ପାଶେନ ବଦ୍ଧ୍ଵା ସୁଦୃଢଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ଖଡ୍ଗେନ ତଚ୍ଛିରଃ । ପାତଯାମାସ ମହିଷଂ ଦେଵୀ ଦେଵଗଣାନ୍ତକମ୍
ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦଳା ଦେଇ ବାନ୍ଧି, ତଳୱାରରେ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ମହିଷାସୁରଙ୍କୁ ଦେବୀ ବଧ କଲେ।
ହାହାକୃତଂ ତତଃ ଶେଷଂ ସୈନ୍ଯଂ ଭଗ୍ନଂ ଦିଶୋ ଦଶ । ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ଦେଵଦେଵେଶୀଂ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ପ୍ରମୋଦିତାଃ
ତାପରେ, ଅବଶିଷ୍ଟ ସେନା ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରି, ଦଶଦିଗକୁ ଭାଗିଗଲା। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆନନ୍ଦରେ ଦେବତାଙ୍କ ରାଣୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଏଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ମହିଷାସୁରମର୍ଦିନୀ । ରାଜଞ୍ଛୃଣୁ ସରସ୍ଵତ୍ଯାଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ଯଥାଭଵତ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ମହିଷାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ରାଜନ୍, ଏବେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପ୍ରକାଶ କିପରି ହେଲା, ତାହା ଶୁଣ।
ଏକଦା ଶୁମ୍ଭନାମାସୀଦ୍ଦୈତ୍ଯୋ ମଦବଲୋତ୍କଟଃ । ନିଶୁମ୍ଭଶ୍ଚାପି ତଦ୍ଭ୍ରାତା ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ
ଏକଥର ଶୁମ୍ଭ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଥିଲେ, ଯିଏ ମଦ ଓ ବଳରେ ଅତି ଅଭିମାନୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାଇ ନିଶୁମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ବଳଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ।
ତେନ ସମ୍ପୀଡିତା ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ଭ୍ରଷ୍ଟଶ୍ରିଯୋ ନୃପ । ହିମଵନ୍ତମଥାସାଦ୍ଯ ଦେଵୀଂ ତୁଷ୍ଟୁଵୁରାଦରାତ୍
ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ତେଜ ହରାଇଦେଲେ, ରାଜନ୍। ତାପରେ ସେମାନେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ, ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଦେଵା ଊଚୁଃ ଜଯ ଦେଵେଶି ଭକ୍ତାନାମାର୍ତିନାଶନକୋଵିଦେ । ଦାନଵାନ୍ତକରୂପେ ତ୍ଵମଜରାମରଣେଽନଘେ
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: 'ଜୟ ହେଉ, ଦେବତାଙ୍କ ରାଣୀ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଆପଣ ଅଜର, ଅମର ଓ ନିର୍ମଳ।'
ଦେଵେଶି ଭକ୍ତିସୁଲଭେ ମହାବଲପରାକ୍ରମେ । ଵିଷ୍ଣୁଶଙ୍କରବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ଵରୂପେଽନନ୍ତଵିକ୍ରମେ
'ଦେବତାଙ୍କ ରାଣୀ, ଭକ୍ତମାନେ ଆସାନିରେ ପାଇପାରନ୍ତି, ଆପଣ ବହୁତ ବଳଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ବିଷ୍ଣୁ, ଶଙ୍କର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି।'
ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତିକରେ ନାଶକାରିକେ କାନ୍ତିଦାଯିନି । ମହାତାଣ୍ଡଵସୁପ୍ରୀତେ ମୋଦଦାଯିନି ମାଧଵି
'ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ବିନାଶର କାରଣ, ଆପଣ ତେଜ ଦେଇଥିବା। ମହାତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟରେ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ, ମାଧବୀ, ଆପଣ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା।'
ପ୍ରସୀଦ ଦେଵଦେଵେଶି ପ୍ରସୀଦ କରୁଣାନିଧେ । ନିଶୁମ୍ଭଶୁମ୍ଭସମ୍ଭୂତଭଯାପାରାମ୍ବୁଵାରିଧେ
'ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଦେବତାଙ୍କ ରାଣୀ, ଦୟା କରନ୍ତୁ, କରୁଣାର ସାଗର। ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଶୁମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଭୟକୁ ଦୂର କରୁଥିବା, ଆପଣ ଅସୀମ ଦୟାର ସମୁଦ୍ର।'
ଉଦ୍ଧରାସ୍ମାନ୍ ପ୍ରପନ୍ନାର୍ତିନାଶିକେ ଶରଣାଗତାନ୍ । ଏଵଂ ସଂସ୍ତୁଵତାଂ ତେଷାଂ ତ୍ରିଦଶାନାଂ ଧରାପତେ
'ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛୁ, ଶରଣାଗତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ଦେବୀ, ଆମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ।' ଏଭଳି ଭାବେ ଦେବତାମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ବେଳେ, ଧରାପତି—
