ଵସୁଦେଵସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଦେହତ୍ଯାଗଂ ହରେରଥ । ଜହୌ ପ୍ରାଣାଞ୍ଛୁଚୀନ୍କୃତ୍ଵା ଚିତ୍ତେ ଶ୍ରୀଭୁଵନେଶ୍ଵରୀମ୍
ହରିଙ୍କ ଦେହ ତ୍ୟାଗ ଶୁଣି, ବସୁଦେବ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଛାଡି, ଶୁଚି ହୋଇ, ମନରେ ଶ୍ରୀଭୁବନେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।
ଅର୍ଜୁନସ୍ତୁ ତତୋ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଭାସେ ଚାତିଦୁଃଖିତଃ । ସଂସ୍କାରଂ ତତ୍ର ସର୍ଵେଷାଂ ଯଥାଯୋଗ୍ଯଂ ଚକାର ହ
ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ, ବହୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପ୍ରଭାସକୁ ଗଲେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସଂସ୍କାର କଲେ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ହରେର୍ଦେହଂ କୃତ୍ଵା କାଷ୍ଠସ୍ଯ ସଞ୍ଚଯମ୍ । ଅଷ୍ଟାଭିଃ ସହ ପତ୍ନୀଭିର୍ଦାହଯାମାସ ପାର୍ଥିଵଃ
ହରିଙ୍କ ଦେହକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ରାଜା ଏକ ଲାଉଠି ଜମା କରିଲେ । ତାଙ୍କ ଆଠଜଣ ରାଣୀଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଦେହକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଦେଲେ ।
ଦେହଂ ରାମସ୍ଯ ରେଵତ୍ଯା ସହ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ଵିଭାଵସୌ । ଅର୍ଜୁନୋ ଦ୍ଵାରକାମେତ୍ଯ ପୁରାନ୍ନିଷ୍କ୍ରାମଯଜ୍ଜନମ୍
ରାମଙ୍କ ଦେହକୁ ରେବତୀଙ୍କ ସହିତ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଦେଇ, ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଲୋକମାନେକୁ ନେଇ ବାହାରିଲେ ।
ପୁରୀ ସା ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ପ୍ଲାଵିତୋଦଧିନା ତତଃ । ଅର୍ଜୁନଃ ସର୍ଵଲୋକାନ୍ଵୈ ଗୃହୀତ୍ଵା ନିର୍ଗତସ୍ତଦା
ବାସୁଦେବଙ୍କ ସହର ଏ ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହେଇଗଲା । ଅର୍ଜୁନ ସମସ୍ତ ଲୋକମାନେକୁ ନେଇ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ ।
କୃଷ୍ଣପତ୍ନ୍ଯସ୍ତଦା ମାର୍ଗେ ଚୌରାଭୀରୈଶ୍ଚ ଲୁଣ୍ଠିତା । ଧନଂ ସର୍ଵଂ ଗୃହୀତଂ ଚ ନିସ୍ତେଜଶ୍ଚାର୍ଜୁନୋଽଭଵତ୍
ପଥରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ଚୋର ଓ ଗୋପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୁଟିଯାଇଲେ । ସମସ୍ତ ଧନ ନେଇ ଦେଲେ, ଅର୍ଜୁନ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଇପଡିଲେ ।
ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥେ ସମାଗତ୍ଯ ଵଜ୍ରୋ ରାଜା କୃତସ୍ତଦା । ଅନିରୁଦ୍ଧସୁତୋ ନାମ୍ନା ପାର୍ଥେନାମିତତେଜସା
ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥରେ ପହଞ୍ଚି, ଅର୍ଜୁନ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୁଅ ବଜ୍ରକୁ ରାଜା କରିଦେଲେ । ଏ ସମୟରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶକ୍ତି କମିଯାଇଥିଲା ।
ଵ୍ଯାସାଯ କଥିତଂ ଦୁଃଖଂ ତେନୋକ୍ତୋଽସୌ ମହାରଥଃ । ପୁନର୍ଯଦା ହରିସ୍ତ୍ଵଞ୍ଚ ଭଵିତାସି ମହାମତେ
ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଲେ । ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହରି ଓ ତୁମେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେବାବେଳେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅର୍ଜୁନ, ତୁମର ଶକ୍ତି ପୁନି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ ।'
ତଦା ତେଜସ୍ତଵାତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ପୁନର୍ଯୁଗେ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ପାର୍ଥୋ ଗତ୍ଵା ନାଗପୁରେଽର୍ଜୁନଃ
'ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗରେ ତୁମର ଶକ୍ତି ଅତ୍ୟଧିକ ହେବ ।' ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ପାର୍ଥ ନାଗପୁରକୁ ଗଲେ ।
ଦୁଃଖିତୋ ଧର୍ମରାଜାନଂ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ସର୍ଵମବ୍ରଵୀତ୍ । ଦେହତ୍ଯାଗଂ ହରେଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯାଦଵାନାଂ କ୍ଷଯଂ ତଥା
ଦୁଃଖିତ ଅର୍ଜୁନ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ — ହରିଙ୍କ ଦେହ ଛାଡିବା ଓ ଯାଦବମାନଙ୍କ ନଶ୍ଟ ହେବା ।
ଗମନାଯ ମତିଂ ଚକ୍ରେ ରାଜା ହୈମାଚଲଂ ପ୍ରତି । ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଦ୍ଵାର୍ଷିକଂ ରାଜ୍ଯେ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵୋତ୍ତରାସୁତମ୍
ରାଜା ହେମାଚଳକୁ ଯିବା ପାଇଁ ମନ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ । ଉତ୍ତରାଙ୍କ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟରେ ଛତ୍ର ଦେଇ ଛତ୍ରିଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ରଖିଲେ ।
ନିର୍ଜଗାମ ଵନଂ ରାଜା ଦ୍ରୌପଦ୍ଯା ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହ । ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚୈଵ ଵର୍ଷାଣି କୃତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ଗଜାହ୍ଵଯେ
ରାଜା ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଅଟବୀକୁ ଯାଇଲେ । ଗଜାହ୍ୱୟରେ ଛତ୍ରିଶ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ ।
ଗତ୍ଵା ହିମାଚଲେ ଷଟ୍ ତେ ଜହୁଃ ପ୍ରାଣାନ୍ପୃଥାସୁତାଃ । ପରୀକ୍ଷିଦପି ରାଜର୍ଷିଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ସୁଧାର୍ମିକଃ
ହିମାଚଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୃଥାଙ୍କ ଛଅ ପୁଅ ଜୀବନ ଛାଡିଦେଲେ । ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା ଧର୍ମରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ।
ଅପାଲଯଚ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ରଃ ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷାଣ୍ଯତନ୍ଦ୍ରିତଃ । ବଭୂଵ ମୃଗଯାଶୀଲୋ ଜଗାମ ଚ ଵନଂ ମହତ୍
ସେ ରାଜା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶକ୍ତିରେ ଷଷ୍ଟି ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ । ସେ ଶିକାରରେ ଆସକ୍ତ ହେଇ ବଡ଼ ଅଟବୀକୁ ଯାଇଲେ ।
ଵିଦ୍ଧଂ ମୃଗଂ ଵିଚିନ୍ଵାନୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଭୂପତିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ତୃଷିତଶ୍ଚ ପରିଶ୍ରାନ୍ତଃ କ୍ଷୁଧିତଶ୍ଚୋତ୍ତରାସୁତଃ
ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଆଘାତିତ ମୃଗକୁ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ, ଉତ୍ତରାଙ୍କ ପୁଅ ରାଜା ନିଜେ ତିଆଁ, କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଖାଲିପେଟ ହେଇପଡିଲେ ।
ରାଜା ଘର୍ମେଣ ସନ୍ତପ୍ତୋ ଦଦର୍ଶ ମୁନିମନ୍ତିକେ । ଧ୍ଯାନେ ସ୍ଥିତଂ ମୁନିଂ ରାଜା ଜଲଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚାତୁରଃ
ତାପରେ ପୀଡିତ ରାଜା ନିକଟରେ ଏକ ମୁନିକୁ ଦେଖିଲେ । ମୁନି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଚତୁର ରାଜା ଜଳ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ।
ନୋଵାଚ କିଞ୍ଚିନ୍ମୌନସ୍ଥଶ୍ଚୁକୋପ ନୃପତିସ୍ତଦା । ମୃତଂ ସର୍ପଂ ତଦାଦାଯ ଧନୁଷ୍କୋଟ୍ଯା ତୃଷାତୁରଃ
ମୁନି ଚୁପ ରହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ । ତାପରେ ରାଜା ତିଆଁରେ ତୀବ୍ର ତ୍ରୁଷାରେ ଧନୁର ଶିରା ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୃତ ସର୍ପ ଉଠାଇଲେ ।
କଲିନାଵିଷ୍ଟଚିତ୍ତସ୍ତୁ କଣ୍ଠେ ତସ୍ଯ ନ୍ଯଵେଶଯତ୍ । ଆରୋପିତେ ତଥା ସର୍ପେ ନୋଵାଚ ମୁନିସତ୍ତମଃ
କଳିର ପ୍ରଭାବରେ ମନ ଆବୃତ ହେଇ, ସେ ସର୍ପକୁ ମୁନିଙ୍କ ଗଳାରେ ରଖିଦେଲେ । ଏଭଳି ହେଲାପରେ ମୁନି ମହାତ୍ମା କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ ।
ନ ଚଚାଲ ସମାଧିସ୍ଥୋ ରାଜାପି ସ୍ଵଗୃହଂ ଗତଃ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽତିତେଜସ୍ଵୀ ଗଵିଜାତୋ ମହାତପାଃ
ମୁନି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଚଳିଲେ ନାହିଁ । ରାଜା ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ । ମୁନିଙ୍କ ପୁଅ, ଗାଉଁରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏବଂ ବଡ଼ ତପସ୍ୱୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ।
ମହାଶକ୍ତୋଽଥ ଶୁଶ୍ରାଵ କ୍ରୀଡମାନୋ ଵନାନ୍ତିକେ । ମିତ୍ରାଣ୍ଯାହୁଶ୍ଚ ତତ୍ପୁତ୍ରଂ ପିତୁଃ କଣ୍ଠେ ତଵାଧୁନା
ସେ ପୁଅ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ । ଅଟବୀ ନିକଟରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ, ମିତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ତୁମର ପିତାଙ୍କ ଗଳାରେ ଏବେ ସର୍ପ ରହିଛି ।'
ଲମ୍ଭିତୋଽସ୍ତି ମୃତଃ ସର୍ପଃ କେନାପୀତି ମୁନୀଶ୍ଵର । ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୁକୋପାତିଶଯଂ ତଦା
