ଗମନାଯ ମତିଂ ଚକ୍ରେ ରାଜା ହୈମାଚଲଂ ପ୍ରତି । ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଵାର୍ଷିକଂ ରାଜ୍ଯେ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵୋତ୍ତରାସୁତମ୍
ରାଜା ହେମାଚଳକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମନ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ । ଉତ୍ତରାଙ୍କ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟରେ ଛତ୍ର ଦେଇ ଛତ୍ରିଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ରଖିଲେ ।
ନିର୍ଜଗାମ ଵନଂ ରାଜା ଦ୍ରୌପଦ୍ଯା ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହ । ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚୈଵ ଵର୍ଷାଣି କୃତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ଗଜାହ୍ଵଯେ
ରାଜା ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଅଟବୀକୁ ଯାଇଲେ । ଗଜାହ୍ୱୟରେ ଛତ୍ରିଶ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ ।
ଗତ୍ଵା ହିମାଚଲେ ଷଟ୍ ତେ ଜହୁଃ ପ୍ରାଣାନ୍ପୃଥାସୁତାଃ । ପରୀକ୍ଷିଦପି ରାଜର୍ଷିଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ସୁଧାର୍ମିକଃ
ହିମାଚଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୃଥାଙ୍କ ଛଅ ପୁଅ ଜୀବନ ଛାଡିଦେଲେ । ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା ଧର୍ମରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ।
ଅପାଲଯଚ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ରଃ ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷାଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ବଭୂଵ ମୃଗଯାଶୀଲୋ ଜଗାମ ଚ ଵନଂ ମହତ୍
ସେ ରାଜା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶକ୍ତିରେ ଷଷ୍ଟି ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ । ସେ ଶିକାରରେ ଆସକ୍ତ ହେଇ ବଡ଼ ଅଟବୀକୁ ଯାଇଲେ ।
ଵିଦ୍ଧଂ ମୃଗଂ ଵିଚିନ୍ଵାନୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଭୂପତିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ତୃଷିତଶ୍ଚ ପରିଶ୍ରାନ୍ତଃ କ୍ଷୁଧିତଶ୍ଚୋତ୍ତରାସୁତଃ
ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଆଘାତିତ ମୃଗକୁ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ, ଉତ୍ତରାଙ୍କ ପୁଅ ରାଜା ନିଜେ ତିଆଁ, କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଖାଲିପେଟ ହେଇପଡିଲେ ।
ରାଜା ଘର୍ମେଣ ସନ୍ତପ୍ତୋ ଦଦର୍ଶ ମୁନିମନ୍ତିକେ । ଧ୍ଯାନେ ସ୍ଥିତଂ ମୁନିଂ ରାଜା ଜଲଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚାତୁରଃ
ତାପରେ ପୀଡିତ ରାଜା ନିକଟରେ ଏକ ମୁନିକୁ ଦେଖିଲେ । ମୁନି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଚତୁର ରାଜା ଜଳ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ।
ନୋଵାଚ କିଞ୍ଚିନ୍ମୌନସ୍ଥଶ୍ଚୁକୋପ ନୃପତିସ୍ତଦା । ମୃତଂ ସର୍ପଂ ତଦାଦାଯ ଧନୁଷ୍କୋଟ୍ଯା ତୃଷାତୁରଃ
ମୁନି ଚୁପ ରହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ । ତାପରେ ରାଜା ତିଆଁରେ ତୀବ୍ର ତ୍ରୁଷାରେ ଧନୁର ଶିରା ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୃତ ସର୍ପ ଉଠାଇଲେ ।
କଲିନାଵିଷ୍ଟଚିତ୍ତସ୍ତୁ କଣ୍ଠେ ତସ୍ଯ ନ୍ଯଵେଶଯତ୍ । ଆରୋପିତେ ତଥା ସର୍ପେ ନୋଵାଚ ମୁନିସତ୍ତମଃ
କଳିର ପ୍ରଭାବରେ ମନ ଆବୃତ ହେଇ, ସେ ସର୍ପକୁ ମୁନିଙ୍କ ଗଳାରେ ରଖିଦେଲେ । ଏଭଳି ହେଲାପରେ ମୁନି ମହାତ୍ମା କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ ।
ନ ଚଚାଲ ସମାଧିସ୍ଥୋ ରାଜାପି ସ୍ଵଗୃହଂ ଗତଃ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽତିତେଜସ୍ଵୀ ଗଵିଜାତୋ ମହାତପାଃ
ମୁନି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଚଳିଲେ ନାହିଁ । ରାଜା ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ । ମୁନିଙ୍କ ପୁଅ, ଗାଉଁରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏବଂ ବଡ଼ ତପସ୍ୱୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ।
ମହାଶକ୍ତୋଽଥ ଶୁଶ୍ରାଵ କ୍ରୀଡମାନୋ ଵନାନ୍ତିକେ । ମିତ୍ରାଣ୍ଯାହୁଶ୍ଚ ତତ୍ପୁତ୍ରଂ ପିତୁଃ କଣ୍ଠେ ତଵାଧୁନା
