ଯଦାତ୍ଥ ରାଜନ୍ ମଯି ତତ୍ତଥୈଵ ମନ୍ଯେଽହମେତତ୍ତୁ ଯଥା ଵଚସ୍ତେ । ନାସ୍ମି ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରା ତ୍ଵମଵେହି କାମଂ ଦାତା ପିତା ମେଽର୍ଥଯ ତଂ ତ୍ଵମାଶୁ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ମୁଁ ତାକୁ ଏମିତି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ—ମୋ ପିତା ଦାତା; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ଶୀଘ୍ର ନିଅ।
ନ ସ୍ଵୈରିଣୀହାସ୍ମ୍ଯପି ଦାଶପୁତ୍ରୀ ପିତୁର୍ଵଶେଽହଂ ସତତଂ ଚରାମି । ସ ଚେଦ୍ଦଦାତି ପ୍ରଥିତଃ ପିତା ମେ ଗୃହାଣ ପାଣିଂ ଵଶଗାସ୍ମି ତେଽହମ୍
ମୁଁ ମାଝିଙ୍କ ଝିଅ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଧୀନ ନୁହେଁ; ସଦା ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳିଏ। ଯଦି ମୋ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପିତା ଅନୁମତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ମୋତେ ବିବାହ କର—ମୁଁ ତୁମ ଅଧୀନ ହେବି।
ମନୋଭଵସ୍ତ୍ଵାଂ ନୃପ କିଂ ଦୁନୋତି ଯଥା ପୁନର୍ମାଂ ନଵଯୌଵନାଂ ଚ । ଦୁନୋତି ତତ୍ରାପି ହି ରକ୍ଷଣୀଯା ଧୃତିଃ କୁଲାଚାରପରମ୍ପରାସୁ
ରାଜା, କାମଦେବ ମୋତେ ଯେପରି ଭୋଗାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ତୁମକୁ କିଏ ଭୋଗାଇ ଦେଉଛି? ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଦମନ କରିବା ଏବଂ ପରିବାରର ଚାଳ-ଚରିତ୍ର ରକ୍ଷା କରିବା ଅତି ଆବଶ୍ୟକ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯା ନୃପତି କାମମୋହିତଃ । ଗତୋ ଦାଶପତେର୍ଗେହଂ ତସ୍ଯା ଯାଚନହେତଵେ
ସୂତ କହିଲେ— ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କାମରେ ମତିହାରା ହେଇ, ଦାସର ଘରକୁ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନୃପତିମାଯାନ୍ତଂ ଦାଶୋଽତିଵିସ୍ମଯଂ ଗତଃ । ପ୍ରଣାମଂ ନୃପତେଃ କୃତ୍ଵା କୃତାଞ୍ଜଲିରଭାଷତ
ରାଜାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦାସ ଭଲେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ।
ଦାଶ ଉଵାଚ ଦାସୋଽସ୍ମି ତଵ ଭୂପାଲ କୃତାର୍ଥୋଽହଂ ତଵାଗମେ । ଆଜ୍ଞାଂ ଦେହି ମହାରାଜ ଯଦର୍ଥମିହ ଚାଗମଃ
ଦାସ କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମର ଦାସ, ରାଜା; ତୁମ ଆଗମନରେ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା। ମହାରାଜ, ଆପଣ କିପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି, ଆଜ୍ଞା ଦିଅ।
ରାଜୋଵାଚ ଧର୍ମପତ୍ନୀଂ କରିଷ୍ଯାମି ସୁତାମେତାଂ ତଵାନଘ । ତ୍ଵଯା ଚେଦ୍ଦୀଯତେ ମହ୍ଯଂ ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ
ରାଜା କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମ ଜନ୍ମ ଅପରାଧ ନଥିବା କନ୍ୟାକୁ ଧର୍ମପତ୍ନୀ କରିବି, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଦେଉଛ। ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ଦାଶ ଉଵାଚ କନ୍ଯାରତ୍ନଂ ମଦୀଯଂ ଚେଦ୍ଯତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାର୍ଥଯସେ ନୃପ । ଦାତଵ୍ଯଂ ତୁ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ନ ତ୍ଵଦେଯଂ କଦାଚନ
ଦାସ କହିଲେ— ରାଜା, ଯଦି ତୁମେ ମୋର କନ୍ୟାରତ୍ନକୁ ଚାହୁଛ, ମୁଁ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଶର୍ତ୍ତରେ ତୁମକୁ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ।
ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ମହାରାଜ ତ୍ଵଦନ୍ତେ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ସର୍ଵଥା ଚାଭିଷେକ୍ତଵ୍ଯୋ ନାନ୍ଯଃ ପୁତ୍ରସ୍ତଵେତି ଵୈ