ପ୍ରସନ୍ନା ଗିରିଜା ପ୍ରାହ ବ୍ରୂତ ସ୍ତଵନକାରଣମ୍ । ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଯସ୍ଯାଃ କୋଶରୂପାତ୍ସମୁତ୍ଥିତା
ଗିରିଜା ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ତୁମେ ମୋ ପ୍ରଶଂସା କାହିଁକି କରିଲା, ଏହା କୁହ।' ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଅଂଗରୁ କୌଶିକୀ ନାମକ ଦେବୀ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
କୌଶିକୀ ସା ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯା ଦେଵାନ୍ପ୍ରୀତ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ପ୍ରସନ୍ନାହଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସ୍ତଵେନୋତ୍ତମରୂପିଣୀ
ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜିତ କୌଶିକୀ ଦେବୀ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମେମାନେଙ୍କର ଉତ୍ତମ ସ୍ତୁତିରେ ଖୁସି ହେଲି।'
ଵ୍ରିଯତାଂ ଵର ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଦେଵାଃ ସଂଵଵ୍ରିରେ ଵରମ୍ । ଶୁମ୍ଭନାମାଵରୋ ଭ୍ରାତା ନିଶୁମ୍ଭସ୍ତସ୍ଯ ଵିଶ୍ରୁତଃ
ଦେବୀ କହିଲେ, 'ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗ।' ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗିଲେ, 'ଶୁମ୍ଭ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାଇ ନିଶୁମ୍ଭ ଅଛନ୍ତି।'
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମୋଜସାକ୍ରାନ୍ତଂ ଦୈତ୍ଯେନ ବଲଶାଲିନା । ତଦ୍ଵଧଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯତାଂ ଦେଵି ଦୁରାତ୍ମା ଦାନଵେଶ୍ଵରଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ତାଙ୍କର ବଳରେ ତିନି ଲୋକକୁ ଅଧିକାର କରିଛି। ହେ ଦେବୀ, ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମାରିବା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କର।
ବାଧତେ ସତତଂ ଦେଵି ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ନିଜୌଜସା । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଦେଵଶତ୍ରୁଂ ପାତଯିଷ୍ଯେ ନିଶୁମ୍ଭଂ ଶୁମ୍ଭମେଵ ଚ
ସେ ଦେବୀ, ନିଜ ବଳରେ ସବୁବେଳେ ଆମକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଦେବୀ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ହରାଇବି।'
ସ୍ଵସ୍ଥାସ୍ତିଷ୍ଠତ ଭଦ୍ରଂ ଵଃ କଣ୍ଟକଂ ନାଶଯାମି ଵଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦେଵଦେଵେଶୀ ଦେଵାନ୍ସେନ୍ଦ୍ରାନ୍ଦଯାମଯୀ
'ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଶାନ୍ତିରେ ରୁହ, ତୁମେମାନେଙ୍କର ଦୁଃଖ ମୁଁ ଦୂର କରିଦେବି।' ଏଭଳି କହି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୟାମୟୀ ଦେବୀ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ଜଗାମାଦର୍ଶନଂ ସଦ୍ଯୋ ମିଷତାଂ ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍ । ଦେଵାଃ ସମାଗତା ହୃଷ୍ଟାଃ ସୁଵର୍ଣାଦ୍ରିଗୁହାଂ ଶୁଭାମ୍
ଦେବତାମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଦେବୀ ସହସା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଖୁସି ହୋଇଥିବା ଦେବତାମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ର ଶୁଭ ଗୁହାକୁ ଗଲେ।
ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ପଶ୍ଯତଃସ୍ମ ଭୃତ୍ଯୌ ଶୁମ୍ଭନିଶୁମ୍ଭଯୋଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗୀଂ ଦେଵୀଂ ଲୋକଵିମୋହିନୀମ୍
ଦେବତାମାନେ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ, ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କର ଦୁଇ ଦାସ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
କଥଯାମାସତୂ ରାଜ୍ଞେ ଭୃତ୍ଯୌ ତୌ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡକୌ । ଦେଵ ସର୍ଵାସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନଭୋଗାର୍ହ ମାନଦ
ସେ ଦୁଇ ଦାସ, ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ, ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ, 'ହେ ଦେବ, ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରତ୍ନ ଓ ଭୋଗର ଯୋଗ୍ୟ, ମାନ ଦେଇଥିବା ପ୍ରଭୁ,'
ଅପୂର୍ଵା କାମିନୀ ଦୃଷ୍ଟା ଚାଵାଭ୍ଯାଂ ରିପୁମର୍ଦନ । ତସ୍ଯାଃ ସଂଭୋଗଯୋଗ୍ଯତ୍ଵମସ୍ତ୍ଯେଵ ତଵ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
