ଲମ୍ଭିତୋଽସ୍ତି ମୃତଃ ସର୍ପଃ କେନାପୀତି ମୁନୀଶ୍ଵର । ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୁକୋପାତିଶଯଂ ତଦା
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେହି କହିଲେ — 'ମୃତ ସାପ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପକାଯାଇଛି।' ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ତା ସମୟରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ରୂପେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଶଶାପ ନୃପତିଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଗୃହୀତ୍ଵାଶୁ କରେ ଜଲମ୍ । ପିତୁଃ କଣ୍ଠେଽଦ୍ଯ ମେ ଯେନ ଵିନିକ୍ଷିପ୍ତୋ ମୃତୋରଗଃ
କ୍ରୋଧରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ, ସେ ହାତରେ ପାଣି ନେଇ ରାଜାକୁ ଶାପ ଦେଲେ — 'ଯେଉଁ ଜଣେ ଆଜି ମୋର ପିତାଙ୍କ ଗଳାରେ ମୃତ ସାପ ପକାଇଛି—'
ତକ୍ଷକଃ ସପ୍ତରାତ୍ରେଣ ତଂ ଦଶେତ୍ପାପପୂରୁଷମ୍ । ମୁନେଃ ଶିଷ୍ଯୋଽଥ ରାଜାନଂ ସମୁପେତ୍ଯ ଗୃହେ ସ୍ଥିତମ୍
'ସେ ପାପୀକୁ ତକ୍ଷକ ସାପ ସାତ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ କାମୂଡ଼ିବ।' ପରେ, ମୁନିର ଶିଷ୍ୟ ଗୃହରେ ବସିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଶାପଂ ନିଵେଦଯାମାସ ମୁନିପୁତ୍ରେଣ ଚାର୍ପିତମ୍ । ଅଭିମନ୍ଯୁସୁତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶାପଂ ଦତ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜେନ ଵୈ
ମୁନିପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପଟି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଅଭିମନ୍ୟୁର ପୁତ୍ର ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପ ଶୁଣିଲେ।
ଅନିଵାର୍ଯଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ମନ୍ତ୍ରିଵୃଦ୍ଧାନୁଵାଚ ହ । ଶପ୍ତୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜରୂପେଣ ମମ ଦ୍ଵେଷାଦସଂଶଯମ୍
ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୁଁ ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହୋଇଛି, ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱେଷ ଦ୍ୱାରା।'
କିଂ ଵିଧେଯଂ ମଯାମାତ୍ଯା ଉପାଯଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯତାମିହ । ମୃତ୍ଯୁଃ କିଲାନିଵାର୍ଯୋଽସୌ ଵଦନ୍ତି ଵେଦଵାଦିନଃ
'ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏଠାରେ କିଛି ଉପାୟ ଭାବିବାକୁ ପଡିବ। ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।'
ଯତ୍ନସ୍ତଥାପି ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ । ଉପାଯଵାଦିନଃ କେଚିତ୍ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
'ତଥାପି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସ ଦରକାର, ଜଣା ଲୋକେ ସେହି ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। କିଛି ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଉପାୟ ଖୋଜିବାକୁ କହନ୍ତି।'
ଵିଜ୍ଞୋପାଯେନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି କାର୍ଯାଣି ନେତରସ୍ଯ ଚ । ମଣିମନ୍ତ୍ରୌଷଧୀନାଂ ଵୈ ପ୍ରଭାଵାଃ ଖଲୁ ଦୁର୍ଵିଦଃ
'ଯଥାଯଥ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା କାମ ସଫଳ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ହୁଏନାହିଁ। ରତ୍ନ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧର ଶକ୍ତି ବୁଝିବା ଅତି କଷ୍ଟ।'
ନ ଭଵେଦିତି କିଂ ତୈସ୍ତୁ ମଣିମଦ୍ଭିଃ ସୁସାଧିତୈଃ । ସର୍ପଦଷ୍ଟା ପୁରା ଭାର୍ଯା ମୁନେଃ ସଞ୍ଜୀଵିତା ମୃତା
'ଯଦି ସୁସଜ୍ଜିତ ରତ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିଛି ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଏକ ମୁନିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସାପ କାମୂଡ଼ି ମୃତ ହେଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ପୁନର୍ଜୀବନ ଲାଭ କଲେ?'
ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଧମାଯୁଷସ୍ତେନ ମୁନିନା ସା ଵରାପ୍ସରାଃ । ଭଵିତଵ୍ଯେ ନ ଵିଶ୍ଵାସଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ
'ସେ ଦେବଯୁବତୀକୁ ମୁନି ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟର ଅର୍ଧ ଦେଇ ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେଲେ। ତଥାପି, ଭାଗ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, ଜଣା ଲୋକେ କେବେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ସଚିଵାଃ କିଲ । ଦିଵି କୋଽପି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵା ଦୃଶ୍ଯତେ ପୁରୁଷଃ କ୍ଵଚିତ୍
'ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖନ୍ତୁ। ଦିବି ଓ ପୃଥିବୀରେ କେହି ଭାଗ୍ୟକୁ ଟଳାଇ ପାରିଛି କି?'
ଦୈଵେ ମତିଂ ସମାଧାଯ ଯସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ତୁ ନିରୁଦ୍ଯମଃ । ଵିରକ୍ତସ୍ତୁ ଯତିର୍ଭୂତ୍ଵା ଭିକ୍ଷାର୍ଥଂ ଯାତି ସର୍ଵଥା
'ଭାଗ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇ, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବିନା ରହିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା, ବିରକ୍ତ ହୋଇ, ଏକ ଯତି ହୋଇ ସେ ସବୁଠି ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଯାଏ।'
ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ଗୃହେ କାମମାହୂତୋ ଵାଥଵାନ୍ଯଥା । ଯଦୃଚ୍ଛଯୋପପନ୍ନଂ ଚ କ୍ଷିପ୍ତଂ କେନାପି ଵା ମୁଖେ
'ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘରେ, ଚାହିଲେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଥା, ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ସଯଯୋଗରେ ମିଳେ କିମ୍ବା କେହି ମୁଖରେ ଦେଇଥାଏ—'
ଉଦ୍ଯମେନ ଵିନା ଚାସ୍ଯାଦୁଦରେ ସଂଵିଶେତ୍କଥମ୍ । ପ୍ରଯତ୍ନଶ୍ଚୋଦ୍ଯମେ କାର୍ଯୋ ଯଦା ସିଦ୍ଧିଂ ନ ଯାତି ଚେତ୍
'ପ୍ରୟାସ ବିନା ଖାଦ୍ୟ କିପରି ପେଟକୁ ପହଞ୍ଚିବ? ଯଦି କାମ ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଦରକାର।'
ତଦା ଦୈଵଂ ସ୍ଥିତଂ ଚେତି ଚିତ୍ତମାଲମ୍ବଯେଦ୍ବୁଧଃ । ମନ୍ତ୍ରିଣ ଊଚୁଃ କୋ ମୁନିର୍ଯେନ ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଧମାଯୁଷୋ ଜୀଵିତା ପ୍ରିଯା
'ତେବେ ଜଣା ଲୋକେ କହନ୍ତି, ଭାଗ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ।' ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପଚାରିଲେ — 'କେଉଁ ମୁନି ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟର ଅର୍ଧ ଦେଇ ପ୍ରିୟାକୁ ଜୀବନ ଦେଲେ?'
କଥଂ ମୃତା ମହାରାଜ ତନ୍ନୋ ବ୍ରୂହି ସଵିସ୍ତରମ୍ । ରାଜୋଵାଚ ଭୃଗୋର୍ଭାର୍ଯା ଵରାରୋହା ପୁଲୋମା ନାମ ସୁନ୍ଦରୀ
'ସେ କିପରି ମୃତ ହେଲେ, ମହାରାଜ? ଆମେ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁ।' ରାଜା କହିଲେ — 'ଭୃଗୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପବତୀ, ପୁଲୋମା ନାମର ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ।'
ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଚ୍ଯଵନୋ ନାମ ମୁନିର୍ଜାତୋଽତିଵିଶ୍ରୁତଃ । ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ଚ ଶର୍ଯାତେଃ ସୁକନ୍ଯା ନାମ ସୁନ୍ଦରୀ
'ତାଙ୍କୁ ଥିରେ ଚ୍ୟବନ ନାମର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଶର୍ୟାତିର ଜନ୍ମ ସୁନ୍ଦରୀ ସୁକନ୍ୟା।'
ତସ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ପ୍ରମତିର୍ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ । ପ୍ରମତେସ୍ତୁ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା ପ୍ରତାପୀ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତା
'ସୁକନ୍ୟାଠାରୁ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧନୀ ପୁତ୍ର ପ୍ରମତି ଜନ୍ମିଲେ। ପ୍ରମତିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରତାପୀ ନାମର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧା।'
ରୁରୁର୍ନାମ ସୁତୋ ଜାତସ୍ତଥା ପରମତାପସଃ । ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସମଯେ କଶ୍ଚିତ୍ସ୍ଥୂଲକେଶଶ୍ଚ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ଏହି ସମୟରେ ରୁରୁ ନାମକ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ସ୍ଥୂଳକେଶ।
ବଭୂଵ ତପସା ଯୁକ୍ତୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ସତ୍ଯସମ୍ମତଃ । ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ମାନ୍ଯା ମେନକା ଚ ଵରାପ୍ସରାଃ
ସେ ମୁନି ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଦର ପାଇଥିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ସମ୍ମାନିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପ୍ସରା ମେନକା—
କ୍ରୀଡାଂ ଚକ୍ରେ ନଦୀତୀରେ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୁନ୍ଦରୀ । ଗର୍ଭଂ ଵିଶ୍ଵାଵସୋଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିର୍ଗତା ଵରଵର୍ଣିନୀ
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ତିନି ଲୋକର ଅଲଢ଼ା, ନଦୀ ତୀରେ ଖେଳୁଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରି, ସେ ଉଜ୍ୱଳ ମେନକା ଚୁପଚାପ ଚାଲିଗଲେ।
ସ୍ଥୂଲକେଶାଶ୍ରମେ ଗତ୍ଵା ଵିସସର୍ଜ ଵରାପ୍ସରାଃ । କନ୍ଯକାଂ ଚ ନଦୀତୀରେ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୁନ୍ଦରୀମ୍
ସେ ଉତ୍ତମ ଅପ୍ସରା ସ୍ଥୂଳକେଶଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତିନି ଲୋକର ଅଲଢ଼ା, ସେଇ ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟାକୁ ନଦୀ ତୀରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାନାଥାଂ ତଦା କନ୍ଯାଂ ଜଗ୍ରାହ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ପୁପୋଷ ସ୍ଥୂଲକେଶସ୍ତୁ ନାମ୍ନା ଚକ୍ରେ ପ୍ରମଦ୍ଵରାମ୍
ସେଇ ଅନାଥ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ସ୍ଥୂଳକେଶ ମହାମୁନି ତାକୁ ନେଇଲେ। ସ୍ଥୂଳକେଶ ତାକୁ ପାଳିଲେ ଓ ତାହାର ନାମ ରଖିଲେ ପ୍ରମଦ୍ବରା।
ସା କାଲେ ଯୌଵନଂ ପ୍ରାପ୍ତା ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତା । ରୁରୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ତାଂ ବାଲାଂ କାମବାଣାର୍ଦିତୋ ହ୍ଯଭୂତ୍
ସମୟ କ୍ରମେ ସେ ଯୁବତୀ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଭରିପୁରି। ରୁରୁ ସେଇ ବାଳାକୁ ଦେଖି, ପ୍ରେମର ବାଣରେ ଆହତ ହେଲେ।
ପରୀକ୍ଷିଦ୍ରାଜ୍ଞୋ ଗୁପ୍ତଗୃହେ ଵାସଵର୍ଣନମ୍ ପରୀକ୍ଷିଦୁଵାଚ କାମାର୍ତଃ ସ ମୁନିର୍ଗତ୍ଵା ରୁରୁଃ ସୁପ୍ତୋ ନିଜାଶ୍ରମେ । ପିତା ପପ୍ରଚ୍ଛ ଦୀନଂ ତଂ କିଂ ରୁରୋ ଵିମନା ଅସି
ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ: ପ୍ରେମବେଦନାରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ରୁରୁ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପିତା ଶୁଅଥିଲେ। ପିତା ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି ପଚାରିଲେ, 'ରୁରୁ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏମିତି ମନମରା ହେଇଛ?'