ମହାରାଜ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ତୁମ ପରେ ରାଜା ହେବା ଦରକାର; ସେହି ପୁଅକୁ ଏକା ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ, ତୁମ ଅନ୍ୟ ପୁଅକୁ ନୁହେଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଵାକ୍ଯଂ ତୁ ଦାଶସ୍ଯ ରାଜା ଚିନ୍ତାତୁରୋଽଭଵତ୍ । ଗାଙ୍ଗେଯଂ ମନସା କୃତ୍ଵା ନୋଵାଚ ନୃପତିସ୍ତଦା
ସୂତ କହିଲେ— ଦାସର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ; ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କୁ ଭାବି, ସେ ସମୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
କାମାତୁରୋ ଗୃହଂ ପ୍ରାପ୍ତଶ୍ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟୋ ମହୀପତିଃ । ନ ସସ୍ନୌ ବୁଭୁଜେ ନାଥ ନ ସୁଷ୍ଵାପ ଗୃହଂ ଗତଃ
କାମରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି, ରାଜା ଘରକୁ ଫେରିଲେ; ଘରକୁ ଯାଇ, ସେ ନା ନହାଇଲେ, ନା ଖାଇଲେ, ନା ଶୁଇଲେ।
ଚିନ୍ତାତୁରଂ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ରୋ ଦେଵଵ୍ରତସ୍ତଦା । ଗତ୍ଵାପୃଚ୍ଛନ୍ମହୀପାଲଂ ତଦସନ୍ତୋଷକାରଣମ୍
ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଦେଖି, ପୁଅ ଦେବବ୍ରତ ରାଜାଙ୍କୁ ଆସି, ତାଙ୍କର ଅସନ୍ତୋଷର କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଦୁର୍ଜଯଃ କୋଽସ୍ତି ଶତ୍ରୁସ୍ତେ କରୋମି ଵଶଗଂ ତଵ । କା ଚିନ୍ତା ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ସତ୍ଯଂ ଵଦ ନୃପୋତ୍ତମ
କେଉଁ ଅଜୟ ଶତ୍ରୁ ଅଛି, ରାଜା, ଯାହାକୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ବଶ କରିବି? ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଣ ଚିନ୍ତା ଅଛି? ସତ୍ୟ କହ, ରାଜା।
କିଂ ତେନ ଜାତେନ ସୁତେନ ରାଜନ୍ ଦୁଃଖଂ ନ ଜାନାତି ନ ନାଶଯେଦ୍ଯଃ । ଋଣଂ ଗ୍ରହୀତୁଂ ସମୁପାଗତୋଽସୌ ପ୍ରାଗ୍ଜନ୍ମଜଂ ନାତ୍ର ଵିଚାରଣାସ୍ତି
ରାଜା, ଏପରି ପୁଅର କଣ ଉପକାର, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିନାହିଁ? ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଋଣ ନେବାକୁ ଆସିଛି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିମୁଚ୍ଯ ରାଜ୍ଯଂ ରଘୁନନ୍ଦନୋଽପି ତାତାଜ୍ଞଯା ଦାଶରଥିସ୍ତୁ ରାମଃ । ଵନଂ ଗତୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଜାନକୀଭ୍ଯାଂ ସହୈଵ ଶୈଲଂ କିଲ ଚିତ୍ରକୂଟମ୍
ଦାଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାଜ୍ୟ ଛାଡି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଜାନକୀ ସହିତ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ।
ସୁତୋ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରନୃପସ୍ଯ ରାଜନ୍ ଯୋ ରୋହିତଶ୍ଚେତି ପ୍ରସିଦ୍ଧନାମା । କ୍ରୀତୋଽଥ ପିତ୍ରା ଵିପଣୋଦ୍ଯତଶ୍ଚ ଦାସାର୍ପିତୋ ଵିପ୍ରଗୃହେ ତୁ ନୂନମ୍
ରାଜା, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ରୋହିତ, ଯିଏ ସବୁଠୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରି, ଦାସ ଭାବେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଦେଇଥିଲେ।
ତଥାଜିଗର୍ତସ୍ଯ ସୁତୋ ଵରିଷ୍ଠୋ ନାମ୍ନା ଶୁନଃଶେପ ଇତି ପ୍ରସିଦ୍ଧଃ । କ୍ରୀତସ୍ତୁ ପିତ୍ରାପ୍ଯଥ ଯୂପବଦ୍ଧଃ ସମ୍ମୋଚିତୋ ଗାଧିସୁତେନ ପଶ୍ଚାତ୍
ଏହିପରି, ଜିଗର୍ତଙ୍କ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଅ ଶୁନଃଶେପ, ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରି, ବଳିସ୍ଥମ୍ଭରେ ବାନ୍ଧିଥିଲେ; ପରେ ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ।
ପିତ୍ରାଜ୍ଞଯା ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯେନ ପୂର୍ଵଂ ଛିନ୍ନଂ ଶିରୋ ମାତୁରିତି ପ୍ରସିଦ୍ଧମ୍ । ଅକାର୍ଯମପ୍ଯାଚରିତଂ ଚ ତେନ ଗୁରୋରନୁଜ୍ଞା ଚ ଗରୀଯସୀ କୃତା
ପୂର୍ବରୁ ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମାଆଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଥିଲେ— ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହା ଅନ୍ୟାୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସବୁଠୁ ଭାରି।
ଇଦଂ ଶରୀରଂ ତଵ ଭୂପତେ ନ କ୍ଷମୋଽସ୍ମି ନୂନଂ ଵଦ କିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ନ ଶୋଚନୀଯଂ ମଯି ଵର୍ତମାନେ- ଽପ୍ଯସାଧ୍ଯମର୍ଥଂ ପ୍ରତିପାଦଯାମ୍ଯଦଃ
ରାଜା, ଏହି ତୁମ ଶରୀର— ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଏହାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। କଣ କରିବି, କହ। ମୁଁ ଥିଲେ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଅସମ୍ଭବ କାମ ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କରିଦେବି।
ପ୍ରବ୍ରୂହି ରାଜଂସ୍ତଵ କାସ୍ତି ଚିନ୍ତା ନିଵାରଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଧନୁର୍ଗୃହୀତ୍ଵା । ଦେହେନ ମେ ଚେଚ୍ଚରିତାର୍ଥତା ଵା ଭଵତ୍ଵମୋଘା ଭଵତଶ୍ଚିକୀର୍ଷା
ରାଜା, କଣ ତୁମ ଚିନ୍ତା? କହ। ଆଜି ମୁଁ ଧନୁ ଧରି ତାହା ଦୂର କରିଦେବି। ମୋ ଶରୀରରେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲେ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ।
ଧିକ୍ ତଂ ସୁତଂ ଯଃ ପିତୁରୀପ୍ସିତାର୍ଥଂ କ୍ଷମୋଽପି ସନ୍ନ ପ୍ରତିପାଦଯେଦ୍ଯଃ । ଜାତେନ କିଂ ତେନ ସୁତେନ କାମଂ ପିତୁର୍ନ ଚିନ୍ତାଂ ହି ସମୁଦ୍ଧରେଦ୍ଯଃ
ଯେଉଁ ପୁଅ ନିଜ ପିତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା କରିନାହିଁ, ସେଠାରେ ଲଜ୍ଜା। ଏପରି ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ କଣ ଲାଭ, ଯିଏ ନିଜ ପିତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଦୂର କରିପାରେନାହିଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ ନିଶମ୍ଯେତି ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶନ୍ତନୁର୍ନୃପଃ । ଲଜ୍ଜମାନସ୍ତୁ ମନସା ତମାହ ତ୍ଵରିତଂ ସୁତମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ପୁଅଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଶନ୍ତନୁ ମନରେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଇ, ତ୍ୱରାନ୍ତ ଭାବେ ପୁଅକୁ କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ ଚିନ୍ତା ମେ ମହତୀ ପୁତ୍ର ଯସ୍ତ୍ଵମେକୋଽସି ମେ ସୁତଃ । ଶୂରୋଽତିବଲଵାନ୍ମାନୀ ସଂଗ୍ରାମେଷ୍ଵପରାଙ୍ମୁଖଃ
ରାଜା କହିଲେ: ପୁଅ, ମୋର ଭୟ ବହୁତ, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ। ତୁମେ ସାହସୀ, ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗର୍ବିତ, କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଛକୁ ହଟିଯାଉଛ।
ଏକାପତ୍ଯସ୍ଯ ମେ ତାତ ଵୃଥେଦଂ ଜୀଵିତଂ କିଲ । ମୃତେ ତ୍ଵଯି ମୃଧେ କ୍ଵାପି କିଂ କରୋମି ନିରାଶ୍ରଯଃ
ତୁମେ ଏକା ପୁଅ ଥିବାରୁ ମୋର ଜୀବନ ଏହିପରି ଚାଲିଛି। ଯଦି ତୁମେ କୌଣସି ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଯିବ, ତେବେ ମୁଁ ନିରାଶ୍ରୟ ହୋଇ କଣ କରିବି?