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେହି କହିଲେ — 'ମୃତ ସାପ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପକାଯାଇଛି।' ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ତା ସମୟରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ରୂପେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଶଶାପ ନୃପତିଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଗୃହୀତ୍ଵାଶୁ କରେ ଜଲମ୍ । ପିତୁଃ କଣ୍ଠେଽଦ୍ଯ ମେ ଯେନ ଵିନିକ୍ଷିପ୍ତୋ ମୃତୋରଗଃ
କ୍ରୋଧରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ, ସେ ହାତରେ ପାଣି ନେଇ ରାଜାକୁ ଶାପ ଦେଲେ — 'ଯେଉଁ ଜଣେ ଆଜି ମୋର ପିତାଙ୍କ ଗଳାରେ ମୃତ ସାପ ପକାଇଛି—'
ତକ୍ଷକଃ ସପ୍ତରାତ୍ରେଣ ତଂ ଦଶେତ୍ପାପପୂରୁଷମ୍ । ମୁନେଃ ଶିଷ୍ଯୋଽଥ ରାଜାନଂ ସମୁପେତ୍ଯ ଗୃହେ ସ୍ଥିତମ୍
'ସେ ପାପୀକୁ ତକ୍ଷକ ସାପ ସାତ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ କାମୂଡ଼ିବ।' ପରେ, ମୁନିର ଶିଷ୍ୟ ଗୃହରେ ବସିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଶାପଂ ନିଵେଦଯାମାସ ମୁନିପୁତ୍ରେଣ ଚାର୍ପିତମ୍ । ଅଭିମନ୍ଯୁସୁତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶାପଂ ଦତ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜେନ ଵୈ
ମୁନିପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପଟି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଅଭିମନ୍ୟୁର ପୁତ୍ର ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପ ଶୁଣିଲେ।
ଅନିଵାର୍ଯଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ମନ୍ତ୍ରିଵୃଦ୍ଧାନୁଵାଚ ହ । ଶପ୍ତୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜରୂପେଣ ମମ ଦ୍ଵେଷାଦସଂଶଯମ୍
ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ମୁଁ ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହୋଇଛି, ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱେଷ ଦ୍ୱାରା।'
କିଂ ଵିଧେଯଂ ମଯାମାତ୍ଯା ଉପାଯଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯତାମିହ । ମୃତ୍ଯୁଃ କିଲାନିଵାର୍ଯୋଽସୌ ଵଦନ୍ତି ଵେଦଵାଦିନଃ
'ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏଠାରେ କିଛି ଉପାୟ ଭାବିବାକୁ ପଡିବ। ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।'
ଯତ୍ନସ୍ତଥାପି ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ । ଉପାଯଵାଦିନଃ କେଚିତ୍ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
'ତଥାପି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସ ଦରକାର, ଜଣା ଲୋକେ ସେହି ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। କିଛି ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଉପାୟ ଖୋଜିବାକୁ କହନ୍ତି।'
ଵିଜ୍ଞୋପାଯେନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି କାର୍ଯାଣି ନେତରସ୍ଯ ଚ । ମଣିମନ୍ତ୍ରୌଷଧୀନାଂ ଵୈ ପ୍ରଭାଵାଃ ଖଲୁ ଦୁର୍ଵିଦଃ
'ଯଥାଯଥ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା କାମ ସଫଳ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ହୁଏନାହିଁ। ରତ୍ନ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧର ଶକ୍ତି ବୁଝିବା ଅତି କଷ୍ଟ।'
ନ ଭଵେଦିତି କିଂ ତୈସ୍ତୁ ମଣିମଦ୍ଭିଃ ସୁସାଧିତୈଃ । ସର୍ପଦଷ୍ଟା ପୁରା ଭାର୍ଯା ମୁନେଃ ସଞ୍ଜୀଵିତା ମୃତା
'ଯଦି ସୁସଜ୍ଜିତ ରତ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିଛି ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଏକ ମୁନିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସାପ କାମୂଡ଼ି ମୃତ ହେଇଥିଲେ, ସେ କିପରି ପୁନର୍ଜୀବନ ଲାଭ କଲେ?'
ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଧମାଯୁଷସ୍ତେନ ମୁନିନା ସା ଵରାପ୍ସରାଃ । ଭଵିତଵ୍ଯେ ନ ଵିଶ୍ଵାସଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ
'ସେ ଦେବଯୁବତୀକୁ ମୁନି ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟର ଅର୍ଧ ଦେଇ ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେଲେ। ତଥାପି, ଭାଗ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, ଜଣା ଲୋକେ କେବେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'