'ହେ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆକର୍ଷକ ନାରୀକୁ ଦେଖିଛୁ; ସେ ଏବେ ତୁମର ଭୋଗର ଯୋଗ୍ୟ।'
ତାଂ ସମାନଯ ଚାର୍ଵଙ୍ଗୀଂ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ସୌଖ୍ଯସମନ୍ଵିତଃ । ତାଦୃଶୀ ନାସୁରୀ ନାରୀ ନ ଗନ୍ଧର୍ଵୀ ନ ଦାନଵୀ
'ସେଇ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ନାରୀକୁ ଆଣି, ତୁମେ ସୁଖରେ ତାଙ୍କ ସହ ରୁହ; ଏପରି ନାରୀ ନ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ନ ଦାନବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମିଳିବ।'
ନ ମାନଵୀ ନାପି ଦେଵୀ ଯାଦୃଶୀ ସା ମନୋହରା । ଏଵଂ ଭୃତ୍ଯଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁମ୍ଭଃ ପରବଲାର୍ଦନଃ
'ନ ମାନବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ନ ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏପରି ମନୋହରା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି।' ଏଭଳି ଦାସମାନେଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ପରଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ଶୁମ୍ଭ,
ଦୂତଂ ସମ୍ମେଷଯାମାସ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ନାମ ଦାନଵମ୍ । ସ ଦୂତସ୍ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା ଦେଵ୍ଯାଃ ସଵିଧମାଦରାତ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ନାମକ ଏକ ଦାନବକୁ ଦୂତ ଭାବେ ପଠାଇଲେ। ସେ ଦୂତ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଯାଇ, ଆଦର ସହିତ ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ କଥଯାମାସ ଦେଵ୍ଯୈ ଶୁମ୍ଭସ୍ଯ ଯଦ୍ଵଚଃ । ଦେଵି ଶୁମ୍ଭାସୁରୋ ନାମ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଜଯୀ ପ୍ରଭୁଃ
ସେ ଦୂତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଶୁମ୍ଭଙ୍କର କଥା କହିଲେ, 'ହେ ଦେବୀ, ଶୁମ୍ଭ ନାମକ ଏକ ଅସୁର ଅଛନ୍ତି, ସେ ତିନି ଲୋକର ଜୟୀ ଓ ପ୍ରଭୁ।'
ସର୍ଵେଷାଂ ରତ୍ନଵସ୍ତୂନାଂ ଭୋକ୍ତା ମାନ୍ଯୋ ଦିଵୌକସାମ୍ । ତଦୁକ୍ତଂ ଶୃଣୁ ମେ ଦେଵି ରତ୍ନଭୋକ୍ତାହମଵ୍ଯଯଃ
'ସେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ଓ ଧନର ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ଓ ସମ୍ମାନିତ। ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ଅବିନାଶୀ ଓ ରତ୍ନର ଭୋଗକର୍ତ୍ତା।'
ତ୍ଵଂ ଚାପି ରତ୍ନଭୂତାସି ଭଜ ମାଂ ଚାରୁଲୋଚନେ । ସର୍ଵେଷୁ ଯାନି ରତ୍ନାନି ଦେଵାସୁରନରେଷୁ ଚ
'ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ରତ୍ନ, ହେ ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା; ମୋ ସହ ଏକତ୍ର ହୁଅ। ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ଅଛି,'
ତାନି ମଯ୍ଯେଵ ସୁଭଗେ ଭଜ ମାଂ କାମଜୈ ରସୈଃ । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ସତ୍ଯଂ ଵଦସି ହେ ଦୂତ ଦୈତ୍ଯରାଜପ୍ରିଯଙ୍କରମ୍
'ହେ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ, ସେସବୁ ରତ୍ନ ମୋ ପାଖରେ ଅଛି; ମୋ ସହ କାମସୁଖ ଭୋଗ କର।' ଦେବୀ କହିଲେ, 'ହେ ଦୂତ, ତୁମେ ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ।'
ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଯା ମଯା ପୂର୍ଵଂ କୃତା ସାପ୍ଯନୃତା କଥମ୍ । ଭଵେତ୍ତାଂ ଶୃଣୁ ମେ ଦୂତ ଯା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମଯା କୃତା
'ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି, ସେ କିପରି ମିଥ୍ୟା ହେବ? ହେ ଦୂତ, ମୁଁ କଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି, ତାହା ଶୁଣ।'
ଯୋ ମେ ଦର୍ପଂ ଵିଧୁନୁତେ ଯୋ ମେ ବଲମପୋହତି । ଯୋ ମେ ପ୍ରତିବଲୋ ଭୂଯାତ୍ସ ଏଵ ମମ ଭୋଗଭାକ୍
ଯିଏ ମୋର ଅହଂକାର କୁ ଦୂର କରେ, ଯିଏ ମୋର ଶକ୍ତି କୁ ହଟାଏ, ଯିଏ ମୋ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ—ସେଠାରେ କେବଳ ସେଇ ମୋର ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିପାରିବ।
ତତ ଏନାଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ମେ ସତ୍ଯାଂ କୃତ୍ଵାସୁରେଶ୍ଵରଃ । ଗୃହ୍ଣାତୁ ପାଣିଂ ତରସା ତସ୍ଯାଶକ୍ଯଂ କିମତ୍ର ହି
ତେଣୁ ଆସୁରମାନ୍ୟ ମୋର ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କୁ ସତ୍ୟ କରନ୍ତୁ; ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ ମୋର ହାତ ଧରନ୍ତୁ—ଏଥିରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଅସମ୍ଭବ?