ସ ତମାହାତିକାମାର୍ତଃ ସ୍ଥୂଲକେଶସ୍ଯ ଚାଶ୍ରମେ । କନ୍ଯା ପ୍ରମଦ୍ଵରା ନାମ ସା ମେ ଭାର୍ଯା ଭଵେଦିତି
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମବେଦନାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ସ୍ଥୂଳକେଶଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରମଦ୍ବରା ନାମକ ଏକ କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି—ସେ ମୋର ଜୀବନସଂଗିନୀ ହେଉନ୍ତୁ।'
ସ ଗତ୍ଵା ପ୍ରମତିସ୍ତୂର୍ଣଂ ସ୍ଥୂଲକେଶଂ ମହାମୁନିମ୍ । ପ୍ରମୁହ୍ଯ ସୁମୁଖଂ କୃତ୍ଵା ଯଯାଚେ ତାଂ ଵରାନନାମ୍
ତାପରେ ପ୍ରମତି ତୁରନ୍ତ ସ୍ଥୂଳକେଶ ମହାମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ନମ୍ର ମୁହଁରେ ଅନୁରୋଧ କରି, ସେଇ ଉଜ୍ୱଳ କନ୍ୟା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ଦଦୌ ଵାଚଂ ସ୍ଥୂଲକେଶଃ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ଶୁଭେଽହନି । ଵିଵାହାର୍ଥଂ ଚ ସମ୍ଭାରଂ ରଚଯାମାସତୁର୍ଵନେ
ସ୍ଥୂଳକେଶ ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦ ଦେଲେ, 'ଶୁଭ ଦିନରେ ମୁଁ ତାକୁ ଦେଇଦେବି।' ଏହିପରେ ଦୁଇଁଜଣ ଜଙ୍ଗଲରେ ବିବାହ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ପ୍ରମତିଃ ସ୍ଥୂଲକେଶଶ୍ଚ ଵିଵାହାର୍ଥଂ ସମୁଦ୍ଯତୌ । ବଭୂଵତୁର୍ମହାତ୍ମାନୌ ସମୀପସ୍ଥୌ ତପୋଵନେ
ପ୍ରମତି ଓ ସ୍ଥୂଳକେଶ, ଦୁଇଁଜଣ ମହାନ ମନ୍ୟ, ବିବାହ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହରେ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ନିକଟରେ ରହିଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ନଵସରେ କନ୍ଯା ରମମାଣା ଗୃହାଙ୍ଗଣେ । ପ୍ରସୁପ୍ତଂ ପନ୍ନଗଂ ପାଦେନାସ୍ପୃଶଚ୍ଚାରୁଲୋଚନା
ସେଇ ସମୟରେ, ସୁନ୍ଦର ନୟନ ଥିବା କନ୍ୟା ଘର ଦଳାନରେ ଖେଳୁଥିଲେ, ଅଚାନକ ତାଙ୍କ ପାଏଁ ଏକ ଶୁଅଥିବା ସାପକୁ ଛୁଇଁଗଲା।