ଵର୍ଣ୍ଯତେ ଧର୍ମଵିସ୍ତାରୋ ଗାଯତ୍ରୀମଧିକୃତ୍ଯ ଚ । ଗାଯତ୍ର୍ଯା ମହିମା ଯତ୍ର ତଦ୍ଭାଗଵତମିଷ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଧର୍ମର ବିସ୍ତାର ଓ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖି ତାଙ୍କର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି, ଏହି କଥାକୁ ଭାଗବତ ବୋଲାଯାଏ।
ଭଗଵତ୍ଯା ଇଦଂ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଭାଗଵତଂ ଵିଦୁଃ । ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାରାଧ୍ଯା ପରା ଭଗଵତୀ ହି ସା
ଏହି କଥା ଭଗବତୀଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ଭାଗବତ ବୋଲନ୍ତି। ସେ ଭଗବତୀ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠା।
ଋତଵାଗିତି ଵିଖ୍ଯାତୋ ମୁନିରାସୀନ୍ମହାମତିଃ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଭଵତ୍କାଲେ ଗଣ୍ଡାନ୍ତେ ପୌଷ୍ଣଭାନ୍ତିମେ
ଋତବାକ୍ ନାମକ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନୀ ଏକ ମୁନି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ପୌଷ ମାସର ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ସ ତସ୍ଯ ଜାତକର୍ମାଦି କ୍ରିଯାଶ୍ଚକ୍ରେ ଯଥାଵିଧି । ଚୂଡୋପନଯନାଦୀଂଶ୍ଚ ସଂସ୍କାରାନପି ସୋଽକରୋତ୍
ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କଲେ, ଚୂଡାକର୍ମ, ଉପନୟନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ କରାଇଲେ।
ଯତ ଆରଭ୍ଯ ଜାତୋଽସୌ ପୁତ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତତ ଏଵାଥ ସ ମୁନିଃ ଶୋକରୋଗାକୁଲୋଽଭଵତ୍
ଏହି ମହାତ୍ମା ମୁନିଙ୍କ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବା ସହିତ, ସେ ମୁନି ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ।
ରୋଷଲୋଭପରୀତାତ୍ମା ତଥା ମାତାପି ତସ୍ଯ ଚ । ବହୁରାଗାର୍ଦିତା ନିତ୍ଯଂ ଶୁଚା ଦୁଃଖୀକୃତା ଭୃଶମ୍
ତାଙ୍କର ମନ ଓ ସେଇ ମାଆଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟ ରୋଷ ଓ ଲୋଭରେ ଭରିଗଲା। ସେ ମାଆ ଅନେକ ଆସକ୍ତିରେ ତଳମାଳି, ସଦା ଶୋକରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଋତଵାକ୍ସ ମୁନିଶ୍ଚିନ୍ତାମଵାପ ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ । କିମେତତତ୍କାରଣଂ ଜାତଂ ପୁତ୍ରୋ ମେଽତ୍ଯଂତଦୁର୍ମତିଃ
ଋତବାକ୍ ମୁନି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ: 'ମୋ ପୁଅ କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲା?'
କସ୍ଯଚିନ୍ମୁନିପୁତ୍ରସ୍ଯ ବଲାତ୍ପତ୍ନୀଂ ଜହାର ଚ । ମେନେ ଶିକ୍ଷାଂ ପିତୁର୍ନାସୌ ନ ଚ ମାତୁର୍ଵିମୂଢଧୀଃ
ସେ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଜୋରକରି ଜଣେ ପତ୍ନୀକୁ ହରଣ କଲା; ବାପା ଓ ମାଆଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ମନେ ରଖିଲା ନାହିଁ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଗଲା।
ତତୋ ଵିଷଣ୍ଣଚିତ୍ତସ୍ତୁ ଋତଵାଗବ୍ରଵୀଦିଦମ୍ । ଅପୁତ୍ରତା ଵରଂ ନୄଣାଂ ନ କଦାଚିତ୍କୁପୁତ୍ରତା
ତାପରେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ମନେ ଋତବାକ୍ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଖରାପ ପୁଅ ଥିବାଠାରୁ ପୁଅ ନଥିବା ଭଲ।
ପିତୄନ୍କୁପୁତ୍ରଃ ସ୍ଵର୍ଯାତାନ୍ନିରଯେ ପାତଯତ୍ଯପି । ଯାଵଜ୍ଜୀଵେତ୍ସଦା ପିତ୍ରୋଃ କେଵଲଂ ଦୁଃଖଦାଯକଃ
ଖରାପ ପୁଅ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ନରକକୁ ଢେକିଁଦିଏ; ସେ ଯେତେଦିନ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ପିତାମାତାଙ୍କୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ପିତ୍ରୋର୍ଦୁଃଖାଯ ଧିଗ୍ଜନ୍ମ କୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ଚ ପାପିନଃ । ସୁହୃଦାଂ ନୋପକାରାଯ ନାପକାରାଯ ଵୈରିଣାମ୍
