ପ୍ରସନ୍ନା ଗିରିଜା ପ୍ରାହ ବ୍ରୂତ ସ୍ତଵନକାରଣମ୍ । ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଯସ୍ଯାଃ କୋଶରୂପାତ୍ସମୁତ୍ଥିତା
ଗିରିଜା ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ତୁମେ ମୋ ପ୍ରଶଂସା କାହିଁକି କରିଲା, ଏହା କୁହ।' ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଅଂଗରୁ କୌଶିକୀ ନାମକ ଦେବୀ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
କୌଶିକୀ ସା ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯା ଦେଵାନ୍ପ୍ରୀତ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ପ୍ରସନ୍ନାହଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସ୍ତଵେନୋତ୍ତମରୂପିଣୀ
ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜିତ କୌଶିକୀ ଦେବୀ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମେମାନେଙ୍କର ଉତ୍ତମ ସ୍ତୁତିରେ ଖୁସି ହେଲି।'
ଵ୍ରିଯତାଂ ଵର ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଦେଵାଃ ସଂଵଵ୍ରିରେ ଵରମ୍ । ଶୁମ୍ଭନାମାଵରୋ ଭ୍ରାତା ନିଶୁମ୍ଭସ୍ତସ୍ଯ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ଦେବୀ କହିଲେ, 'ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗ।' ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗିଲେ, 'ଶୁମ୍ଭ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାଇ ନିଶୁମ୍ଭ ଅଛନ୍ତି।'
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମୋଜସାକ୍ରାନ୍ତଂ ଦୈତ୍ଯେନ ବଲଶାଲିନା । ତଦ୍ଵଧଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯତାଂ ଦେଵି ଦୁରାତ୍ମା ଦାନଵେଶ୍ଵରଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ତାଙ୍କର ବଳରେ ତିନି ଲୋକକୁ ଅଧିକାର କରିଛି। ହେ ଦେବୀ, ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମାରିବା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କର।
ବାଧତେ ସତତଂ ଦେଵି ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ନିଜୌଜସା । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଦେଵଶତ୍ରୁଂ ପାତଯିଷ୍ଯେ ନିଶୁମ୍ଭଂ ଶୁମ୍ଭମେଵ ଚ
ସେ ଦେବୀ, ନିଜ ବଳରେ ସବୁବେଳେ ଆମକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଦେବୀ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ହରାଇବି।'
ସ୍ଵସ୍ଥାସ୍ତିଷ୍ଠତ ଭଦ୍ରଂ ଵଃ କଣ୍ଟକଂ ନାଶଯାମି ଵଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦେଵଦେଵେଶୀ ଦେଵାନ୍ସେନ୍ଦ୍ରାନ୍ଦଯାମଯୀ
'ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଶାନ୍ତିରେ ରୁହ, ତୁମେମାନେଙ୍କର ଦୁଃଖ ମୁଁ ଦୂର କରିଦେବି।' ଏଭଳି କହି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୟାମୟୀ ଦେବୀ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ଜଗାମାଦର୍ଶନଂ ସଦ୍ଯୋ ମିଷତାଂ ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍ । ଦେଵାଃ ସମାଗତା ହୃଷ୍ଟାଃ ସୁଵର୍ଣାଦ୍ରିଗୁହାଂ ଶୁଭାମ୍
ଦେବତାମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଦେବୀ ସହସା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଖୁସି ହୋଇଥିବା ଦେବତାମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ର ଶୁଭ ଗୁହାକୁ ଗଲେ।
ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ପଶ୍ଯତଃସ୍ମ ଭୃତ୍ଯୌ ଶୁମ୍ଭନିଶୁମ୍ଭଯୋଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗୀଂ ଦେଵୀଂ ଲୋକଵିମୋହିନୀମ୍
ଦେବତାମାନେ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ, ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କର ଦୁଇ ଦାସ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
କଥଯାମାସତୂ ରାଜ୍ଞେ ଭୃତ୍ଯୌ ତୌ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡକୌ । ଦେଵ ସର୍ଵାସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନଭୋଗାର୍ହ ମାନଦ
ସେ ଦୁଇ ଦାସ, ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ, 'ହେ ଦେବ, ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରତ୍ନ ଓ ଭୋଗର ଯୋଗ୍ୟ, ମାନ ଦେଇଥିବା ପ୍ରଭୁ,'
ଅପୂର୍ଵା କାମିନୀ ଦୃଷ୍ଟା ଚାଵାଭ୍ଯାଂ ରିପୁମର୍ଦନ । ତସ୍ଯାଃ ସଂଭୋଗଯୋଗ୍ଯତ୍ଵମସ୍ତ୍ଯେଵ ତଵ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
'ହେ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆକର୍ଷକ ନାରୀକୁ ଦେଖିଛୁ; ସେ ଏବେ ତୁମର ଭୋଗର ଯୋଗ୍ୟ।'
ତାଂ ସମାନଯ ଚାର୍ଵଙ୍ଗୀଂ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ସୌଖ୍ଯସମନ୍ଵିତଃ । ତାଦୃଶୀ ନାସୁରୀ ନାରୀ ନ ଗନ୍ଧର୍ଵୀ ନ ଦାନଵୀ
'ସେଇ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ନାରୀକୁ ଆଣି, ତୁମେ ସୁଖରେ ତାଙ୍କ ସହ ରୁହ; ଏପରି ନାରୀ ନ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ନ ଦାନବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମିଳିବ।'
ନ ମାନଵୀ ନାପି ଦେଵୀ ଯାଦୃଶୀ ସା ମନୋହରା । ଏଵଂ ଭୃତ୍ଯଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁମ୍ଭଃ ପରବଲାର୍ଦନଃ
'ନ ମାନବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ନ ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏପରି ମନୋହରା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି।' ଏଭଳି ଦାସମାନେଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ପରଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ଶୁମ୍ଭ,
ଦୂତଂ ସମ୍ମେଷଯାମାସ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ନାମ ଦାନଵମ୍ । ସ ଦୂତସ୍ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା ଦେଵ୍ଯାଃ ସଵିଧମାଦରାତ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ନାମକ ଏକ ଦାନବକୁ ଦୂତ ଭାବେ ପଠାଇଲେ। ସେ ଦୂତ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଯାଇ, ଆଦର ସହିତ ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କଥଯାମାସ ଦେଵ୍ଯୈ ଶୁମ୍ଭସ୍ଯ ଯଦ୍ଵଚଃ । ଦେଵି ଶୁମ୍ଭାସୁରୋ ନାମ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଜଯୀ ପ୍ରଭୁଃ
ସେ ଦୂତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଶୁମ୍ଭଙ୍କର କଥା କହିଲେ, 'ହେ ଦେବୀ, ଶୁମ୍ଭ ନାମକ ଏକ ଅସୁର ଅଛନ୍ତି, ସେ ତିନି ଲୋକର ଜୟୀ ଓ ପ୍ରଭୁ।'
