ଗାଯତ୍ରୀଜପସଂସକ୍ତଃ ସକାମସ୍ତମସା ଯୁତଃ । ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତତୋ ଵାରିକଣାଶନଃ
ଗାୟତ୍ରୀ ଜପରେ ଲଗି ରହି, ଇଚ୍ଛାରେ ଭରିଥିବା ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଥିବା ସେ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ପାଣିର ତିଣିକି ତିଣିକି କଣିକା ଖାଇ ରହିଲେ।
ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତତଃ ପଵନଭୋଜନଃ । ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ନିରାହାରୋଽଭଵତ୍ତତଃ
ପୁଣି ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ସେ କେବଳ ପବନ ଖାଇ ରହିଲେ; ତାପରେ ଆଉ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ସେ କିଛି ଖାଇବା ବିନା ରହିଲେ।
ଏଵଂ ତପସ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ଶରୀରାଦୁତ୍ଥିତୋଽନଲଃ । ଦଦାହ ଜଗତୀଂ ସର୍ଵାଂ ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍
ଏଭଳି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଅଗ୍ନି ବିରୋଧିଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ପୋଡ଼ିଦେଲା; ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗିଲା।
କିମିଦଂ କିମିଦଂ ଚେତି ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ଚକମ୍ପିରେ । ସନ୍ତ୍ରସ୍ତାଃ ସକଲା ଲୋକା ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶରଣଂ ଯଯୁଃ
“ଏହା କ'ଣ? ଏହା କ'ଣ?” ବୋଲି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
ଵିଜ୍ଞାପିତଂ ଦେଵଵରୈଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତ୍ର ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ଗାଯତ୍ରୀସହିତୋ ହଂସସମାରୂଢୋ ଯଯୌ ମୁଦା
ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ହଂସ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଆନନ୍ଦରେ ଚାଲିଗଲେ।
ପ୍ରାଣମାତ୍ରାଵଶିଷ୍ଟଂ ତଂ ଧମନୀଶତସଙ୍କୁଲମ୍ । ଶୁଷ୍କୋଦରଂ କ୍ଷାମଗାତ୍ରଂ ଧ୍ଯାନମୀଲିତଲୋଚନମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ସେ ମାନେ କେବଳ ଶ୍ୱାସ ଅଛି, ଶରୀରରେ ଶିରା ଭରିଛି, ପେଟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି, ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଧ୍ୟାନରେ ବନ୍ଦ।
ଦଦର୍ଶ ତେଜସା ଦୀପ୍ତଂ ଦ୍ଵିତୀଯମିଵ ପାଵକମ୍ । ଵରଂ ଵରଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵତ୍ସ ଯନ୍ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖିଲେ; ଏବଂ କହିଲେ, “ଭଲ ହେଉ, ବଟୁ, ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଇ ଦାୟିକା ମାଗ।
ଶ୍ରୁତିମାତ୍ରେଣ ସନ୍ତୋଷକାରକଂ ଵାକ୍ଯମୂଚିଵାନ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମମୁଖାଦ୍ଵାଣୀଂ ସୁଧାଧାରାମିଵାରୁଣଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ମନେ ସନ୍ତୋଷ ହୁଏ, ଅରୁଣ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଝରୁଥିବା ଅମୃତ ଧାରା ପରି ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଉନ୍ମୀଲିତାକ୍ଷଃ ପୁରତୋ ଦଦର୍ଶ ଜଲଜୋଦ୍ଭଵମ୍ । ଗାଯତ୍ରୀସହିତଂ ଦେଵଂ ଚତୁର୍ଵେଦସମନ୍ଵିତମ୍
ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି, ସେ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ଏବଂ ଚାରି ବେଦର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ।
ଅକ୍ଷସ୍ରକ୍କୁଣ୍ଡିକାହସ୍ତଂ ଜପନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୋତ୍ଥାଯ ନନାମାଥ ସ୍ତୁତ୍ଵା ଚ ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତଵୈଃ
ଅକ୍ଷମାଳା ଏବଂ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରି, ଜପ କରୁଥିବା ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଉଠିଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ଵରଂ ଵଵ୍ରେ ସ୍ଵବୁଦ୍ଧିସ୍ଥଂ ମା ଭଵେନ୍ମୃତ୍ଯୁରିତ୍ଯପି । ଶ୍ରୁତ୍ଵାରୁଣଵଚୋ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଧଯାମାସ ସାଦରମ୍
ସେ ନିଜ ମନରେ ଧାରଣ କରିଥିବା ବର ମାଗିଲେ: 'ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନ ହେଉ।' ଅରୁଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ବୁଝେଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶାଦ୍ଯା ମୃତ୍ଯୁନା କଵଲୀକୃତାଃ । ତଦାନ୍ଯେଷାଂ ତୁ କା ଵାର୍ତା ମରଣେ ଦାନଵୋତ୍ତମ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ; ତେଣୁ ଅନ୍ୟମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ କ'ଣ କୁହିବି, ଦାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ?
ଵରଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ତତୋ ବ୍ରୂହି ଦାତୁଂ ଯଃ ଶକ୍ଯତେ ମଯା । ନାତ୍ରାଗ୍ରହଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଜନାଃ କ୍ଵଚିତ୍
ତେଣୁ ଏମିତି ବର ମାଗ, ଯାହା ମୁଁ ଦେଇପାରିବି; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କେବେ ଅସମ୍ଭବ ଦାବି କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତି ବ୍ରହ୍ମଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁନଃ ପ୍ରୋଵାଚ ସାଦରମ୍ । ନ ଯୁଦ୍ଧେ ନ ଚ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରାନ୍ନ ପୁଂଭ୍ଯୋ ନାପି ଯୋଷିତଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ପୁଣି ସମ୍ମାନ ସହିତ କହିଲେ: 'ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ନ ହେଉ, ଶସ୍ତ୍ର ଅଥବା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନ ହେଉ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ନ ହେଉ।'
ଦ୍ଵିପାଦ୍ଭ୍ଯୋ ଵା ଚତୁଷ୍ପାଦ୍ଭ୍ଯୋ ନୋଭଯାକାରତସ୍ତଥା । ଭଵେନ୍ମେ ମୃତ୍ଯୁରିତ୍ଯେଵଂ ଦେଵ ଦେହି ଵରଂ ପ୍ରଭୋ
'ଦୁଇପାୟୀ କିମ୍ବା ଚତୁଷ୍ପାୟୀ, କିମ୍ବା ଉଭୟ ଆକୃତିରୁ ମଧ୍ୟ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ନ ହେଉ; ଦେବ, ଏଭଳି ବର ଦିଅ।'
ବଲଂ ଚ ଵିପୁଲଂ ଦେହି ଯେନ ଦେଵଜଯୋ ଭଵେତ୍ । ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଥାସ୍ତ୍ଵିତି ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍
'ଏବଂ ମୋତେ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଦିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଦେବତାମାନେକୁ ଜିତିପାରିବି।' ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ତଥାସ୍ତୁ।'
ଦତ୍ତ୍ଵା ଵରଂ ଜଗାମାଶୁ ପଦ୍ମଜଃ ସ୍ଵଂ ନିକେତନମ୍ । ତତୋଽରୁଣାଖ୍ଯୋ ଦୈତ୍ଯସ୍ତୁ ପାତାଲାତ୍ସ୍ଵାଶ୍ରଯସ୍ଥିତାନ୍
ବର ଦେଇ, ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ତୁରନ୍ତ ନିଜ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରର ଗର୍ବରେ ଭରିଥିବା ଅରୁଣ ନାମକ ଦାନବ ପାତାଳରେ ଥିବା ଦାନବମାନେକୁ ଡାକିଲେ।
ଦୈତ୍ଯାନାକାରଯାମାସ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵରଦର୍ପିତଃ । ଆଗତ୍ଯ ତେଽସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଦୈତ୍ଯେଶଂ ତଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରର ଗର୍ବରେ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆସି, ସମସ୍ତେ ଦାନବପତିଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଦୂତଂ ଚ ପ୍ରେଷଯାମାସୁର୍ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥମମରାଵତୀମ୍ । ଦୂତଵାକ୍ଯଂ ତଦା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵରାଡ୍ ଭଯକମ୍ପିତଃ
ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅମରାବତୀକୁ ଏକ ଦୂତକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା। ଦୂତର କଥା ଶୁଣି ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ।
ଦେଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ଜଗାମାଶୁ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସଦନଂ ପ୍ରତି । ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ଶଙ୍କରାଲଯମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ସେ ତୁରନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ସେମାନେ ଶିବଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଵିଚାରଂ ଚକ୍ରିରେ ତତ୍ର ଵଧାର୍ଥଂ ତେ ସୁରଦ୍ରୁହାମ୍ । ଏତସ୍ମିନ୍ସମଯେ ତତ୍ର ଦୈତ୍ଯସେନାସମାଵୃତଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେବେ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଦାନବ ସେନା ସେଠିକୁ ଘେରି ରହିଲା।
ଅରୁଣାଖ୍ଯୋ ଦୈତ୍ଯରାଜୋ ଜଗାମାଶୁ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍ । ସୂର୍ଯେନ୍ଦୁଯମଵହ୍ନୀନାମଧିକାରାନ୍ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ଅରୁଣ ନାମକ ଦାନବରାଜ ତୁରନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଯମ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଅଲଗା ଅଲଗା ଅଧିକାର ଦଖଲ କଲେ।
ସ୍ଵଯଂ ଚକାର ତପସା ନାନାରୂପଧରୋ ମୁନେ । ସ୍ଵସ୍ଵସ୍ଥାନଚ୍ଯୁତାଃ ସର୍ଵେ ଜଗ୍ମୁଃ କୈଲାସମଣ୍ଡଲମ୍
ମୁନି, ସେ ନିଜ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସବୁ ଅଧିକାର ନେଇଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ କୈଳାସ ମଣ୍ଡଳକୁ ଗଲେ।
ଶଶଂସୁଃ ଶଙ୍କରଂ ଦେଵାଃ ସ୍ଵସ୍ଵଦୁଃଖଂ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ । ମହାନ୍ ଵିଚାରସ୍ତତ୍ରାସୀତ୍କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମତଃ ପରମ୍
ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଦୁଃଖ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେଠି ବଡ ଚିନ୍ତା ହେଲା—ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?
ନ ଯୁଦ୍ଧେନ ଚ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରୈର୍ନ ପୁଂଭ୍ଯୋ ନାପି ଯୋଷିତଃ । ଦ୍ଵିପାଦ୍ଭ୍ଯୋ ଵା ଚତୁଷ୍ପାଦ୍ଭ୍ଯୋ ନୋଭଯାକାରତୋଽପି ଵା
ଯୁଦ୍ଧ, ଶସ୍ତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର, ପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଦୁଇପଦୀ, ଚତୁଷ୍ପଦୀ କିମ୍ବା ଦୁଇ ରୂପ ଥିବା କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ।
ମୃତ୍ଯୁର୍ଭଵେଦିତି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୋଵାଚ ଵଚନଂ ଯତଃ । ଇତି ଚିନ୍ତାତୁରାଃ ସର୍ଵେ କର୍ତୁଂ କିଞ୍ଚିନ୍ନ ଚ କ୍ଷମାଃ
ଏହି କଥାର କାରଣ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏଭଳି କୌଣସି ଉପାୟରେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ନାହିଁ। ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କିଛି କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ।
ଏତସ୍ମିନ୍ସମଯେ ତତ୍ର ଵାଗଭୂଦଶରୀରିଣୀ । ଭଜଧ୍ଵଂ ଭୁଵନେଶାନୀଂ ସା ଵଃ କାର୍ଯଂ ଵିଧାସ୍ଯତି
ସେଇ ସମୟରେ ସେଠି ଏକ ଦେହବିହୀନ କଣ୍ଠସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା—'ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଭୁବନେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଭଜ; ସେ ତୁମର କାମ ସାଧନ କରିଦେବେ।'
ଗାଯତ୍ରୀଜପସଂସକ୍ତୋ ଦୈତ୍ଯରାଡ୍ ଯଦି ତାଂ ତ୍ଯଜେତ୍ । ମୃତ୍ଯୁଯୋଗ୍ଯସ୍ତଦା ଭୂଯାଦିତ୍ଯୁଚ୍ଚୈସ୍ତୋଷକାରିଣୀ
'ଯଦି ଗାୟତ୍ରୀ ଜପରେ ଲିନ ଦାନବରାଜ ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ସେ ମୃତ୍ୟୁର ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ,' ଏହି ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଶୁଣାଗଲା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୈଵୀଂ ତଥା ଵାଣୀଂ ମନ୍ତ୍ରଯାମାସୁରାଦୃତାଃ । ବୃହସ୍ପତିଂ ସମାହୂଯ ଵଚନଂ ପ୍ରାହ ଦେଵରାଟ୍
ଦେବତାମାନେ ସେଇ ଦିବ୍ୟ କଣ୍ଠସ୍ୱର ଶୁଣି ଆଦର ସହିତ ଆଲୋଚନା କଲେ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଡାକି ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା କହିଲେ—
ଗୁରୋ ଗଚ୍ଛ ସୁରାଣାଂ ତୁ କାର୍ଯାର୍ଥମସୁରଂ ପ୍ରତି । ଯଥା ଭଵେଚ୍ଚ ଗାଯତ୍ରୀତ୍ଯାଗସ୍ତସ୍ଯ ତଥା କୁରୁ
'ହେ ଗୁରୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ କାମ ପାଇଁ ତୁମେ ଦାନବଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ। ସେ କିପରି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଛାଡିଦେବେ, ତାହା ଉପାୟ କର।'