ପାପୀ ପୁଅର ଜନ୍ମ ପିତାମାତା ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ; ସେ ମିତ୍ରମାନେ ପାଇଁ କିଛି ଉପକାର କରେନାହିଁ, ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ କିଛି ଅପକାର ମଧ୍ୟ କରେନାହିଁ।
ଧନ୍ଯାସ୍ତେ ମାନଵା ଲୋକେ ସୁପୁତ୍ରୋ ଯଦ୍ଗୃହେ ସ୍ଥିତଃ । ପରୋପକାରଶୀଲଶ୍ଚ ପିତୁର୍ମାତୁଃ ସୁଖାଵହଃ
ଯେଉଁ ଘରେ ଭଲ ପୁଅ ରହେ, ଯିଏ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିଥାଏ ଏବଂ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଧନ୍ୟ।
କୁପୁତ୍ରେଣ କୁଲଂ ନଷ୍ଟଂ କୁପୁତ୍ରେଣ ହତଂ ଯଶଃ । କୁପୁତ୍ରେଣେହ ଚାମୁତ୍ର ଦୁଃଖଂ ନିରଯଯାତନାଃ
ଖରାପ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା କୁଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ହାରାଏ, ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ।
କୁପୁତ୍ରେଣାନ୍ଵଯୋ ନଷ୍ଟୋ ଜନ୍ମ ନଷ୍ଟଂ କୁଭାର୍ଯଯା । କୁଭୋଜନେନ ଦିଵସଃ କୁମିତ୍ରେଣ ସୁଖଂ କୁତଃ
ଖରାପ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଖରାପ ଜଣେ ଝିଅ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ; ଖରାପ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଖରାପ ମିତ୍ର ସହ ରହିଲେ କେଉଁଠି ସୁଖ ମିଳିବ?
ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ। ଏଵଂ ଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଦୁଷ୍ଟୈରାଚରଣୈର୍ମୁନିଃ । ତପ୍ଯମାନୋଽନିଶଂ କାଲେ ଗତ୍ଵା ଗର୍ଗମପୃଚ୍ଛତ
ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅର ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁନି ଦିନରାତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏକ ସମୟରେ ଗର୍ଗଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ।
ଋତଵାଗୁଵାଚ। ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵାମହଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଵଦ ତତ୍ପ୍ରଭୋ । ଜ୍ଯୋତିଃଜ୍ଞାସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଚାଚାର୍ଯ ପୁତ୍ରଦୌଃଶୀଲ୍ଯକାରଣମ୍
ଋତବାକ୍ କହିଲେ—ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମୋ ପୁଅର ଖରାପ ସ୍ୱଭାବର କାରଣ କ'ଣ?
ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଯା ଵେଦା ଅଧୀତା ଵିଧିଵନ୍ମଯା । ବ୍ରହ୍ମଚାରିଵ୍ରତଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ଵିଵାହୋ ଵିଧିଵତ୍କୃତଃ
ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ସେବା କରି ନିୟମରେ ବେଦ ପଢ଼ିଛି; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିଛି ଏବଂ ବିବାହ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରିଛି।
ଭାର୍ଯଯା ସହ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଧର୍ମଶ୍ଚାନୁଷ୍ଠିତୋଽନିଶମ୍ । ପଂଚଯଜ୍ଞଵିଧାନଂ ଚ ମଯାଽକାରି ଯଥାଵିଧି
ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଘରସ୍ଥ ଧର୍ମ ସବୁଦିନ ପାଳନ କରିଛି; ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରିଛି।
ନରକାଦ୍ବିଭ୍ଯତା ଵିପ୍ର ନ ତୁ କାମସୁଖେଚ୍ଛଯା । ଗର୍ଭାଧାନଂ ଚ ଵିଧିଵତ୍ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତ୍ଯୈ ମଯା କୃତମ୍
ନରକର ଭୟରୁ, ଭୋଗର ଆଶାରୁ ନୁହେଁ, ମୁଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପୁଅ ପାଇଁ ଗର୍ଭାଧାନ କରିଥିଲି।
ପୁତ୍ରୋଽଯଂ ମମ ଦୋଷେଣ ମାତୁର୍ଦୋଷେଣ ଵା ମୁନେ । ଜାତୋ ଦୁଃଖାଵହଃ ପିତ୍ରୋର୍ଦୁଃଶୀଲୋ ବଂଧୁଶୋକଦଃ
ମୁନି, ମୋ କିମ୍ବା ମା'ର ଦୋଷରୁ ଏହି ପୁଅ ଜନ୍ମିଛି, ଯିଏ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଖରାପ ଚରିତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ଶୋକର କାରଣ।
ଏତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚନଂ ଗର୍ଗାଚାର୍ଯୋ ମୁନେସ୍ତଦା । ଵିଚାର୍ଯ ସର୍ଵଂ ତଦ୍ଧେତୁଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵିଦ୍ଵାଚମବ୍ରଵୀତ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗର୍ଗ ଋଷି ସବୁ ଭାବି, ଜ୍ୟୋତିଷ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ କାରଣ କହିଲେ।
ଗର୍ଗ ଉଵାଚ। ମୁନେ ନୈଵାପରାଧସ୍ତେ ନ ମାତୁର୍ନ କୁଲସ୍ଯ ଚ । ରେଵତ୍ଯଂତଂ ତୁ ଗଣ୍ଡାନ୍ତଂ ପୁତ୍ରଦୌଃଶୀଲ୍ଯକାରଣମ୍
ଗର୍ଗ କହିଲେ—ମୁନି, ତୁମେ, ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା କିମ୍ବା କୁଳ କୌଣସି ଦୋଷ କରିନାହାଁ; ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରର ଅଶୁଭ ସମୟରେ ଜନ୍ମ ହେବା ହିଁ ପୁଅର ଦୁଷ୍ଟତାର କାରଣ।
ଦୁଷ୍ଟେ କାଲେ ଯତୋ ଜନ୍ମ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ତଵ ଭୋ ମୁନେ । ତେନୈଵ ତଵ ଦୁଃଖାଯ ନାନ୍ଯୋ ହେତୁର୍ମନାଗପି
ମୁନି, ତୁମ ପୁଅ ଦୁଷ୍ଟ ସମୟରେ ଜନ୍ମିଥିବାରୁ ଏହି ଦୁଃଖ ହେଉଛି; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଦୁଃଖଶାଂତଯେ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଜଗତାଂ ମାତରଂ ଶିଵାମ୍ । ସମାରାଧଯ ଯତ୍ନେନ ଦୁର୍ଗାଂ ଦୁର୍ଗତିନାଶିନୀମ୍
ଏହି ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମା ଶିଭା ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କର; ସେ ଦୁର୍ଗତି ନାଶ କରନ୍ତି।
ଗର୍ଗସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଋତଵାକ୍ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ରେଵତୀଂ ତୁ ଶଶାପାସୌ ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ ପତତୁ ରେଵତୀ
ଗର୍ଗଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଋତବାକ୍ କ୍ରୋଧରେ ରେବତୀକୁ ଶାପ ଦେଲେ—'ରେବତୀ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଯାଉ!'
ଦତ୍ତେ ଶାପେ ତୁ ତେନାଥ ପୂଷ୍ଣୋ ଭଂ ଚ ପପାତ ଖାତ୍ । କୁମୁଦାଦ୍ରୌ ଭାସମାନଂ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ
ସେ ଶାପ ଦେଇବା ସହିତ, ପୂଷା ନକ୍ଷତ୍ର ମଧ୍ୟ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଗଲା, ସେହି ଦୀପ୍ତି କୁମୁଦ ପାହାଡ଼ରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖିଲେ।
ଖ୍ଯାତୋ ରୈଵତକଶ୍ଚାଭୂତ୍ତତ୍ପାତାତ୍କୁମୁଦାଚଲ: । ଅତୀଵ ରମଣୀଯଶ୍ଚ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ସୋଽପ୍ଯଭୂତ୍
ଏଭଳି ରୈବତକ ପର୍ବତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପତନରୁ କୁମୁଦ ପର୍ବତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେଇ ସମୟରୁ ଏହି ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ସୁନ୍ଦର ହୋଇଗଲା।
ଦତ୍ତ୍ଵା ଶାପଂ ଚ ରେଵତ୍ଯୈ ଗର୍ଗୋକ୍ତଵିଧିନା ମୁନିଃ । ସମାରାଧ୍ଯାଂବିକାଂ ଦେଵୀଂ ସୁଖସୌଭାଗ୍ଯଭାଗଭୂତ୍
ମୁନି ଗର୍ଗଙ୍କ କଥାନୁସାରେ ରେବତୀଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ମା ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ଓ ସୁଖ ଲାଭ କଲେ।
ସ୍କନ୍ଦ ଉଵାଚ। ରେଵତ୍ଯୃକ୍ଷସ୍ଯ ଯତ୍ତେଜସ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ତୁ କନ୍ଯକା । ରୂପେଣାପ୍ରତିମା ଲୋକେ ଦ୍ଵିତୀଯା ଶ୍ରୀରିଵାଭଵତ୍
ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରର ତେଜରୁ ଏକ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱିତୀୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରି ପ୍ରତୀତି ହେଉଥିଲା।
ଅଥ ତାଂ ପ୍ରମୁଚଃ କନ୍ଯାଂ ରେଵତୀକାଂତିସଂଭଵାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାମ ଚକାରାସ୍ଯା ରେଵତୀତି ମୁଦା ମୁନିଃ
ତାପରେ, ରେବତୀଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ନାମ ରେବତୀ ରଖିଲେ।