସମାଗତଃ
ସେ ଜୀବନ୍ତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଜୀବ ଝିଅକୁ ଦେଖି କାନ୍ଦିଲେ। ଏହି କାନ୍ଦଣ ଶୁଣି, ରୁରୁ ଦେଖିବାକୁ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ପତିତାଂ ତତ୍ର ସଜୀଵାମିଵ କାମିନୀମ୍ । ରୁଦନ୍ତଂ ସ୍ଥୂଲକେଶଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାନ୍ଯାନୃଷିସତ୍ତମାନ୍
ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ସେଠାରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଜୀବନ୍ତ ଭଳି ଦେଖିଲେ। ସ୍ଥୂଳକେଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୁନିମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ରୁରୁଃ ସ୍ଥାନାଦ୍ବହିର୍ଗତ୍ଵା ରୁରୋଦ ଵିରହାକୁଲଃ । ଅହୋ ଦୈଵେନ ସର୍ପୋଽଯଂ ପ୍ରେଷିତଃ ପରମାଦ୍ଭୁତଃ
ରୁରୁ ସେଠାରୁ ବାହାରି ଯାଇ, ବିୟୋଗରେ ବିକଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ: 'ହାୟ, ଦୈବବଶାତ୍ ଏହି ସାପ ଆସିଲା—ଏହା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ!'
ମମ ଶର୍ମଵିଘାତାଯ ଦୁଃଖହେତୁରଯଂ କିଲ । କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ମୃତା ମେ ପ୍ରାଣଵଲ୍ଲଭା
'ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ, ମୋ ସୁଖକୁ ନଶ୍ଟ କଲା। ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି—ମୋ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି।'
ନ ଵୈ ଜୀଵିତୁମିଚ୍ଛାମି ଵିଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରିଯଯାନଯା । ନାଲିଙ୍ଗିତା ଵରାରୋହା ନ ମଯା ଚୁମ୍ବିତା ମୁଖେ
ମୋ ପ୍ରିୟା ସହ ଅଲଗା ହେଇ ରହିବାକୁ ମୁଁ କେବେ ଚାହେଁନି; ତାଙ୍କୁ ମୁଁ କେବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିନି, ମୁଁ ତାଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଚୁମି ନଥିଲି।
ନ ପାଣିଗ୍ରହଣଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯେନ ସର୍ଵଥା । ଲାଜାହୋମସ୍ତଥା ଚାଗ୍ନୌ ନ କୃତସ୍ତ୍ଵନଯା ସହ
ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ହାତକୁ ବିବାହରେ ଧରିପାରିନି; ତାଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ନିକୁ ଲାଜା ଦେଇ ବିବାହ କ୍ରିୟା କରିନି।
ମାନୁଷ୍ଯଂ ଧିଗିଦଂ କାମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ମମାସଵଃ । ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ନ ଵା ମୃତ୍ଯୁର୍ଵାଞ୍ଛିତଃ ସମୁପୈତି ହି
ଏହି ମାନବ ଜୀବନକୁ ଅପମାନ; ଆଜି ମୋ ଜୀବନ ଛାଡିଯିବ; ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଚାହିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ମିଳେନାହିଁ।
ସୁଖଂ ତର୍ହି କଥଂ ଦିଵ୍ଯମାପ୍ଯତେ ଭୁଵି ଵାଞ୍ଛିତମ୍ । ପ୍ରପତାମି ହ୍ରଦେ ଘୋରେ ପାଵକେ ପ୍ରପତାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ଚାହୁଥିବା ଦିବ୍ୟ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀର ସୁଖ କିପରି ମିଳିପାରିବ? ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ନଦୀରେ ଝାପି ପଡିବି, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ନିଜକୁ ଛାଡିଦେବି।
ଵିଷମଦ୍ମି ଗଲେ ପାଶଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯଜାମ୍ଯହମ୍ । ଵିଲପ୍ଯୈଵଂ ରୁରୁସ୍ତତ୍ର ଵିଚାର୍ଯ ମନସା ପୁନଃ
ମୁଁ ବିଷ ପିବିବି, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଫାସି ଦେଇ ଜୀବନ ଛାଡିଦେବି; ଏଭଳି କହି କହି, ସେଠାରେ ରୁରୁ କାନ୍ଦିଲେ, ମନରେ ପୁନି ଭାବିଲେ।
ଉପାଯଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ସ୍ଥିତସ୍ତସ୍ମିନ୍ନଦୀତଟେ । ମରଣାତ୍କିଂ ଫଲଂ ମେ ସ୍ଯାଦାତ୍ମହତ୍ଯା ଦୁରତ୍ଯଯା
ସେ ନଦୀ ତଟରେ ଦଢ଼ି ଉପାୟ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ମୋ ପାଇଁ କଣ ଫଳ ମିଳିବ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆତ୍ମହତ୍ୟାରେ?
ଦୁଃଖିତଶ୍ଚ ପିତା ମେ ସ୍ଯାଜ୍ଜନନୀ ଚାତିଦୁଃଖିତା । ଦୈଵସ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଭଵେତ୍କାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତମ୍
ମୋ ପିତା ଦୁଃଖିତ ହେବେ, ମୋ ମାତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେବେ; ମୋ ଜୀବନ ଛାଡିଦେଖି, ଦୈବ ଶାନ୍ତି ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି।
ସର୍ଵଃ ପ୍ରମୁଦିତଶ୍ଚ ସ୍ଯାନ୍ମତ୍କ୍ଷଯେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଉପକାରଃ ପ୍ରିଯାଯାଃ କଃ ପରଲୋକେ ଭଵେଦପି
ମୋ ନାଶରେ ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହେବେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପରଲୋକରେ ମୋ ପ୍ରିୟା ପାଇଁ କଣ ଉପକାର ହେବ?
ମୃତେ ମଯ୍ଯାତ୍ମଘାତେନ ଵିରହାତ୍ପୀଡିତେଽପି ଚ । ପରଲୋକେ ପ୍ରିଯା ସାପି ନ ମେ ସ୍ଯାଦାତ୍ମଘାତିନଃ
ବିରହରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୁଁ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରି ମରିଯିବି, ତଥାପି ପରଲୋକରେ ମୋ ପ୍ରିୟା ମୋର ହେବେନାହିଁ, କାରଣ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମିଳେନାହିଁ।
ଏତଦର୍ଥଂ ମୃତେ ଦୋଷା ମଯି ନୈଵାମୃତେ ପୁନଃ । ଵିମୃଶ୍ଯୈଵ ରୁରୁସ୍ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵାଚମ୍ଯ ଶୁଚିଃ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ମରିଗଲେ ଦୋଷ ମୋରେ ହେବ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମରିନାହିଁ ହେଲେ ଦୋଷ ନାହିଁ; ଏଭଳି ଭାବି, ସେଠାରେ କାନ୍ଦିଲେ, ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚନଂ କୃତ୍ଵା ଜଲଂ ପାଣାଵସୌ ମୁନିଃ । ଯନ୍ମଯା ସୁକୃତଂ କିଞ୍ଚିତ୍କୃତଂ ଦେଵାର୍ଚନାଦିକମ୍
ଏଭଳି କହି, ମୁନି ହାତରେ ଜଳ ନେଇ କହିଲେ: ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ଆଦି ଯେଉଁ କିଛି ଭଲ କାମ କରିଛି—
ଗୁରଵଃ ପୂଜିତା ଭକ୍ତ୍ଯା ହୁତଂ ଜପ୍ତଂ ତପଃ କୃତମ୍ । ଅଧୀତାସ୍ତ୍ଵଖିଲା ଵେଦା ଗାଯତ୍ରୀ ସଂସ୍କୃତା ଯଦି
ମୁଁ ଗୁରୁମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିଛି, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିଛି, ଜପ, ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛି, ସମସ୍ତ ବେଦ ପଢିଛି, ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଛି—
ରଵିରାରାଧିତସ୍ତେନ ସଞ୍ଜୀଵତୁ ମମ ପ୍ରିଯା । ଯଦି ଜୀଵେନ୍ନ ମେ କାନ୍ତା ତ୍ଯଜେ ପ୍ରାଣାନହଂ ତତଃ
ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜି ଯଦି ମେରିଟ୍ ଲାଗିଛି, ତେବେ ମୋ ପ୍ରିୟା ପୁନଃ ଜୀବନ ପାଉ; ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟା ଜୀବନ ନପାଉ, ତେବେ ମୁଁ ଜୀବନ ଛାଡିଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଜ୍ଜଲଂ ଭୂମୌ ଚିକ୍ଷେପାରାଧ୍ଯ ଦେଵତାଃ । ରାଜୋଵାଚ ଏଵଂ ଵିଲପତସ୍ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯଯା ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ଚ
ଏଭଳି କହି, ସେ ଜଳକୁ ଭୂମିରେ ଛାଡିଦେଲେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି।