ଦଯାଵାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରାହ ତାଂ ତଦା ରୁଦତୀଂ ସ୍ତ୍ରିଯମ୍ । ମା ଶୋକଂ କୁରୁ କଲ୍ଯାଣି ଶାପାନ୍ତଂ ତେ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଦୟାଳୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେ କାନ୍ଦୁଥିବା ମହିଳାକୁ କହିଲେ: 'ଶୋକ କରନି, ଶୁଭେ, ମୁଁ ତୁମ ଶାପର ଶେଷ କଥା କହିଦେବି।'
ମତ୍କୋଧଶାପଯୋଗେନ ମତ୍ସ୍ଯଯୋନିଂ ଗତା ଶୁଭେ । ମାନୁଷୌ ଜନଯିତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ଶାପମୋକ୍ଷମଵାପ୍ସ୍ଯସି
ମୋ ରୋଷରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପରେ ତୁମେ ମାଛର ଗର୍ଭକୁ ଯାଇଛ, ଶୁଭେ; ଦୁଇ ମାନବ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ତୁମେ ଏହି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ତେନ ସା ପ୍ରାପ ମତ୍ସ୍ଯଦେହଂ ନଦୀଜଲେ । ବାଲକୌ ଜନଯିତ୍ଵା ସା ମୃତା ମୁକ୍ତା ଚ ଶାପତଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସେ ନଦୀର ଜଳରେ ମାଛର ଶରୀର ନେଲେ; ଦୁଇଟି ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ସେ ମରିଗଲେ ଏବଂ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।
ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ରୂପଂ ମତ୍ସ୍ଯସ୍ଯ ଦିଵ୍ଯରୂପମଵାପ୍ଯ ଚ । ଜଗାମାମରମାର୍ଗଂ ଚ ଶାପାନ୍ତେ ଵରଵର୍ଣିନୀ
ମାଛର ଆକୃତି ଛାଡ଼ି, ସେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପୁନି ପାଇଲେ ଏବଂ ଶାପ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସେ ଉଜ୍ୱଳା ଅମରମାନଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଏଵଂ ଜାତା ଵରା ପୁତ୍ରୀ ମତ୍ସ୍ଯଗନ୍ଧା ଵରାନନା । ପୁତ୍ରୀଵ ପାଲ୍ଯମାନା ସା ଦାଶଗେହେ ଵ୍ଯଵର୍ଧତ
ଏପରିଭାବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧା, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା, ଜନ୍ମ ନେଲେ; କନ୍ୟାଭଳି ଲାଡ଼ିଯାଇ, ସେ ମାଛ ଧରୁଥିବା ମଣିଷଙ୍କ ଘରେ ବଡ଼ ହେଲେ।
ମତ୍ସ୍ଯଗନ୍ଧା ତଦା ଜାତା କିଶୋରୀ ଚାତିସୁପ୍ରଭା । ତସ୍ଯ କାର୍ଯାଣି କୁର୍ଵାଣା ଵାସଵୀ ଚାତିସୁପ୍ରଭା
ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧା ସେବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ କିଶୋରୀ ଭଳି; ଘରର କାମ କରୁଥିବା, ସେ ବାସବୀ ବହୁତ ଉଜ୍ୱଳ ଥିଲେ।
ଵ୍ଯାସଜନ୍ମଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ ଏକଦା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଯାଂ ଵ୍ରଜନ୍ ପାରାଶରୋ ମୁନିଃ । ଆଜଗାମ ମହାତେଜାଃ କାଲିନ୍ଦ୍ଯାସ୍ତଟମୁତ୍ତମମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏକଥର, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାତ୍ମା ପାରାଶର ମୁନି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ, କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ନିଷାଦମାହ ଧର୍ମାତ୍ମା କୁର୍ଵନ୍ତଂ ଭୋଜନଂ ତଦା । ପ୍ରାପଯସ୍ଵ ପରଂ ପାରଂ କାଲିନ୍ଦ୍ଯା ଉଡୁପେନ ମାମ୍
ସେ ସମୟରେ ଖାଦ୍ୟ ପକାଉଥିବା ମାଛ ଧରୁଥିବା ଲୋକକୁ କହିଲେ: 'ମୋତେ ନୌକାରେ ବସାଇ କାଳିନ୍ଦୀର ପାରପାରେ ନେଇଦେ।'
ଦାଶଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନେର୍ଵାକ୍ଯଂ କୁର୍ଵାଣୋ ଭୋଜନଂ ତଟେ । ଉଵାଚ ତାଂ ସୁତାଂ ବାଲାଂ ମତ୍ସ୍ଯଗନ୍ଧାଂ ମନୋରମାମ୍
ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତଟରେ ଖାଦ୍ୟ ପକାଉଥିବା ମାଛ ଧରୁଥିବା ଲୋକ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦମୟ କନ୍ୟା ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧାକୁ କହିଲେ।
ଉଡୁପେନ ମୁନିଂ ବାଲେ ପରଂ ପାରଂ ନଯସ୍ଵ ହ । ଗନ୍ତୁକାମୋଽସ୍ତି ଧର୍ମାତ୍ମା ତାପସୋଽଯଂ ଶୁଚିସ୍ମିତେ
'ପୁଅ, ଏହି ତାପସୀକୁ ନୌକାରେ ବସାଇ ନଦୀର ପାରପାରେ ନେଇଦେ; ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ଯିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଶୁଭ୍ର ହସ ଥିବା।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ସା ତଦା ପିତ୍ରା ମତ୍ସ୍ଯଗନ୍ଧାଥ ଵାସଵୀ । ଉଡୁପେ ମୁନିମାସୀନଂ ସଂଵାହଯତି ଭାମିନୀ
ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇ, ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧା, ଯାହାକୁ ବାସବୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ମୁନିଙ୍କୁ ନୌକାରେ ବସାଇ ନଦୀ ପାର କରାଇଲେ।
ଵ୍ରଜନ୍ ସୂର୍ଯସୁତାତୋଯେ ଭାଵିତ୍ଵାଦ୍ଦୈଵଯୋଗତଃ । କାମାର୍ତସ୍ତୁ ମୁନିର୍ଜାତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ଚାରୁଲୋଚନାମ୍
ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକନ୍ୟା ନଦୀର ଜଳରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁନି ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି ମନରେ କାମନାରେ ଭରିଗଲେ।
ଗ୍ରହୀତୁକାମଃ ସ ମୁନିର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯଞ୍ଜିତଯୌଵନାମ୍ । ଦକ୍ଷିଣେନ କରେଣୈନାମସ୍ପୃଶଦ୍ଦକ୍ଷିଣେ କରେ
ତାଙ୍କର ଯୁବତ୍ବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖି, ମୁନି ତାଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ; ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରେ ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତକୁ ଛୁଇଁଲେ।
ତମୁଵାଚାସିତାପାଙ୍ଗୀ ସ୍ମିତପୂର୍ଵମିଦଂ ଵଚଃ । କୁଲସ୍ଯ ସଦୃଶଂ ଵଃ କିଂ ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ତପସଶ୍ଚ କିମ୍
କଳା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେ ମହିଳା, ପ୍ରଥମେ ହସି, ଏହି କଥା କହିଲେ: 'ଏହି କାମ ଆପଣଙ୍କ ଗୋତି, ଶିକ୍ଷା ଓ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କି?'
ତ୍ଵଂ ଵୈ ଵସିଷ୍ଠଦାଯାଦଃ କୁଲଶୀଲସମନ୍ଵିତଃ । କିଂ ଚିକୀର୍ଷସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ମନ୍ମଥେନ ପ୍ରପୀଡିତଃ
ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଵଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପରମ୍ପରାର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ଉତ୍ତମ କୁଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି। ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ, ତୁମେ କାହିଁକି କାମରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଏପରି କାମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ?