ଏଷା ମେ ମହତୀ ଚିନ୍ତା ତେନାଦ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋଽତ୍ମ୍ଯହମ୍ । ନାନ୍ଯା ଚିନ୍ତାସ୍ତି ମେ ପୁତ୍ର ଯାଂ ତଵାଗ୍ରେ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଏହି ହେଉଛି ମୋର ବଡ଼ ଚିନ୍ତା, ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆଜି ମୁଁ ବିଷଣ୍ଣ। ପୁଅ, ତୁମ ପାଖରେ ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା କହୁଛି, ଏହି ଛଡ଼ା ଆଉ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ମୋର ନାହିଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ ତଦାକର୍ଣ୍ଯାଥ ଗାଙ୍ଗେଯୋ ମନ୍ତ୍ରିଵୃଦ୍ଧାନପୃଚ୍ଛତ । ନ ମାଂ ଵଦତି ଭୂପାଲୋ ଲଜ୍ଜଯାଦ୍ଯ ପରିପ୍ଲୁତଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗାଙ୍ଗେୟ ତାପରେ ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ରାଜା ଆଜି ଲଜ୍ଜାରେ ମୋତେ କିଛି କହୁନାହିଁ।'
ଵିତ୍ତ ଵାର୍ତାଂ ନୃପସ୍ଯାଦ୍ଯ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୂଯଂ ଵିନିଶ୍ଚଯାତ୍ । ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ମାଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍କରୋମି ନିରାକୁଲଃ
ଆଜି ରାଜାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ବିଷୟରେ ପଚାରି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସତ୍ୟ କଥା ମୋତେ କହିଦିଅ। ସବୁ କଥା ମୋତେ ଖୋଲି କହ, ମୁଁ ନିର୍ବିଗ୍ନ ଭାବରେ କାମ କରିବି।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତେ ନୃପଂ ଗତ୍ଵା ସଂଵିଜ୍ଞାଯ ଚ କାରଣମ୍ । ଶଶଂସୁର୍ଵିଦିତାର୍ଥସ୍ତୁ ଗାଙ୍ଗେଯସ୍ତଦଚିନ୍ତଯତ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, କାରଣ ଜାଣିଲେ, ଏବଂ ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ; ଗାଙ୍ଗେୟ ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ସହିତସ୍ତୈର୍ଜଗାମାଶୁ ଦାଶସ୍ଯ ସଦନଂ ତଦା । ପ୍ରେମପୂର୍ଵମୁଵାଚେଦଂ ଵିନମ୍ରୋ ଜାହ୍ନଵୀସୁତଃ
ସେମାନେ ସହିତ ଗାଙ୍ଗେୟ ତ୍ୱରାନ୍ତ ମାଛ ଧରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ଜାହ୍ନବୀର ପୁଅ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ମଣିବା ଦେଇ, ସ୍ନେହରେ କଥା କହିଲେ।
ଗାଙ୍ଗେଯ ଉଵାଚ ପିତ୍ରେ ଦେହି ସୁତାଂ ତେଽଦ୍ଯ ପ୍ରାର୍ଥଯାମି ସୁମଧ୍ଯମାମ୍ । ମାତା ମେଽସ୍ତୁ ସୁତେଯଂ ତେ ଦାସୋଽତ୍ମ୍ଯସ୍ଯାଃ ପରନ୍ତପ
ଗାଙ୍ଗେୟ କହିଲେ: ଆଜି ତୁମ ଝିଅକୁ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଅ, ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି; ସେ ମୋର ମା ହେଉ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଦାସ ହେବି।