ସର୍ଵେଷାଂ ରତ୍ନଵସ୍ତୂନାଂ ଭୋକ୍ତା ମାନ୍ଯୋ ଦିଵୌକସାମ୍ । ତଦୁକ୍ତଂ ଶୃଣୁ ମେ ଦେଵି ରତ୍ନଭୋକ୍ତାହମଵ୍ଯଯଃ
'ସେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ଓ ଧନର ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ଓ ସମ୍ମାନିତ। ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ଅବିନାଶୀ ଓ ରତ୍ନର ଭୋଗକର୍ତ୍ତା।'
ତ୍ଵଂ ଚାପି ରତ୍ନଭୂତାସି ଭଜ ମାଂ ଚାରୁଲୋଚନେ । ସର୍ଵେଷୁ ଯାନି ରତ୍ନାନି ଦେଵାସୁରନରେଷୁ ଚ
'ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ରତ୍ନ, ହେ ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା; ମୋ ସହ ଏକତ୍ର ହୁଅ। ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ଅଛି,'
ତାନି ମଯ୍ଯେଵ ସୁଭଗେ ଭଜ ମାଂ କାମଜୈ ରସୈଃ । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ସତ୍ଯଂ ଵଦସି ହେ ଦୂତ ଦୈତ୍ଯରାଜପ୍ରିଯଙ୍କରମ୍
'ହେ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ, ସେସବୁ ରତ୍ନ ମୋ ପାଖରେ ଅଛି; ମୋ ସହ କାମସୁଖ ଭୋଗ କର।' ଦେବୀ କହିଲେ, 'ହେ ଦୂତ, ତୁମେ ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ।'
ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଯା ମଯା ପୂର୍ଵଂ କୃତା ସାପ୍ଯନୃତା କଥମ୍ । ଭଵେତ୍ତାଂ ଶୃଣୁ ମେ ଦୂତ ଯା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମଯା କୃତା
'ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ସେ କିପରି ମିଥ୍ୟା ହେବ? ହେ ଦୂତ, ମୁଁ କଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି, ତାହା ଶୁଣ।'
ଯୋ ମେ ଦର୍ପଂ ଵିଧୁନୁତେ ଯୋ ମେ ବଲମପୋହତି । ଯୋ ମେ ପ୍ରତିବଲୋ ଭୂଯାତ୍ସ ଏଵ ମମ ଭୋଗଭାକ୍
ଯିଏ ମୋର ଅହଂକାର କୁ ଦୂର କରେ, ଯିଏ ମୋର ଶକ୍ତି କୁ ହଟାଏ, ଯିଏ ମୋ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ—ସେଠାରେ କେବଳ ସେଇ ମୋର ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିପାରିବ।
ତତ ଏନାଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ମେ ସତ୍ଯାଂ କୃତ୍ଵାସୁରେଶ୍ଵରଃ । ଗୃହ୍ଣାତୁ ପାଣିଂ ତରସା ତସ୍ଯାଶକ୍ଯଂ କିମତ୍ର ହି
ତେଣୁ ଆସୁରମାନ୍ୟ ମୋର ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କୁ ସତ୍ୟ କରନ୍ତୁ; ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ ମୋର ହାତ ଧରନ୍ତୁ—ଏଥିରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଅସମ୍ଭବ?
ତସ୍ମାଦ୍ ଗଚ୍ଛ ମହାଦୂତ ସ୍ଵାମିନଂ ବ୍ରୂହି ଚାଦୃତଃ । ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ଚାପି ମେ ସତ୍ଯାଂ ଵିଧାସ୍ଯତି ବଲାଧିକଃ
ସେଥିପାଇଁ, ମହାଦୂତ, ତୁମେ ଯାଅ ଏବଂ ଆଦର ସହିତ ତୁମ ମାଲିକଙ୍କୁ କହ; ଯଦି ସେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତେବେ ସେ ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କୁ ସତ୍ୟ କରିପାରିବେ।
ଏଵଂ ଵାକ୍ଯଂ ମହାଦେଵ୍ଯାଃ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସ ଦାନଵଃ । କଥଯାମାସ ଶୁମ୍ଭାଯ ଦେଵ୍ଯା ଵୃତ୍ତାନ୍ତମାଦିତଃ
ମହାଦେବୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦାନବ ଏହାକୁ ଶୁଣିଲା ଏବଂ ଆରମ୍ଭରୁ ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ କହିଦେଲା।