ଦୁର୍ଲଭଂ ମାନୁଷଂ ଜନ୍ମ ଭୁଵି ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମ । ତତ୍ରାପି ଦୁର୍ଲଭଂ ମନ୍ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଵିଶେଷତଃ
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାହା ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବା ତ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ।
କୁଲେନ ଶୀଲେନ ତଥା ଶ୍ରୁତେନ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମସ୍ତ୍ଵଂ କିଲ ଧର୍ମଵିଚ୍ଚ । ଅନାର୍ଯଭାଵଂ କଥମାଗତୋଽସି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ମାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ମୀନଗନ୍ଧାମ୍
କୁଳ, ଚରିତ୍ର ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମଣ୍ଡଳୀର ମୁଖ୍ୟ, ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧା ମୋତେ ଦେଖି ତୁମେ କିପରି ଏପରି ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲ?
ମଦୀଯେ ଶରୀରେ ଦ୍ଵିଜାମୋଘବୁଦ୍ଧେ ॥ ଶୁଭଂ କିଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ପାଣିଂ ଗ୍ରହୀତୁମ୍ । ସମୀପଂ ସମାଯାସି କାମାତୁରସ୍ତ୍ଵଂ କଥଂ ନାଭିଜାନାସି ଧର୍ମଂ ସ୍ଵକୀଯମ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଅଚଳ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ଶରୀରରେ କଣ ଭଲ ଗୁଣ ଦେଖି ତୁମେ ମୋର ହାତ ଧରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? କାମରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛ, ତୁମର ନିଜ ଧର୍ମ କିପରି ଭୁଲିଗଲ?
ଅହୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିର୍ଦ୍ଵିଜୋଽଯଂ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯ- ଞ୍ଜଲେ ମଗ୍ନ ଏଵାଦ୍ଯ ମାଂ ଵୈ ଗୃହୀତ୍ଵା । ମନୋ ଵ୍ଯାକୁଲଂ ପଞ୍ଚବାଣାତିଵିଦ୍ଧଂ ନ କୋଽପୀହ ଶକ୍ତଃ ପ୍ରତୀପଂ ହି କର୍ତୁମ୍
ହାୟ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧିର, ଏବେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋରେ ଲୀନ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କର ମନ କାମଦେବଙ୍କ ପାଞ୍ଚଟି ଅସ୍ତ୍ରରେ ବିଧ୍ଧ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ଏଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବାଞ୍ଚାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସା ବାଲା ତମୁଵାଚ ମହାମୁନିମ୍ । ଧୈର୍ଯଂ କୁରୁ ମହାଭାଗ ପରଂ ପାରଂ ନଯାମି ଵୈ
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ଝିଅଟି ମହାମୁନିଙ୍କୁ କହିଲା— 'ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଅପାର ପାରକୁ ନେଇଯିବି।'
ସୂତ ଉଵାଚ ପରାଶରସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ହିତପୂର୍ଵକମ୍ । କରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ସିନ୍ଧୋଃ ପାରଂ ଗତଃ ପୁନଃ
ସୂତ କହିଲେ— ପରାଶର ସେ ଉପଦେଶମୟ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ହାତ ଛାଡି ତାଳପଟେ ଦଢ଼ ହେଲେ, ଏବଂ ପୁଣି ସିନ୍ଧୁର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ମତ୍ସ୍ଯଗନ୍ଧାଂ ପ୍ରଜଗ୍ରାହ ମୁନିଃ କାମାତୁରସ୍ତଦା । ଵେପମାନା ତୁ ସା କନ୍ଯା ତମୁଵାଚ ପୁରଃସ୍ଥିତମ୍
ତାପରେ, କାମରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ମୁନି ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧା ଝିଅଟିକୁ ଧରିଲେ। ସେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ମୁନିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ ହୋଇ କହିଲା।