ସେ ପୁଅ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ । ଅଟବୀ ନିକଟରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ, ମିତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ତୁମର ପିତାଙ୍କ ଗଳାରେ ଏବେ ସର୍ପ ରହିଛି ।'
ଲମ୍ଭିତୋଽସ୍ତି ମୃତଃ ସର୍ପଃ କେନାପୀତି ମୁନୀଶ୍ଵର । ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୁକୋପାତିଶଯଂ ତଦା
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେହି କହିଲେ — 'ମୃତ ସାପ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପକାଯାଇଛି।' ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ତା ସମୟରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ରୂପେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଶଶାପ ନୃପତିଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଗୃହୀତ୍ଵାଶୁ କରେ ଜଲମ୍ । ପିତୁଃ କଣ୍ଠେଽଦ୍ଯ ମେ ଯେନ ଵିନିକ୍ଷିପ୍ତୋ ମୃତୋରଗଃ
କ୍ରୋଧରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ, ସେ ହାତରେ ପାଣି ନେଇ ରାଜାକୁ ଶାପ ଦେଲେ — 'ଯେଉଁ ଜଣେ ଆଜି ମୋର ପିତାଙ୍କ ଗଳାରେ ମୃତ ସାପ ପକାଇଛି—'
ତକ୍ଷକଃ ସପ୍ତରାତ୍ରେଣ ତଂ ଦଶେତ୍ପାପପୂରୁଷମ୍ । ମୁନେଃ ଶିଷ୍ଯୋଽଥ ରାଜାନଂ ସମୁପେତ୍ଯ ଗୃହେ ସ୍ଥିତମ୍
'ସେ ପାପୀକୁ ତକ୍ଷକ ସାପ ସାତ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ କାମୂଡ଼ିବ।' ପରେ, ମୁନିର ଶିଷ୍ୟ ଗୃହରେ ବସିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଶାପଂ ନିଵେଦଯାମାସ ମୁନିପୁତ୍ରେଣ ଚାର୍ପିତମ୍ । ଅଭିମନ୍ଯୁସୁତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶାପଂ ଦତ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜେନ ଵୈ
ମୁନିପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପଟି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଅଭିମନ୍ୟୁର ପୁତ୍ର ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପ ଶୁଣିଲେ।
ଅନିଵାର୍ଯଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ମନ୍ତ୍ରିଵୃଦ୍ଧାନୁଵାଚ ହ । ଶପ୍ତୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜରୂପେଣ ମମ ଦ୍ଵେଷାଦସଂଶଯମ୍
ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୁଁ ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହୋଇଛି, ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱେଷ ଦ୍ୱାରା।'
କିଂ ଵିଧେଯଂ ମଯାମାତ୍ଯା ଉପାଯଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯତାମିହ । ମୃତ୍ଯୁଃ କିଲାନିଵାର୍ଯୋଽସୌ ଵଦନ୍ତି ଵେଦଵାଦିନଃ
'ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏଠାରେ କିଛି ଉପାୟ ଭାବିବାକୁ ପଡିବ। ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।'
ଯତ୍ନସ୍ତଥାପି ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ । ଉପାଯଵାଦିନଃ କେଚିତ୍ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
'ତଥାପି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସ ଦରକାର, ଜଣା ଲୋକେ ସେହି ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। କିଛି ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଉପାୟ ଖୋଜିବାକୁ କହନ୍ତି।'
ଵିଜ୍ଞୋପାଯେନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି କାର୍ଯାଣି ନେତରସ୍ଯ ଚ । ମଣିମନ୍ତ୍ରୌଷଧୀନାଂ ଵୈ ପ୍ରଭାଵାଃ ଖଲୁ ଦୁର୍ଵିଦଃ
'ଯଥାଯଥ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା କାମ ସଫଳ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ହୁଏନାହିଁ। ରତ୍ନ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧର ଶକ୍ତି ବୁଝିବା ଅତି କଷ୍ଟ।'
ନ ଭଵେଦିତି କିଂ ତୈସ୍ତୁ ମଣିମଦ୍ଭିଃ ସୁସାଧିତୈଃ । ସର୍ପଦଷ୍ଟା ପୁରା ଭାର୍ଯା ମୁନେଃ ସଞ୍ଜୀଵିତା ମୃତା
'ଯଦି ସୁସଜ୍ଜିତ ରତ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିଛି ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଏକ ମୁନିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସାପ କାମୂଡ଼ି ମୃତ ହେଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ପୁନର୍ଜୀବନ ଲାଭ କଲେ?'
ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଧମାଯୁଷସ୍ତେନ ମୁନିନା ସା ଵରାପ୍ସରାଃ । ଭଵିତଵ୍ଯେ ନ ଵିଶ୍ଵାସଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ
'ସେ ଦେବଯୁବତୀକୁ ମୁନି ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟର ଅର୍ଧ ଦେଇ ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେଲେ। ତଥାପି, ଭାଗ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, ଜଣା ଲୋକେ କେବେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ସଚିଵାଃ କିଲ । ଦିଵି କୋଽପି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵା ଦୃଶ୍ଯତେ ପୁରୁଷଃ କ୍ଵଚିତ୍
'ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖନ୍ତୁ। ଦିବି ଓ ପୃଥିବୀରେ କେହି ଭାଗ୍ୟକୁ ଟଳାଇ ପାରିଛି କି?'
ଦୈଵେ ମତିଂ ସମାଧାଯ ଯସ୍ତିଷ୍ଠେତ୍ତୁ ନିରୁଦ୍ଯମଃ । ଵିରକ୍ତସ୍ତୁ ଯତିର୍ଭୂତ୍ଵା ଭିକ୍ଷାର୍ଥଂ ଯାତି ସର୍ଵଥା
'ଭାଗ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇ, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବିନା ରହିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା, ବିରକ୍ତ ହୋଇ, ଏକ ଯତି ହୋଇ ସେ ସବୁଠି ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଯାଏ।'
ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ଗୃହେ କାମମାହୂତୋ ଵାଥଵାନ୍ଯଥା । ଯଦୃଚ୍ଛଯୋପପନ୍ନଂ ଚ କ୍ଷିପ୍ତଂ କେନାପି ଵା ମୁଖେ
'ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘରେ, ଚାହିଲେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଥା, ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ସଯଯୋଗରେ ମିଳେ କିମ୍ବା କେହି ମୁଖରେ ଦେଇଥାଏ—'
ଉଦ୍ଯମେନ ଵିନା ଚାସ୍ଯାଦୁଦରେ ସଂଵିଶେତ୍କଥମ୍ । ପ୍ରଯତ୍ନଶ୍ଚୋଦ୍ଯମେ କାର୍ଯୋ ଯଦା ସିଦ୍ଧିଂ ନ ଯାତି ଚେତ୍
'ପ୍ରୟାସ ବିନା ଖାଦ୍ୟ କିପରି ପେଟକୁ ପହଞ୍ଚିବ? ଯଦି କାମ ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଦରକାର।'
ତଦା ଦୈଵଂ ସ୍ଥିତଂ ଚେତି ଚିତ୍ତମାଲମ୍ବଯେଦ୍ବୁଧଃ । ମନ୍ତ୍ରିଣ ଊଚୁଃ କୋ ମୁନିର୍ଯେନ ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଧମାଯୁଷୋ ଜୀଵିତା ପ୍ରିଯା
'ତେବେ ଜଣା ଲୋକେ କହନ୍ତି, ଭାଗ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ।' ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପଚାରିଲେ — 'କେଉଁ ମୁନି ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟର ଅର୍ଧ ଦେଇ ପ୍ରିୟାକୁ ଜୀବନ ଦେଲେ?'
କଥଂ ମୃତା ମହାରାଜ ତନ୍ନୋ ବ୍ରୂହି ସଵିସ୍ତରମ୍ । ରାଜୋଵାଚ ଭୃଗୋର୍ଭାର୍ଯା ଵରାରୋହା ପୁଲୋମା ନାମ ସୁନ୍ଦରୀ
'ସେ କିପରି ମୃତ ହେଲେ, ମହାରାଜ? ଆମେ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁ।' ରାଜା କହିଲେ — 'ଭୃଗୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପବତୀ, ପୁଲୋମା ନାମର ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ।'
ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଚ୍ଯଵନୋ ନାମ ମୁନିର୍ଜାତୋଽତିଵିଶ୍ରୁତଃ । ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ଚ ଶର୍ଯାତେଃ ସୁକନ୍ଯା ନାମ ସୁନ୍ଦରୀ
'ତାଙ୍କୁ ଥିରେ ଚ୍ୟବନ ନାମର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଶର୍ୟାତିର ଜନ୍ମ ସୁନ୍ଦରୀ ସୁକନ୍ୟା।'
ତସ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ପ୍ରମତିର୍ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଃ । ପ୍ରମତେସ୍ତୁ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା ପ୍ରତାପୀ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତା
'ସୁକନ୍ୟାଠାରୁ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧନୀ ପୁତ୍ର ପ୍ରମତି ଜନ୍ମିଲେ। ପ୍ରମତିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରତାପୀ ନାମର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧା।'
ରୁରୁର୍ନାମ ସୁତୋ ଜାତସ୍ତଥା ପରମତାପସଃ । ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସମଯେ କଶ୍ଚିତ୍ସ୍ଥୂଲକେଶଶ୍ଚ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ଏହି ସମୟରେ ରୁରୁ ନାମକ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ସ୍ଥୂଳକେଶ।
ବଭୂଵ ତପସା ଯୁକ୍ତୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ସତ୍ଯସମ୍ମତଃ । ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ମାନ୍ଯା ମେନକା ଚ ଵରାପ୍ସରାଃ
ସେ ମୁନି ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଦର ପାଇଥିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ସମ୍ମାନିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପ୍ସରା ମେନକା—