ତଦାପ୍ରିଯଂ ଦୂତଵାକ୍ଯଂ ଶୁମ୍ଭଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହାବଲଃ । କୋପମାହାରଯାମାସ ମହାନ୍ତଂ ଦନୁଜାଧିପଃ
ତାପରେ, ଦୂତଙ୍କର ଅପ୍ରିୟ କଥା ଶୁଣି, ଶୁମ୍ଭ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବନାୟକ ବହୁତ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ତତୋ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷନାମାନଂ ଦୈତ୍ଯଂ ଦୈତ୍ଯପତିଃ ପ୍ରଭୁଃ । ଆଦିଦେଶ ଶୃଣୁ ଵଚୋ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ମମ ଚାଦୃତଃ
ତାପରେ ଦାନବପତି ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ ନାମକ ଦାନବକୁ ଆଦେଶ କଲେ: 'ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ମୋର କଥା ଶୁଣ ଏବଂ ଆଦର ସହିତ ମୋର ଆଜ୍ଞା ମାନ।'
ତାଂ ଦୁଷ୍ଟାଂ କେଶପାଶେଷୁ ହତ୍ଵାପ୍ଯାନୀଯତାଂ ମମ । ସମୀପମଵିଲମ୍ବେନ ଶୀଘ୍ରଂ ଗଚ୍ଛସ୍ଵ ମେ ପୁରଃ
'ସେଇ ଦୁଷ୍ଟାକୁ ତାଙ୍କର କେଶ ଧରି ମାରିଦେଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ଆଣ; ବିଳମ୍ବ ନକରି ତୁରନ୍ତ ଯାଅ ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ଆଗେଇ ଯାଅ।'
ଇତ୍ଯାଦେଶଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଦୈତ୍ଯେଶୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । ଷଷ୍ଟ୍ଯାସୁରାଣାଂ ସହିତଃ ସହସ୍ରାଣାଂ ମହାବଲଃ
ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ ବଳଶାଳୀ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ଦାନବନାୟକ, ସାଠି ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ତୁହିନାଚଲମାସାଦ୍ଯ ଦେଵ୍ଯାଃ ସଵିଧମେଵ ସଃ । ଉଚ୍ଚୈର୍ଦେଵୀଂ ଜଗାଦାଶୁ ଭଜ ଦୈତ୍ଯପତିଂ ଶୁଭେ
ହିମପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ: 'ଶୁଭେ, ତୁରନ୍ତ ଦାନବପତିଙ୍କୁ ମାନିନିଅ।'
ଶୁମ୍ଭଂ ନାମ ମହାଵୀର୍ଯଂ ସର୍ଵଭୋଗାନଵାପ୍ନୁହି । ନୋଚେତ୍କେଶାନ୍ଗୃହୀତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ନେଷ୍ଯେ ଦୈତ୍ଯପତିଂ ପ୍ରତି
'ଶୁମ୍ଭ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କର; ନହେଲେ ତୁମର କେଶ ଧରି ତୁମକୁ ଦାନବପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯିବି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ସା ତତୋ ଦେଵୀ ଦୈତ୍ଯେନ ତ୍ରିଦଶାରିଣା । ଉଵାଚ ଦୈତ୍ଯ ଯଦ୍ ବ୍ରୂଷେ ତତ୍ସତ୍ଯଂ ତେ ମହାବଲ
ଦାନବ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦେବୀ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଯାହା କହୁଛ, ମହାବଳୀ, ସେଠି ସତ୍ୟ।'
ରାଜା ଶୁମ୍ଭାସୁରସ୍ତ୍ଵଂ ଚ କିଂ କରିଷ୍ଯସି ତଦ୍ଵଦ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦୈତ୍ଯପୋଽଧାଵତ୍ତୂର୍ଣଂ ଶସ୍ତ୍ରସମନ୍ଵିତଃ
'ରାଜା ଶୁମ୍ଭ ଏକ ଅସୁର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ; କଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, କହ।' ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦାନବନାୟକ ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ତୁରନ୍ତ ଆଗେଇ ଗଲେ।