ଦୁର୍ଗନ୍ଧାହଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥଂ ତ୍ଵଂ ନୋପଶଙ୍କସେ । ସମାନରୂପଯୋଃ କାମସଂଯୋଗସ୍ତୁ ସୁଖାଵହଃ
'ମୁଁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥିବା ଝିଅ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କିପରି ଭୟ କରୁନାହାଁ? ସମାନ ପ୍ରକୃତି ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଏକତ୍ୱ ହିଁ ସଉଖ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତେନ ତୁ ସା କନ୍ଯା କ୍ଷଣମାତ୍ରେଣ ଭାମିନୀ । କୃତା ଯୋଜନଗନ୍ଧା ତୁ ସୁରୂପା ଚ ଵରାନନା
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଝିଅଟି କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଗନ୍ଧି ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ଆକର୍ଷକ ମୁହଁ ହୋଇପଡ଼ିଲା।
ମୃଗନାଭିସୁଗନ୍ଧାଂ ତାଂ କୃତ୍ଵା କାନ୍ତାଂ ମନୋହରାମ୍ । ଜଗ୍ରାହ ଦକ୍ଷିଣେ ପାଣୌ ମୁନିର୍ମନ୍ମଥପୀଡିତଃ
ମୁନି ତାଙ୍କୁ ମୃଗନାଭି ସୁଗନ୍ଧି, ଆକର୍ଷକ ଓ ମନୋହରା କରି, କାମରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତ ଧରିଲେ।
ଗ୍ରହୀତୁକାମଂ ତଂ ପ୍ରାହ ନାମ୍ନା ସତ୍ଯଵତୀ ଶୁଭା । ମୁନେ ପଶ୍ଯତି ଲୋକୋଽଯଂ ପିତା ଚୈଵ ତଟସ୍ଥିତଃ
ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ସେ ଶୁଭ ସତ୍ୟବତୀ କହିଲା— 'ହେ ମୁନି, ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଓ ମୋ ପିତା ତଟରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।'
ପଶୁଧର୍ମୋ ନ ମେ ପ୍ରୀତିଂ ଜନଯତ୍ଯତିଦାରୁଣଃ । ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାଵଦ୍ଭଵତି ଯାମିନୀ
'ପଶୁମାନେ ପରି ଖୋଲା ଏବଂ କଠୋର ଭାବରେ ଏକତ୍ୱ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟାକରି ରାତି ହେଉଅଯ୍ଯନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର।'
ରାତ୍ରୌ ଵ୍ଯଵାଯ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଦିଵା ନ ମନୁଜସ୍ଯ ହି । ଦିଵାସଙ୍ଗେ ମହାନ୍ ଦୋଷଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି କିଲ ମାନଵାଃ
'ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନେ ଏକତ୍ୱ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ରାତିରେ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଦିନେ ଏକତ୍ୱ କଲେ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ବଡ଼ ଦୋଷ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି।'
କାମଂ ଯଚ୍ଛ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଲୋକନିନ୍ଦା ଦୁରାସଦା । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯା ଯୁକ୍ତମୁକ୍ତମୁଦାରଧୀଃ
'ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, କାମକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର। ଲୋକଙ୍କ ନିନ୍ଦା ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।' ତାଙ୍କର ଯଥାଯଥ ଓ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ କଥା ଶୁଣି,
ନୀହାରଂ କଲ୍ପଯାମାସ ଶୀଘ୍ରଂ ପୁଣ୍ଯବଲେନ ଵୈ । ନୀହାରେ ଚ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ତଟେଽତିତମସା ଯୁତେ
ମୁନି ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ବଳରେ ତୁରନ୍ତ ଧୂସର ପ୍ରକାଶ କରିଦେଲେ। ଧୂସର ହେବା ସହିତ ତଟ ଗଭୀର ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା।